Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 72:27

Ονομάζει Βαβυλώνα, δικαιολογώντας το όνομά της, τη σύγχυση του κόσμου και τη βιωτική ταραχή, την οποία προλέγει ότι πάρα πολύ σύντομα πρόκειται να παύσει. «Οίνο δε θυμού πορνείας» ονομάζει όχι μόνο τη βακχεία και την έκσταση του νου που προέρχεται από την ειδωλολατρία, αλλά και τη μέθη και την παραφορά που πηγάζει από κάθε αμαρτία, εξαιτίας της οποίας όλοι όσοι πορνεύουν αποστατώντας από τον Θεό, σύμφωνα με το ψαλμικό λόγιο, εξολοθρεύονται. Μια τέτοια Βαβυλώνα πίπτει οριστικά κατά την ανάδειξη της άνω Ιερουσαλήμ, ξεριζωμένη εκ θεμελίων, ενώ οι εργάτες της ανομίας αποστέλλονται στο αιώνιο πυρ.

Το ότι δε και αδελφοί πολέμησαν αδελφούς εξαιτίας αμαρτιών, το μαρτυρεί το βιβλίο των Κριτών. Διότι, όταν οι άνδρες της φυλής Βενιαμίν ασέλγησαν στην παλλακίδα του οδοιπόρου, και εκείνη, μη αντέχοντας την υπέρμετρη ύβρη, πέθανε, οι ένδεκα φυλές πολέμησαν τη μία· και επειδή οι ένδεκα φυλές αποστάτησαν από τον Θεό και εκπορνεύτηκαν στα είδωλα, οι ένδεκα νικήθηκαν από τη μία φυλή, και αφού νικήθηκαν πολλές φορές από τη μία, μόνο μία φορά τη νίκησαν. Και αδελφοί πολέμησαν αδελφούς, επειδή ο Θεός, εξαιτίας των αμαρτιών τους, αφαίρεσε το μεσότοιχο της αμαρτίας. Διότι, επειδή η μία φυλή εκπορνεύτηκε ως προς τη γυναίκα, και οι ένδεκα φυλές εκπορνεύτηκαν ως προς τα είδωλα, και οι μεν και οι δε εξολοθρεύτηκαν από τον Θεό, όπως έχει γραφτεί: «Εξολόθρευσας καθέναν που εκπορνεύεται απομακρυνόμενος από εσένα», με αποτέλεσμα και αδελφοί να πολεμήσουν αδελφούς εξαιτίας της αμαρτίας.

Ιδού ότι όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα θα απολεστούν, κ.λπ. Έμεινα προσκολλημένος στη δική σου κοινωνία, ω Δέσποτα, λέει· και τούτο το θεωρώ καλό, επειδή γνωρίζω ότι το τέλος εκείνων που βρίσκονται μακριά σου θα είναι ο όλεθρος. Όσοι όμως μένουν μαζί σου θα έχουν αγαθή μερίδα. Διότι θα αξιωθούν, όταν βρεθούν στην επουράνια Ιερουσαλήμ, να κληρονομήσουν την καλή μερίδα. Και αυτή συνίσταται στο να εντρυφούν πάντοτε στους δικούς σου ύμνους.

Διότι ιδού (λέγει), εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα, θα χαθούν. Έτσι λοιπόν ας ζήσουμε, ώστε ποτέ τα παρελθόντα να μην είναι καλύτερα από τα μελλοντικά ή από τα παρόντα. Διότι αυτό το απαγορεύει και ο Εκκλησιαστής: Μην πεις, ότι οι παλαιότερες ημέρες ήταν καλύτερες από τούτες· διότι δεν ρώτησες με σοφία γι' αυτό. Διότι, εάν οι προηγούμενες ημέρες είναι καλύτερες από τις μετέπειτα, θα λεχθεί σε εμάς: μάταια υποφέρατε τόσα πολλά, επειδή τα καλά αμαυρώνονται από την αμέλεια κατά τα ύστερα χρόνια. Διότι ο Ιεζεκιήλ λέγει: Όταν ο δίκαιος απομακρυνθεί από τη δικαιοσύνη του και πράξει αδικία σύμφωνα με όλες τις ανομίες που έπραξε ο άνομος, όλες οι δίκαιες πράξεις που έκανε δεν πρόκειται να μνημονευθούν· στο παράπτωμά του, στο οποίο υπέπεσε, και στις αμαρτίες του, με τις οποίες αμάρτησε, μέσα σε αυτές θα πεθάνει.

Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος εισάκουσε τη φωνή τους, και τους ελευθέρωσε από όλες τις θλίψεις τους· όχι τόσο απαλλάσσοντάς τους από τις δυσχέρειες, όσο καθιστώντας τους ανώτερους από αυτά που τους συμβαίνουν. «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους την καρδία, και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα». Με τη δική Του αγαθότητα πλησιάζει τους πάντες· εμείς όμως απομακρύνουμε τον εαυτό μας εξαιτίας της αμαρτίας. Διότι λέει: «Ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα, θα χαθούν». Γι' αυτό λέγεται ότι ο Μωυσής πλησιάζει τον Θεό· και εάν κάποιος άλλος είναι παρόμοιος με εκείνον, μέσα από πνευματικά ανδραγαθήματα και αγαθές πράξεις έρχεται κοντά στον Θεό. Ο λόγος αυτός αποτελεί ξεκάθαρη προφητεία για την έλευση του Κυρίου, και είναι σύμφωνος με όσα προηγήθηκαν. Διότι εκεί μεν λεγόταν: «Το πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν κακά»· δηλαδή, η επιφάνειά Του κατά την κρίση θα λάβει χώρα για τον αφανισμό κάθε πονηρίας· εδώ όμως, με το «Είναι κοντά ο Κύριος στους συντετριμμένους την καρδία», προαναγγέλλει την εν σαρκί έλευση του Κυρίου, η οποία ήδη πλησιάζει και δεν απέχει πολύ. Και αυτό ας γίνει πιστευτό σε εσένα μέσα από την προφητεία του Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε· με απέστειλε για να ευαγγελιστώ τους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντετριμμένους την καρδία, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς».

Ω Θεέ, λοιπόν, μας απώθησες. Απώθησες εκείνους που απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα, κατ' αναλογίαν των αμαρτημάτων τους. Κατέρριψες τα συστήματα της πονηρίας μας, [ευεργετώντας μας μέσω της ασθένειας.] Οργίστηκες, όταν ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, μη έχοντας ελπίδα, και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο. Μας σπλαχνίστηκες, όταν προέβαλες τον Μονογενή σου ως ιλαστήριο υπέρ των αμαρτιών μας, ώστε να βρούμε την απολύτρωση στο αίμα Του. Και αυτά δεν θα τα είχαμε κατανοήσει καθώς δεχόμαστε τις ευεργεσίες, εάν δεν μας είχες ποτίσει με Οίνο κατανύξεως.

