Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 72:22

«Διότι φλεγόταν η καρδιά μου και οι νεφροί μου αλλοιώθηκαν, κι εγώ ήμουν εξουθενωμένος και δεν γνώριζα κ.λπ.». Επειδή επέδειξα ένθερμο ζήλο για τον Κύριο, ώστε να γεμίσουν και η καρδιά και οι νεφροί από πύρινο ζήλο, για τον λόγο αυτό αξιώθηκα να φωτιστώ και να κατανοήσω τα όσα έχουν γίνει για την πόλη σου, καθώς και τα περί της εικόνος των ασεβών. Αλλά προηγουμένως ζούσα σαν άλογο κτήνος, μη δυνάμενος να εμβαθύνω στους λόγους της Πρόνοιας. Όμως, δεν απομακρύνθηκα από εσένα τον Θεό, ούτε εξέπεσα από την ελπίδα μου σε εσένα, αλλά ήμουν διαπαντός ενωμένος μαζί σου. Και αυτό το έπραττα όχι από δική μου δύναμη, αλλά εξαιτίας της δικής σου χάριτος. Διότι εσύ ο ίδιος, με τη δική σου φιλανθρωπία, αφού με έπιασες από το δεξί μου χέρι, με συνείχες και με συγκρατούσες, ώστε να μην κλονιστούν τα βήματά μου, ούτε να σαλευθούν τα πόδια μου από τη στάση μου κοντά σου.

«Και τα κτήνη τους δεν τα ελάττωσε». Ως «κτήνη» εννοεί τους λιγότερο λογικούς της Εκκλησίας, σύμφωνα με το ρητό: «Κτηνώδης έγινα ενώπιόν σου»· και, «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε». «Και ολιγόστεψαν». Προφανώς εκείνοι που ανήκαν στον προηγούμενο λαό.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΟΔ΄. Πώς γίνεται κανείς μωρός σε τούτον τον αιώνα; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν φοβηθεί την κρίση του Θεού, ο οποίος λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους και σοφοί κατά τη γνώμη τους»· και εάν μιμηθεί εκείνον που είπε: «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου»· και, αφού αποβάλει κάθε έπαρση περί της δικής του συνέσεως, δεν εγκρίνει προηγουμένως κανέναν από τους δικούς του λογισμούς ως αγαθό, ούτε καν διανοηθεί κάτι εξαρχής, προτού διαπαιδαγωγηθεί από την ίδια την εντολή του Κυρίου προς εκείνο που αρέσει στον Θεό, είτε με έργο, είτε με λόγο, είτε με σκέψη, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Τέτοια δε πεποίθηση έχουμε μέσω του Χριστού προς τον Θεό· όχι ότι είμαστε ικανοί από μόνοι μας να σκεφτούμε κάτι ως προερχόμενο από τον εαυτό μας, αλλά η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο γνώση, καθώς είναι γεγραμμένο».

Όμως, για να κατεβάσουμε τη δύναμη του λόγου και στα δικά μας μέτρα, δημιουργώντας αφορμή ωφελείας για τους ακροατές, θα προσθέσουμε σε αυτά το εξής. Εάν δοξάζουμε τον Θεό μέσα μας, ας προσδοκούμε ότι θα δοξαστούμε από Αυτόν. Διότι «ζω εγώ», λέγει ο Κύριος, «και αυτούς που με δοξάζουν θα τους δοξάσω, και δεν θα εξουθενωθούν». Δοξάζεται δε ο Θεός μέσω ημών και μέσα μας, όταν, αποβάλλοντας τον ρύπο της αμαρτίας, λαμπρύνουμε τη ζωή μας με κάθε αγαθοεργία. Διότι έτσι ζούμε προς δόξαν Του. «Τεκνία, ακόμη λίγο χρόνο είμαι μαζί σας». Κατατάσσει τους μαθητές στην τάξη των τεκνίων και των νεογέννητων βρεφών, αν και είχαν ανέλθει σε τόσο μεγάλο ύψος αρετής και διέθεταν σύνεση που λίγοι είχαν κατορθώσει· δείχνοντας με αυτό, και μάλιστα πολύ σαφώς, ότι ακόμη και εκείνος που θεωρείται απόλυτα τέλειος μεταξύ των ανθρώπων, είναι νήπιο ενώπιον του Θεού και μικρός στη διάνοια. Διότι τι είναι η σύνεση του ανθρώπου σε σύγκριση με τη Σοφία που δημιούργησε τα σύμπαντα; Γι' αυτόν τον λόγο, ψάλλοντας κάποιος, έλεγε προς τον Θεό: «Κτηνώδης έγινα ενώπιόν σου». Και βέβαια κανείς που έχει νου δεν θα πει ότι ο ψαλμωδός ονομάζεται κτηνώδης εξαιτίας της προσκολλήσεώς του στον Θεό· διότι αυτό θα ήταν πικρή κατηγορία κατά της θείας φύσεως και θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά άτοπο.

