Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 72:17

Διότι λέγει: Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Μίλησαν αδικία προς τα ύψη· ύψωσαν το στόμα τους στον ουρανό, και η γλώσσα τους περιήλθε πάνω στη γη· γι' αυτό ο λαός μου θα επιστρέψει εδώ, και θα βρεθούν σε αυτούς πλήρεις ημέρες. Και είπαν: Πώς το έμαθε ο Θεός; Και άραγε υπάρχει γνώση στον Ύψιστο; Ιδού, αυτοί είναι οι αμαρτωλοί και οι ευημερούντες· απέκτησαν πλούτο παντοτινά. Και είπα: Άραγε μάταια διατήρησα δίκαιη την καρδιά μου και ένιψα τα χέρια μου μαζί με τους αθώους; Και μαστιγωνόμουν όλη την ημέρα, και ο έλεγχός μου ερχόταν κάθε πρωί. Εάν έλεγα: Θα μιλήσω κατ' αυτόν τον τρόπο, ιδού, θα είχα αθετήσει τη διαθήκη με τη γενεά των υιών σου. Και προσπάθησα να το κατανοήσω αυτό· ήταν κόπος μπροστά μου, μέχρι που εισήλθα στο αγιαστήριο του Θεού και κατανόησα το τέλος τους.

Γι' αυτό, βλέποντας ότι η γνώση αυτών των πραγμάτων είναι ακατάληπτη στους ανθρώπους, με ευσεβή λογισμό σκεφτόμουν μέσα μου ότι είναι καλύτερο να αναστέλλω την κρίση μου και να περιμένω τον κατάλληλο καιρό για τη γνώση αυτών. Αυτός δε ήταν: «Έως ότου εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού, και κατανοήσω τα έσχατά τους»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Έως ότου εισέλθω στα αγιάσματα του Θεού, και συνετιστώ ως προς τα έσχατά τους». Βρίσκοντας λοιπόν για τον εαυτό μου αυτήν την καλή καταφυγή για τη λύση των αποριών, δηλαδή την απαλλαγή από τον θνητό βίο και την είσοδο στις επαγγελίες του Θεού, ελάμβανα θεραπεία και παρηγοριά· γνωρίζοντας καλά ότι, όταν βρεθώ εκεί, θα κατανοήσω πλήρως το νόημα όσων αναζητούσα, και θα γνωρίσω τα έσχατα των ασεβών. Διότι δεν αρμόζει να αποβλέπουμε μόνο στον παρόντα βίο και στην τωρινή τους τρυφή, αλλά να ατενίζουμε και προς τα έσχατά τους.

Κύριε, στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους. Πιο πάνω, βέβαια, έλεγε: «Έως ότου εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού»· τώρα όμως διδάσκει τι ακριβώς ήταν το αγιαστήριο, λέγοντας: «Κύριε, στην πόλη σου θα εξουδενώσεις την εικόνα τους». Γι' αυτό εύλογα ο θείος Απόστολος, γνωρίζοντας την επουράνια πόλη του Θεού, έλεγε: «Έχουμε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ»· και πάλι: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη». Αυτήν, λοιπόν, την πόλη του Θεού εννοεί και ο παρών Προφήτης λέγοντας: «Κύριε, στην πόλη σου θα εξουδενώσεις την εικόνα τους».

<ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΟΑΝΑΦΕΡΘΕΝΤΑ ΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΔΕΛΦΟ «Αυτό είναι κόπος ενώπιόν μου», λέει ο ψαλμωδός προφήτης, «όταν βλέπω τους πονηρούς να ευημερούν, μέχρι να εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού και να κατανοήσω το τέλος τους», προφανώς μέσω της προφητικής χάριτος και δύναμης. Σε εμένα όμως, που υπολείπομαι τόσο πολύ από αυτή τη δύναμη, όσο και από την προφητική αγιότητα, προτού να δω το τέλος που επήλθε τώρα απροσδόκητα, μου ήταν δυσδιάκριτο πώς το καλό είχε γίνει συνεργό του κακού για την επικράτησή του. Διότι, από τα όσα γράφτηκαν από τη δική σας αγάπη υπέρ ημών, και στάλθηκαν φέτος στον πατριάρχη, στη βασιλεύουσα και στους άρχοντες, οι πονηροί πήραν από εκεί θάρρος εναντίον μας. Επειδή ο πατριάρχης έπεισε τους βασιλείς να απαντήσουν εγγράφως εναντίον μας και να προφασιστούν την ευσέβεια, ώστε να μη φανεί ότι μας κατατρέχουν άδικα ενώ είμαστε αθώοι. Με βάση αυτά και ο ίδιος, καταδικάζοντάς μας, έγραψε, αν και δεν τα έστειλε σε εσάς, όπως πληροφορηθήκαμε αργότερα. Κρατώντας όμως εδώ τα γραπτά για δική του, όπως νόμιζε, κατοχύρωση, άρχισε να μιλά με θράσος κατά της δικής μας ευσέβειας, όπως ποτέ άλλοτε στο παρελθόν. Και έτσι τότε το έργο της αγάπης φαινόταν να γίνεται πρόξενος βλάβης στους αγαπώμενους και να συνεργεί με την πονηρία.

«Εάν έλεγα»: Διότι έλεγε ο Σωτήρας: διηγηθείτε τους τα μεγαλεία της βασιλείας των ουρανών, αλλά αυτοί έγιναν ανήκοοι εξαιτίας της απιστίας τους. «Ιδού στη γενεά»: Διότι, ενώ ήταν γένος του Θεού, έγιναν ασύνετοι (ασύνθετοι), δηλαδή ανήκοοι, όπως είναι γραμμένο: ανήκοη (ασύνθετη) Ιουδαία. «Και υπέθεσα»: Προγνώριζα, λέει ο Κύριος, ότι θα με αθετήσουν οι Ιουδαίοι και θα με καταπονήσουν με την απιστία και την ανοησία τους. «Έως ότου εισέλθω»: Μέχρι να εισαγάγω τον άνθρωπο στους πατρικούς κόλπους. «Και κατανοήσω»: Για να δω, λέει, το τέλος τους, εάν άραγε θα μετανοήσουν ή θα επιμείνουν στην απιστία (ανομία). «Όμως εξαιτίας των δολιοτήτων»: Όμως, επειδή ήταν γεμάτοι δόλο, δεν μετανόησαν και ο Θεός τους παρέδωσε σε τιμωρία. «Τους κατέβαλες»: Διότι, καθώς υψώθηκαν οι Ιουδαίοι από υπερηφάνεια, έπεσαν με φοβερή πτώση. «Πώς έγιναν»: Πώς ερημώθηκε ξαφνικά ο ναός τους και η χώρα [τους] και οι ίδιοι; «Ξαφνικά»: Διότι ανόμησαν, οπλιζόμενοι εναντίον του Θεού, και χάθηκαν φθάνοντας στην ανυπαρξία. «Σαν όνειρο»: Ξεχάστηκαν πιο γρήγορα και από ένα όνειρο. «Κύριε, στην πόλη»: Και στην κάτω Ιερουσαλήμ, επειδή ερημώθηκε, και στην άνω, επειδή δεν υπάρχει πλέον γι' αυτούς τόπος εκεί. «Διότι πυρπολήθηκε»: Του λαού των Ιουδαίων, επειδή, αφού χόρτασαν, μεταστράφηκαν στο κακό. Διότι καρδιά και νεφροί του Θεού, ως γένος του Θεού, ήταν κάποτε (τότε) ο λαός των Ιουδαίων.