Διότι όσο απομακρυνόταν από τη ζωή, τόσο πλησίαζε στον θάνατο. Επειδή ζωή είναι ο Θεός· στέρηση δε της ζωής είναι ο θάνατος. Ώστε ο Αδάμ επέφερε ο ίδιος τον θάνατο στον εαυτό του διά της απομακρύνσεως από τον Θεό, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ότι ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα, θα χαθούν. Έτσι, δεν δημιούργησε ο Θεός τον θάνατο, αλλά εμείς τον επισύραμε στους εαυτούς μας από την πονηρή μας προαίρεση.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΒʹ. «Κύριε, στην πόλη σου την εικόνα τους θα εξουδενώσεις.» Πόλη του Θεού ονομάζει την άνω και νοητή, η οποία είναι μητέρα μας. Διότι, αν βέβαια είχαν διαφυλάξει την εικόνα σου, δικαίως θα είχαν αξιωθεί και την επουράνια πόλη. «Με τη βουλή σου με οδήγησες.» Επειδή ο εργάτης της δικαιοσύνης, καυχώμενος για τη χάρη του Θεού, έλεγε: «Κράτησες» κ.λπ., δηλαδή, με κατέστησες φύλακα των θελημάτων σου, για αυτή την αιτία ο Θεός των όλων, αναδεικνύοντας το ως κάτι μεγάλο και εξαίρετο, σαν να αναφωνεί, και λέει: «Διότι τι υπάρχει για μένα;» κ.λπ. «Διότι ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από σένα, θα απολεστούν.» Απομακρύνονται κάποιοι από τον Κύριο όχι με τοπικά διαστήματα, αλλά ως προς την επικοινωνία και τη γνώση και τους τρόπους. Διότι οι πονηροί και οι άδικοι και όσοι είναι ένοχοι για άλλα αμαρτήματα, λέγεται ότι βρίσκονται μακριά από τον Θεό. «Διότι τι κοινωνία έχει το φως με το σκοτάδι;» Αντιθέτως, οι αγαθοί και δίκαιοι και όσοι είναι γνώστες των κατορθωμάτων της ευσέβειας, βρίσκονται κοντά στον Θεό. «Εξολόθρευσας καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από σένα.» Μητέρα της πορνείας είναι η απιστία. Διότι ποιος, που πιστεύει ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, και ότι παρίσταται σε κάθε πράξη, και ότι επιβλέπει τις βουλές των καρδιών, είτε θα αποδεχθεί την πονηρή σκέψη είτε θα επιτελέσει το κακό;

Μακάριος ο άνθρωπος που δεν πορεύτηκε κατά τη βουλή των ασεβών, και δεν στάθηκε σε οδό αμαρτωλών, και δεν κάθισε σε καθέδρα διεφθαρμένων. Αλλά το θέλημά του είναι στον νόμο του Κυρίου, και τον νόμο του θα μελετά ημέρα και νύχτα. Και πάλι λέει: ότι ο Κύριος γνωρίζει την οδό των δικαίων, και η οδός των ασεβών θα χαθεί. Και σε έτερο ψαλμό λέει: ότι ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα, θα καταστραφούν· εξολόθρευσας κάθε έναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα.

Διότι ο Θεός αγαπά όλα τα όντα και δεν απεχθάνεται τίποτε από όσα δημιούργησε· επειδή δεν κατασκεύασε τίποτε με μίσος· γι' αυτό και ο ίδιος δεν είναι εχθρός κανενός. Εκείνοι όμως που απομακρύνονται από αυτόν και καθιστούν τους εαυτούς τους εχθρούς του, επισύρουν την απώλεια· όπως λέγεται: «Διότι ιδού, όσοι απομακρύνονται από εσένα θα απωλεσθούν». Έτσι, λοιπόν, μισούν τον Θεό όσοι πράττουν εκείνα που ο ίδιος μισεί. Αυτά, λοιπόν, ας ειπωθούν κατά έναν τρόπο.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΟΒ΄. Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που είναι ευθείς στην καρδιά! Το τρίτο μέρος του βιβλίου των Ψαλμών αρχίζει μεν από τον παρόντα, περατώνεται δε στον πη΄ (88ο), ώστε να περιέχει συνολικά δεκαεπτά ψαλμούς· εξ αυτών οι έντεκα επόμενοι ανήκουν στον Ασάφ, έπειτα τέσσερις στους υιούς Κορέ, ένας στον Δαυίδ, και τελευταίος αυτός του Αιθάν του Εζραΐτη. Ο προκείμενος όμως ψαλμός του Ασάφ (ο οποίος ήταν προφήτης σύγχρονος του Δαυίδ) επιγράφεται ως Ψαλμός, επειδή περιέχει στο τέλος των λόγων την καταστροφή μεν των ασεβών, και το αγαθό τέλος δε που έχει αποταμιευτεί από τον Θεό για τους ευσεβείς. Αυτά ακριβώς παριστά λέγοντας: «Διότι ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα θα απολεστούν, εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα. Σε εμένα όμως το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Αρχίζει δε με μια δογματική διδασκαλία, διά της οποίας αποδίδει την αιτία της κατά καιρούς ευπραγίας των ασεβών: διότι, λέγει, το ότι ο Θεός είναι αγαθός και μακρόθυμος αποτελεί την αιτία. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και αγαθός και μακρόθυμος, που δεν επιφέρει την οργή Του κάθε ημέρα». Ως αγαθός, λοιπόν, ανατέλλει τον ήλιο Του επί δικαίους και αδίκους, και βρέχει επί πονηρούς και αγαθούς.