Διότι όποιος προσκολλάται σε σοφό άνθρωπο και βρίσκεται κοντά του - επειδή νομίζω ότι πρέπει να προσαρμόσουμε τη φράση του ψαλμού ανάλογα με την ανάγκη - δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει κτηνώδης, αλλά μάλλον ευστροφότερος, συνετός και οξύνοος. Εάν λοιπόν κάποιος ισχυριστεί, και μάλιστα πολύ δίκαια, ότι αυτό είναι αλήθεια, πώς δεν θα θεωρούσε όποιος διαθέτει κοινή λογική ότι λέει ανοησίες εκείνος που θα υποστήριζε ότι θα γίνει κτηνώδης και άμυαλος αυτός που βρίσκεται κοντά στη σοφία του Θεού; Τι σημαίνει λοιπόν, λέει, το γεγονός ότι ακόμη και ο πλέον σοφός ανάμεσα στους ανθρώπους, αν συγκριθεί με τη σοφία του Θεού, θα φανεί σαν κτηνώδης και θα συγκαταλεχθεί σε αυτούς που στερούνται νου; Διότι, όπως ακριβώς το μικρότερο από τα άστρα δεν θα μπορούσε να ανταγωνιστεί τις ακτίνες του ήλιου, αλλά ούτε και ένας βαρύς λίθος το υψηλότερο από όλα τα όρη, έτσι και η ανθρώπινη σύνεση δεν θα μπορούσε ποτέ να συγκριθεί με τη σοφία του Θεού, αλλά μάλλον θα είναι απολύτως ένα τίποτα μπροστά της. Επομένως, νήπιο είναι ακόμη και ο τέλειος.

Ποιος δεν θα κλάψει για μένα, που για μια μικρή ηδονή αψήφησα το ατελεύτητο πυρ και δεν επιδίωξα την αιώνια βασιλεία; Ο άθλιος, υποδούλωσα στα πάθη το αξίωμα της ψυχής μου. Έγινα κτηνώδης και δεν έχω τη δύναμη να ατενίσω τον εύσπλαχνο Κύριο. Κάποτε είχα στολιστεί με πλουτοποιά χαρίσματα, τώρα όμως αγάπησα τη φτώχεια των παθών. Έγινα ξένος προς τις αρετές, έχοντας αποδημήσει μακριά σε χώρα κακίας. Είμαι μισοπεθαμένος, έχοντας μόνο ένα ελάχιστο υπόλειμμα ζωής.