Και είπα: Άραγε μάταια διατήρησα δίκαιη την καρδιά μου και έπλυνα με αθωότητα τα χέρια μου; Και από πού παρακινήθηκε να πει τέτοια πράγματα; Λέει: Επειδή, ιδού, αυτοί οι αμαρτωλοί, ενώ ευημερούν πάντοτε, απέκτησαν μεγάλο πλούτο. Έπειτα, δες πώς ανακτά τον εαυτό του: Αν έλεγα, θα τα διηγηθώ έτσι. Αυτό, λέει, είναι κόπος ενώπιόν μου, μέχρι να εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού και να κατανοήσω το τέλος τους. Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: Κοπίαζα και ταλαιπωρούμουν μέσα στους λογισμούς μου. Διότι τέτοιο πράγμα είναι ο λογισμός.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΔ'. Επομένως, μακάριε, μη μακαρίζεις αυτούς που προσφέρουν χρήματα, αλλά αυτούς που προσφέρουν λογικά πρόβατα στον Χριστό. Κάνε το ολοκαύτωμα άμωμο, επειδή σε τίποτα δεν ωφέλησες τον εαυτό σου. Όπως πρέπει να κατανοούμε ότι έπρεπε μεν να παραδοθεί ο Υιός του ανθρώπου, αλίμονο όμως σε εκείνον μέσω του οποίου παραδίδεται· έτσι να κατανοείς και το αντίθετο, ότι δηλαδή έπρεπε να σωθούν πολλοί από αυτούς που το προαιρούνται, ο μισθός όμως θα δοθεί σε εκείνους, μέσω των οποίων έγινε η σωτηρία μετά τον Κύριο. Πνευματική δύναμη μας χρειάζεται προπαντός, ω τίμιε, ώστε, αυτούς που επιχειρήσαμε να εισαγάγουμε στα Άγια των αγίων, και δοκιμάσαμε να τους δείξουμε τον Χριστό να αναπαύεται πάνω στη μυστική και κρυφή τους τράπεζα, όσο βρίσκονται κυρίως στα πρόθυρα της εισόδου, όταν τους δούμε να θλίβονται και να στενοχωρούνται από το πλήθος εκείνων που θέλουν να τους εμποδίσουν, πιάνοντάς τους από το χέρι σαν νήπια, να τους ελευθερώσουμε από το πλήθος των λογισμών. Εάν δε κάποιοι είναι εντελώς νήπια ή ασθενείς, είναι ανάγκη να τους βαστάξουμε στους δικούς μας ώμους, και να τους ανυψώσουμε, μέχρις ότου περάσουν τη θύρα της αληθώς στενής εισόδου. Διότι εκεί είναι φυσικό να γίνεται όλος ο πνιγμός και η στενοχώρια· γι' αυτό και έλεγε κάποιος γι' αυτήν: Αυτό είναι κόπος ενώπιόν μου, μέχρι να εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού.

Όταν δε οι κλέπτες αποτύχουν και σε αυτόν τον σκοπό, τότε πλέον, πλησιάζοντας αθόρυβα την ψυχή μας, μας μακαρίζουν, ότι δήθεν πολιτευόμαστε σε όλα σύμφωνα με τον Θεό. Εχθρός του πρώτου είναι η προθυμία και η μνήμη του θανάτου· του δεύτερου, η υποταγή και η αυτοεξουθένωση· και του τρίτου, το να μέμφεται κανείς συνεχώς τον εαυτό του. Αυτό αποτελεί κόπο για εμάς, μέχρι να εισέλθει στο αγιαστήριό μας το πυρ του Θεού. Διότι τότε πλέον δεν θα υπάρχει μέσα μας καμία κυριαρχία και ανάγκη προλήψεων.

Όποιος όμως ζει και κοπιάζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, λέγει με πεποίθηση τούτο: «Ο κόπος είναι μπροστά μου, μέχρι να εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού και να κατανοήσω τα έσχατα αυτών», δηλαδή μέχρι πότε ο κόπος βαραίνει αυτόν που κοπιάζει για την αρετή; Μέχρι να αξιωθεί να γίνει κατοικητήριο του αγιαστικού Πνεύματος· μετά από αυτό, ακόμη και τα επαχθή έργα τού φαίνονται ελαφρύτερα. Σχετικά δε με τους ασεβείς και τους δόλιους λέγει: «Πλην όμως, εξαιτίας των δολιοτήτων τους», λέει, «όρισες σε αυτούς» κακά· «τους κατέβαλες όταν επάρθηκαν· και ερημώθηκαν ξαφνικά· εξέλιπαν, χάθηκαν εξαιτίας της ανομίας τους, σαν όνειρο ανθρώπου που ξυπνά». Αφού επάρθηκαν, λέει, και υψώθηκαν, καταβλήθηκαν, εξαφανίστηκαν και χάθηκαν τόσο πολύ, ώστε να μη διαφέρουν σε τίποτα από ένα όνειρο, «Κύριε, στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους. Διότι φλεγόταν η καρδιά μου και οι νεφροί μου αλλοιώθηκαν, και εγώ ήμουν εξουθενωμένος και δεν εγνώριζα». Αυτά θα τα κατανοήσουμε ότι αναφέρονται στον Χριστό και στους Ιουδαίους, Εκείνον που ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. «Σαν κτήνος έγινα ενώπιόν σου, αλλά εγώ είμαι παντοτινά μαζί σου». «Σαν κτήνος», επειδή οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, «αλλά παντοτινά μαζί σου», ως ομοούσιος και συνάναρχος. «Κράτησες το δεξί μου χέρι και με τη βουλή σου με οδήγησες, και με δόξα με προσέλαβες», μαζί με τη σάρκα και το πνεύμα. «Διότι, τι άλλο υπάρχει για μένα στον ουρανό;»