Διότι υπάρχουν πολλές κατοικίες κοντά στον Πατέρα· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Κύριε, στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους». Αυτό λοιπόν το διακήρυξε προφητικά ο Ασάφ, ωσάν να είχε εμπνευστεί από τον Θεό, έχοντας δει το μέλλον με φωτισμένα τα μάτια της ψυχής του. Την αιτία, δε, για την οποία φωτίστηκε ώστε να μπορέσει να δει την πόλη του Θεού, την παρουσιάζει λέγοντας στη συνέχεια: «Επειδή φλεγόταν η καρδιά μου, και οι νεφροί μου αλλοιώθηκαν». Επειδή, δηλαδή, έδειξα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο, κατά το παράδειγμα του προφήτη Ηλία, και παρασυρόμουν στους λογισμούς μου βλέποντας τους ασεβείς να ευφραίνονται· αλλά και πυρπολούνταν οι νεφροί μου και τα κρυφά βάθη της ψυχής μου· γι' αυτό και έλεγα: «Διότι φθόνησα τους ανόμους, βλέποντας την ευημερία των αμαρτωλών»· για τον λόγο αυτό αξιώθηκα να φωτιστώ από το Πνεύμα και να δω την πόλη του Θεού, καθώς και όσους είναι άξιοι αυτής και όσους δεν είναι. Αντί δε του, «Φλεγόταν η καρδιά μου», ο Σύμμαχος λέει: «Συστελλόταν η καρδιά μου, και μέσα στους νεφρούς μου συλλογιζόμουν φέρνοντας αντιρρήσεις». Έπειτα, στη συνέχεια έχει ειπωθεί: «Και εγώ εξουθενωμένος, και δεν γνώριζα»· το οποίο βέβαια ο Σύμμαχος ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Ήμουν δε αδαής και αγνοούσα»· και πάλι: «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Σαν κτήνος πορεύθηκα ενώπιόν σου». «Και εγώ», λέει, «διαρκώς μαζί σου»· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Και ήμουν μαζί σου διαρκώς».

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Εξολόθρευσας καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Αλλά εγώ, γνωρίζοντας αυτά και όντας απόλυτα πεπεισμένος για τη δίκαιη κρίση σου, επέλεξα την αντίθετη οδό από τους ασεβείς, παρόλο που δεν κατανοούσα τα μυστήριά σου· αλλά, αν και έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, ωστόσο ήμουν διαρκώς μαζί σου. Διότι τίποτε δεν μου φαινόταν ωραιότερο από το να προσκολληθώ σε εσένα, τον Θεό μου, και να επιλέγω αυτά τα οποία εσύ ο ίδιος όρισες και παρήγγειλες. Διότι έτσι «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». Γι' αυτό τίποτε δεν μου φαινόταν ωραιότερο ούτε ανώτερο από το να προσκολληθώ σε εσένα. Γι' αυτό λέω ότι: «Για μένα το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Διότι, εάν κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός, από πού θα μπορούσε να προκύψει κάποιο αγαθό για άλλον παρά από την προσκόλλησή του σε Αυτόν; Και ήδη απολάμβανα κάθε αγαθό, καθώς ήμουν προσκολλημένος και ενωμένος με τον Θεό, ώστε να λέω: «Προσκολλήθηκε η ψυχή μου ξοπίσω σου». Και για τον μελλοντικό χρόνο προδιέγραφα για τον εαυτό μου αγαθές ελπίδες. Και τούτο ήταν ένα άλλο αγαθό για μένα, το να εναποθέτω την ελπίδα μου στον Κύριο. Διότι ο σκοπός όλης της ελπίδας μου ήταν το να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατέρας Σιών. Επειδή, αφού αξιώθηκα την είσοδο στην πόλη σου, για την οποία αναφερόταν πιο πάνω: «Κύριε, μέσα στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους», και αφού διαβώ τις επουράνιες πύλες, θα διακηρύξω σε όλους τις ευεργεσίες σου προς εμένα.

Όταν, λοιπόν, βρέθηκε μαζί με τον Θεό –και ο Λόγος είναι Θεός– και οδηγήθηκε προς τα δεξιά, και ο Λόγος γίνεται σε αυτόν ορθός οδηγός μέσω της βουλής Του, και είδε τη δόξα της αρετής, μέσω της οποίας συντελείται η ανύψωση σε όσους έχουν στραμμένο το βλέμμα τους προς τον ουρανό, τότε χρησιμοποιεί εκείνα τα λόγια, με το ένα εκ των οποίων εκφράζει τον θαυμασμό του για το ουράνιο αγαθό, ενώ με το άλλο αποδοκιμάζει το τιποτένιο και μάταιο της απατηλής μέριμνας για τον παρόντα βίο. Και ολόκληρη η φράση έχει ως εξής: «Έγινα σαν κτήνος», λέει, «ενώπιόν σου», υποδηλώνοντας την παράλογη προσκόλληση σε τέτοια πράγματα, και έπειτα προσθέτει: «Εγώ όμως είμαι διαπαντός μαζί σου». Λέγοντας αυτό, προσθέτει και τον τρόπο της ένωσής του με τον Θεό, ώστε να μάθουμε κι εμείς πώς αυτός που πρωτύτερα ήταν σαν κτήνος ενώνεται στη συνέχεια με τον Θεό: «Διότι κράτησες», λέει, «το δεξί μου χέρι». Ως βοήθεια του Θεού εννοεί την ορμή της διανοίας προς τα δεξιά· «Και με τη βουλή σου με οδήγησες»· διότι δεν υφίσταται καθοδήγηση προς το καλό χωρίς τη θεία βουλή. «Και με δόξα με προσέλαβες». Πολύ ορθά αντιδιαστέλλει τη δόξα προς την αισχύνη, η οποία (δόξα) γίνεται σαν κάποιο όχημα και φτερό για εκείνον που προσλαμβάνεται από τη θεία χείρα, όταν κάποιος αποξενώσει τον εαυτό του από τα έργα της ντροπής. Και έτσι στα προλεχθέντα πρόσθεσε: «Διότι, τι υπάρχει για μένα στον ουρανό, και εκτός από εσένα τι θέλησα πάνω στη γη;»

«Και εγώ»: Διότι ο λαός των Ιουδαίων δεν κατενόησε ότι πρόκειται να αποβληθούν από τη χάρη του Θεού. «Κτηνώδης»: Ενώπιον του Θεού οι Ιουδαίοι ενήργησαν άφρονα <αποστατώντας με αφροσύνη>. «Και εγώ διαπαντός»: Διότι ο Θεός δεν χωρίστηκε ποτέ από αυτούς. «Εκράτησας»: Διότι όπως ο πατέρας κρατά το τέκνο του και το οδηγεί, έτσι και ο Θεός, κρατώντας τον Ισραήλ, τον οδήγησε. «Εν τη βουλή»: Διότι αν δεν το ήθελε ο Θεός, δεν θα καθοδηγούσε τον Ισραήλ· διότι ο Θεός τον εξέλεξε για να είναι ένδοξος σε Αυτόν, αλλά εκείνοι Τον αθέτησαν. «Τι γαρ μοι υπάρχει»: Όντας βλάσφημος ο λαός των Ιουδαίων (των Εβραίων), αποποιείται τα επουράνια αγαθά, όπως ακριβώς αποποιήθηκαν τον Χριστό μέσω της αρνήσεως. «Και παρά σου»: Διότι, αφού ο λαός απήλαυσε τόσα αγαθά, φέρθηκε με αχαριστία αρνούμενος τον Θεό. «Εξέλιπεν η καρδία μου»: Ο Χριστός ομιλεί για τους Ιουδαίους ως συγγενείς, επειδή απομακρύνθηκαν από Αυτόν. «Ο Θεός της καρδίας»: Ο πιστός λαός [τώρα] προαναφωνεί ότι και Θεός της καρδιάς τους είναι ο Θεός και μερίδα τους είναι ο Θεός, καθώς τρέφονται με το σώμα και το αίμα του Χριστού. «Ότι ιδού»: Οι Ιουδαίοι, έχοντας απομακρυνθεί από τον Θεό, απωλέσθηκαν. «Εξωλόθρευσας»: Διότι οι Ιουδαίοι αποστάτησαν από τον Θεό και προσκύνησαν είδωλα, το οποίο συνιστά μεγάλη πορνεία, η αποστασία δηλαδή από τον Θεό. «Εμοί δε»: Ο προερχόμενος από τα έθνη λαός, προσκολλημένος στην πίστη και στην αγάπη του Θεού. «Τίθεσθαι»: Διότι τι άλλο είναι σωτήριο για τον άνθρωπο, παρά το να ελπίζει στον Κύριο;