Εισχωρώντας λοιπόν σε αυτά δια της χριστομίμητης ταπεινώσεως, διασώζεται από κάθε δουλεία της αμαρτίας, αφού διέπλευσε χωρίς κλυδωνισμούς τη θάλασσα των παθών και διέσωσε το φορτίο στον Θεό, φτάνοντας στο λιμάνι της απάθειας διαμέσου της πράξεως, δηλαδή της έμπρακτης και ενάρετης φιλοσοφίας των εντολών του Χριστού. Και από εκεί, αφού ανοιχτούν και πάλι σε αυτόν οι θύρες της θεωρίας δια του Πνεύματος, εισέρχεται στο αγιαστήριο του Θεού, που είναι η γνώση των όντων και η επίγνωση των θείων και ανθρώπινων πραγμάτων, δια της οποίας, αφού εγκύψει στα βάθη του Πνεύματος, ερευνά τους λόγους της θείας Πρόνοιας και απαλλάσσεται αμέσως από τα σωματικά και επίπονα έργα της πράξεως, όσα αφορούν τη διακονία και την υποταγή, σύμφωνα με αυτό που λέει ο θείος Δαβίδ: «Αυτό είναι κόπος ενώπιόν μου, έως ότου εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού και κατανοήσω τα έσχατά τους».

ληʹ. Καθένας που έχει επιγνώσει τον εαυτό του, αναπαύθηκε από όλα τα κατά Θεόν έργα του, και εισήλθε στο αγιαστήριο του Θεού, στη νοερή λειτουργία του Πνεύματος, και στο θείο λιμάνι της απάθειας και της ταπεινώσεως. Εκείνος όμως που δεν έχει ακόμη επιγνώσει τον εαυτό του μέσω της ταπεινοφροσύνης και της γνώσεως, πορεύεται στη ζωή με κόπο ακόμη και ιδρώτα. Διότι αυτό ακριβώς υπονοούσε και ο Δαβίδ λέγοντας: «Αυτό είναι κόπος ενώπιόν μου, έως ότου εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού». λθʹ. Όταν κάποιος επιγνώσει τον εαυτό του - και αυτό απαιτεί πολλή εξωτερική προσοχή και φύλαξη, αποχή από τις κοσμικές υποθέσεις, και εξέταση της ίδιας της συνειδήσεως - αμέσως μια θεία ταπείνωση έρχεται ξαφνικά και υπερφυώς στην ψυχή, φέρνοντας συντριβή στην καρδιά και δάκρυα θερμής κατανύξεως, έτσι ώστε εκείνος που δέχεται την ενέργειά της να θεωρεί τότε τον εαυτό του χώμα, στάχτη και σκουλήκι, και όχι άνθρωπο, και επιπλέον ανάξιο ακόμη και γι' αυτήν την κτηνώδη ζωή, εξαιτίας του υπερβολικού μεγέθους αυτής της δωρεάς του Θεού. Όποιος αξιωθεί να παραμείνει σε αυτήν την κατάσταση, γεμίζει με μια άλλη άρρητη μέθη της κατανύξεως, και εισέρχεται στο βυθό της ταπεινοφροσύνης. Και, βγαίνοντας από τον εαυτό του, αδιαφορεί για όλα τα εξωτερικά πράγματα, για φαγητά, ποτά και ενδύματα του σώματος, χωρίς να ζητά τίποτε περισσότερο από το απολύτως αναγκαίο, καθώς έχει υποστεί την καλή αλλοίωση από το δεξί χέρι του Υψίστου.

Μακάρι σε εμάς να δοθεί η χάρη να υποταχθούμε στη δικαιοσύνη του Θεού, η οποία επιτελείται στον εσωτερικό άνθρωπο, μέσα στον οποίο έχει στηθεί το βήμα του Χριστού μαζί με το άχραντο αγιαστήριο. Διότι, λέει, «αυτό είναι κόπος ενώπιόν μου, έως ότου εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού», ώστε «η μαρτυρία της συνειδήσεως» να καυχηθεί «στον σταυρό του Χριστού», ο οποίος λυτρώνει από τη φθορά τη ζωή μας και καθαρίζει τη συνείδησή μας από «νεκρά έργα», προκειμένου να λατρεύσουμε τον Θεό «εν πνεύματι» και να μην έχουμε «την πεποίθησή μας στη σάρκα», ώστε να γνωρίζουμε τι προσκυνούμε, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε». Διότι γι' αυτά ο μάρτυρας στον ουρανό είναι πιστός, επειδή «μιλάμε ενώπιον του Θεού εν Χριστώ», μη έχοντας κανένα άλλο φρόνημα παρά το ότι «είναι καλό να στερεώνεται η καρδιά με τη χάρη» και «να μην παρασύρεται από ποικίλες και ξένες διδασκαλίες». Προσευχόμαστε δε να ελευθερωθείς από την ανθρώπινη δόξα, η οποία όπως φαίνεται παγιδεύει πανούργα και επιδέξια για να μην αποκτήσει κανείς την καθοδήγηση από τη δύναμη του Θεού, ώστε ούτε να νικηθείς ποτέ από την περιφρόνηση των ανθρώπων, ούτε πάλι να υπερηφανευτείς από τους μακαρισμούς τους. Υπάκουσε σε αυτόν που σε οδηγεί «σε όλη την αλήθειά» του.

Διότι, με τον ίδιο τρόπο που ο Κύριός μας, αν και είναι ένας κατά την ουσία, έλαβε πολλά ονόματα μεταφορικά για τη σωτηρία των ανθρώπων στο πλαίσιο της θείας οικονομίας —άλλοτε ονομαζόμενος πέτρα και θύρα, άλλοτε αξίνα και οδός, και πάλι άμπελος και άρτος— πέτρα, αφενός, λόγω του άσειστου και απρόσιτου της δύναμής του, θύρα, επειδή αυτός είναι η είσοδος της αιώνιας ζωής, αξίνα, επειδή αυτός αποκόπτει τις ρίζες της κακίας, οδός, επειδή αυτός οδηγεί τους άξιους στη γνώση της αλήθειας, άμπελος, επειδή από αυτόν καρποφορεί ο οίνος που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου, και ομοίως άρτος, επειδή στηρίζει την καρδιά του λογικού όντος, με τον ίδιο τρόπο και η άμωμη ψυχή που έχει οικειωθεί τον Λόγο του Θεού, αν και είναι μονότροπη, μέσα από τις πολλές προκοπές των πνευματικών αρετών θα αξιωθεί πάρα πολλών δωρεών. Αυτά τα ανέφερα για να καταδειχθεί ότι ο χαρακτηρισμός της νύμφης δεν νοείται μόνο με τρεις τρόπους, αλλά πολλαπλώς. Γνώριζε όμως τούτο, ότι υπάρχει κόπος ενώπιόν μας, μέχρι να εισέλθουμε «στο αγιαστήριο του Θεού, προς τον Θεό που ευφραίνει τη νιότη» μας.

Εσείς όμως, αδελφοί μου, όντας σαν την αγαθή γη, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, καρποφορείτε και για εμάς και για Εκείνον τη διάσωση και τη σωτηρία των ψυχών μας. Είναι δε κόπος, καθώς έχει γραφτεί, μέχρι να εισέλθουμε στο αγιαστήριο του Θεού και να κατανοήσουμε τα έσχατά Του. Γι' αυτό υπάρχει ανάγκη από μόχθο, πνευματικό ιδρώτα, ένθεο αγώνα, ορθό ζήλο, ψυχικό δρόμο, ώστε να καταλάβουμε και να προφθάσουμε να εισέλθουμε στο στάδιο και να στεφανωθούμε με τα στεφάνια της νίκης μέσω ενός οσίου θανάτου.