«Έλεγξε τον σοφό, και θα σε αγαπήσει». Βρίσκεται δε στο σκοτάδι αυτός που αποφεύγει εκείνους που τον ελέγχουν· στον οποίο ταίριαξε ο δεύτερος στίχος της Παροιμίας: «Έλεγξε τον άφρονα, και θα σε μισήσει περισσότερο». «Διότι φλεγόταν η καρδιά μου». Εξουθενώθηκα, λέει, και εγώ· δηλαδή, έπεσα σε ευτέλεια· επειδή φλεγόταν η καρδιά μου για την πλεονεξία, είναι ολοφάνερο ότι και τα νεφρά μου αλλοιώθηκαν· εννόησε δε, ως προς τις ηδονές. Διότι, όταν κάποιος ξεγελαστεί από την ευημερία των αμαρτωλών και παρακινηθεί να τους μιμηθεί, αμέσως εξουθενώνεται και εκφαυλίζεται, ξεπέφτοντας από το δικό του αξίωμα.

Πολύ ταιριαστά πρόσθεσε το «Δεν γνώριζα»· επειδή οι περισσότεροι αγνοούν την ευτέλεια που υφίστανται εξαιτίας των αμαρτημάτων τους· άλλοι ως ιερείς, και άλλοι ως άρχοντες, εξαπατώμενοι από το εξωτερικό σχήμα που φέρουν. «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου». Διότι χαρακτηριστικό του κτήνους είναι να περιπλανάται, και έπειτα να επαναφέρεται από την πλάνη του, τυχόν με τη ράβδο ή με το χαλινάρι. Και πολύ επίκαιρα πρόσθεσε το «ενώπιόν σου» και το «μαζί σου», εξασφαλίζοντας τον λόγο του· επειδή υπάρχουν μερικοί που ακολουθούν τον διάβολο δίκην ανόητων κτηνών· για τους οποίους έχει λεχθεί: «Παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη, και εξομοιώθηκε με αυτά». Αλλά πώς είναι δυνατόν να βρίσκεται διαπαντός μαζί με τον Θεό εκείνος που απέκτησε, έστω και προσωρινά, την ορμή προς το χειρότερο; Ή είναι φανερό, ότι το έπαθε αυτό όχι αμαρτάνοντας από πρόθεση, αλλά επειδή εξαπατήθηκε· γι' αυτό, αφού ανακόπηκε με το χαλινάρι, δηλαδή τον νόμο, αμέσως επέστρεψε. «Διότι, τι άλλο υπάρχει για μένα στον ουρανό;» Εξέλιπε η καρδιά μου και η σάρκα μου, απομακρυνόμενες δηλαδή από τα βιωτικά και τα ανθρώπινα πράγματα.

Είδες πονηρούς να ευημερούν, και δικαίους να δυστυχούν και να υποφέρουν μύρια δεινά, και δεν μπόρεσες να βρεις την αιτία αυτών που συμβαίνουν; Πες: Έγινα σαν κτήνος μπροστά σου, όμως εγώ είμαι παντοτινά μαζί σου. Εάν δε αναζητάς και την αιτία, αναλογίσου ότι όρισε ημέρα κατά την οποία πρόκειται να κρίνει την οικουμένη, και θα αποβάλεις κάθε απορία· διότι τότε ο καθένας θα λάβει την ανταπόδοση που του αξίζει, όπως ακριβώς ο Λάζαρος και ο πλούσιος. Θυμήσου τους αποστόλους· διότι και εκείνοι, ενώ μαστιγώνονταν και καταδιώκονταν και υπέφεραν μύρια δεινά, έχαιραν επειδή αξιώθηκαν να ατιμαστούν υπέρ του ονόματος του Χριστού.

Με πίστη λοιπόν ας αποδεχόμαστε τα θεία, και όχι με τη γνώση· με τη δύναμη του Πνεύματος, και όχι με την ισχύ της διαλεκτικής· και εμείς που επιθυμούμε να ζούμε με ευσέβεια, ας δίνουμε προσοχή στις θείες Γραφές με τρόπο ανώτερο από κάθε λογική απόδειξη, διότι, όπως λέει εκείνος ο πνευματοφόρος, «έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, και εγώ θα είμαι διαπαντός μαζί σου»· και γι' αυτό η ευσέβεια δεν μπορεί να αποδειχθεί με ανθρώπινους συλλογισμούς· «διότι η πίστη είναι υπόσταση αυτών που ελπίζονται, βεβαιότητα πραγμάτων που δεν βλέπονται». Οι ανθρώπινοι συλλογισμοί, όταν εισάγονται στα θεία δόγματα, άλλοτε μεν ψευδόμενοι φαίνεται πως λένε την αλήθεια, και άλλοτε, αν και λένε την αλήθεια, νομίζεται ότι ψεύδονται· ενώ οι αποδείξεις των αγίων είναι αλήθεια απόλυτα βέβαιη, και φως μέγα σε όλη τη γη, και εντελώς ανώτερη από κάθε απάτη. Οι περίεργοι συλλογισμοί σκοτίζουν τον νου, ενώ τα λόγια των αγίων φωτίζουν την ψυχή· οι συλλογισμοί είναι ενίοτε επινοήσεις και εφευρέσεις ανθρώπων άπιστων και πονηρών, ενώ της Αγίας Γραφής ακόμη και οι συλλαβές είναι γεννήματα του Αγίου Πνεύματος.

Όποιος όμως ζει και κοπιάζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, λέγει με πεποίθηση τούτο: «Ο κόπος είναι μπροστά μου, μέχρι να εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού και να κατανοήσω τα έσχατα αυτών», δηλαδή μέχρι πότε ο κόπος βαραίνει αυτόν που κοπιάζει για την αρετή; Μέχρι να αξιωθεί να γίνει κατοικητήριο του αγιαστικού Πνεύματος· μετά από αυτό, ακόμη και τα επαχθή έργα τού φαίνονται ελαφρύτερα. Σχετικά δε με τους ασεβείς και τους δόλιους λέγει: «Πλην όμως, εξαιτίας των δολιοτήτων τους», λέει, «όρισες σε αυτούς» κακά· «τους κατέβαλες όταν επάρθηκαν· και ερημώθηκαν ξαφνικά· εξέλιπαν, χάθηκαν εξαιτίας της ανομίας τους, σαν όνειρο ανθρώπου που ξυπνά». Αφού επάρθηκαν, λέει, και υψώθηκαν, καταβλήθηκαν, εξαφανίστηκαν και χάθηκαν τόσο πολύ, ώστε να μη διαφέρουν σε τίποτα από ένα όνειρο, «Κύριε, στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους. Διότι φλεγόταν η καρδιά μου και οι νεφροί μου αλλοιώθηκαν, και εγώ ήμουν εξουθενωμένος και δεν εγνώριζα». Αυτά θα τα κατανοήσουμε ότι αναφέρονται στον Χριστό και στους Ιουδαίους, Εκείνον που ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. «Σαν κτήνος έγινα ενώπιόν σου, αλλά εγώ είμαι παντοτινά μαζί σου». «Σαν κτήνος», επειδή οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, «αλλά παντοτινά μαζί σου», ως ομοούσιος και συνάναρχος. «Κράτησες το δεξί μου χέρι και με τη βουλή σου με οδήγησες, και με δόξα με προσέλαβες», μαζί με τη σάρκα και το πνεύμα. «Διότι, τι άλλο υπάρχει για μένα στον ουρανό;»

Διότι άγονται εκείνοι που θέλησαν να αγαπήσουν αυτόν τον ζυγό, σαν να μην ζουν οι ίδιοι σύμφωνα με τη λογική, ούτε να κατέχουν την αυτονομία της ελεύθερης προαιρέσεως. «Διότι σαν κτήνος», λέει, «έγινα ενώπιόν σου»· και αυτό ακριβώς σημαίνει το να μισήσει κανείς την ίδια του την ψυχή και να τη χάσει, και με τον τρόπο που τη χάνει να τη σώσει, όταν πλέον επικρατήσει έτσι η καινή κτίση, και ο νέος Αδάμ αποκρύψει εντελώς τον παλαιό, και δεν απομείνει τίποτα από την παλαιά ζύμη, ούτε όσον αφορά τη γέννηση ούτε τη ζωή ούτε τον θάνατο.

Τα δικά μας λοιπόν έχουν έτσι, σε ταπείνωση και αθλιότητα. Διότι τι τάχα έχουμε πάθει; Ούτε όσα οι πατέρες μου και οι ομότιμοί μου, αλλά βρισκόμαστε πολύ πίσω, όπως ακριβώς υπολειπόμαστε και στην αξία της αρετής τους. Όμως, χάρη στο έλεος του Θεού και στην πατρική, αλλά και αδελφική, ικεσία, η εξορία και η απομόνωση μάς είναι καρποφόρες, καθώς η αγαθότητα του Θεού κατηύθυνε διαφορετικά τη διάθεση της ταπεινώσεώς μας. Αυτήν δεν θα την είχα επιτύχει αν δεν είχα απομονωθεί, πράγμα που ασπάστηκα ως κάτι καλύτερο από το μέλι. Και ω, τι φιλανθρωπία Εκείνου που, για το συμφέρον μας, μας λυπεί για λίγο, και έπειτα μας δείχνει το κέρδος από τη θλίψη και τη γλυκύτητα από την πικρία. Δεν πρόκειται λοιπόν πλέον εγώ ο ταλαίπωρος να δυσανασχετώ για όσα με οδηγήσει ο Χριστός, η χαρά των πάντων, αλλά αναφωνώ: «έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, και εγώ θα είμαι διαπαντός μαζί σου». Γι' αυτό δεν θα μεριμνήσω για τίποτα, όπως ούτε για τη σκευωρία του βασιλιά, έστω κι αν άπλωσε με σχοινιά παγίδα στα πόδια μου, τοποθετώντας εμπόδια στον δρόμο μου. Διότι είναι γραμμένο: «πάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο θα επιβείς και θα καταπατήσεις λιοντάρι και δράκοντα».

Ένας τέτοιος άνθρωπος, για τον οποίο δεν υπάρχει τέλος στην κόλαση ούτε περιγραφή των ανυπόφορων βασάνων στο άσβεστο πυρ (και πρέπει εμείς να παρακαλούμε για τη μακροθυμία, όσο εξαρτάται από εμάς, ειδάλλως για χάρη αυτών που χάνονται και έχουν εκπέσει από την υπομονή), αυτός που βιάζεται να δει τον θάνατο του αμαρτωλού, δεν μπορεί να έχει ειρήνη με τον Θεό, από το οποίο δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο. Διότι βρίσκεται πάντοτε σε ψυχική ταραχή, επιθυμώντας αυτό που ο Θεός αποστρέφεται και θέλοντας αυτό που Εκείνος δεν θέλει. Από εδώ προέρχονται οι ακηδίες, οι πνευματικές χαλαρώσεις, οι βλασφημίες και τα υπόλοιπα βλαστήματα της πονηρίας. Ας πούμε, αδελφοί: Ας γίνει το θέλημά σου μέσα από την καρδιά μας, έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, και όμως εγώ είμαι διαρκώς μαζί σου. Και έτσι, ειρηνεύοντας η ψυχή, θα αποκτήσει παρρησία προς τον Θεό, προτιμώντας να ζήσει ακόμη και εκατό χρόνια μέσα στα παθήματα για χάρη Του. Διότι ούτε, αν προσευχηθούμε να έρθει γρήγορα, πρόκειται να επισπευσθεί, ούτε, αν προσευχηθούμε υπέρ της καθυστέρησής του, θα βραδύνει, αλλά θα έρθει τότε, όποτε γνωρίζει ο Θεός, ο οποίος πριν από την καταβολή του κόσμου όρισε τη συμφέρουσα και δίκαιη κρίση.