Διότι ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα θα απολεσθούν· εξολόθρευσες καθέναν που εκπορνεύεται αποστατώντας από εσένα. Για εμένα όμως, το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό, το να θέτω την ελπίδα μου στον Κύριο, για να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατέρας της Σιών. Πιο πάνω βέβαια έλεγα, «Και εγώ είμαι διαπαντός μαζί σου»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Και ήμουν διαπαντός μαζί σου»· με την πίστη δηλαδή, με την προαίρεση και με την αγάπη προς εσένα· τώρα όμως καθιστώ φανερή και την αιτία για την οποία ήμουν διαπαντός μαζί σου, και σε έθετα ως μερίδα του εαυτού μου. Διότι γνώριζα, και είχα απολύτως πεισθεί, ότι «Όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα θα απολεσθούν»· γι' αυτό και δεν απομάκρυνα τον εαυτό μου, αν και αγνοούσα τους λόγους της δικής σου διοικήσεως, αλλά ήμουν διαπαντός μαζί σου. Απομακρύνουν δε τον εαυτό τους εκείνοι που, με τις δικές τους αμαρτίες και με τους άθεους και ασεβείς λογισμούς, καθιστούν τους εαυτούς τους αποξενωμένους από τον Θεό· οι οποίοι όσο πιο μακριά Του βρίσκονται, τόσο περισσότερο πλησιάζουν στην απώλεια· όπως αντίθετα, όταν συνδέονται με τον Θεό, συνδέονται με τη ζωή και απομακρύνονται από την απώλεια. Το τέλος δε εκείνων που απομακρύνουν τον εαυτό τους είναι ο όλεθρος, επειδή ακριβώς εκπόρνευσαν αποστατώντας από τον Θεό. Ο Θεός, επομένως, δεν απομακρύνει κανέναν από τον εαυτό Του, ούτε τον απωθεί· αλλά ο καθένας αποξενώνει ο ίδιος τον εαυτό του από τον Θεό, εκπορνεύοντας και παραδίδοντας τη δική του ψυχή έκδοτη στους εναντίους του Θεού.

«Εξολόθρευσας», λέγει, «καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Πορνεύει δε απομακρυνόμενος από τον Θεό εκείνος ο οποίος, αφού Τον πλησίασε, απομάκρυνε έπειτα τον εαυτό του. Διότι Αυτός μεν δεν απαξιώνει να νυμφευθεί την ανθρώπινη ψυχή και να σπείρει μέσα της τους δικούς Του σπόρους· εκείνη όμως, που απομακρύνει τον εαυτό της και τον παραδίδει σε άλλους που επιθυμούν να την εκπορνεύσουν, δηλαδή σε πνεύματα πονηρά και δαίμονες ακάθαρτους, ή σε λογισμούς άθεους και ασεβείς, ή σε πράξεις μιαρές και ακάθαρτες, δικαίως παραδίδεται στον όλεθρο.

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Εξολόθρευσας καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Αλλά εγώ, γνωρίζοντας αυτά και όντας απόλυτα πεπεισμένος για τη δίκαιη κρίση σου, επέλεξα την αντίθετη οδό από τους ασεβείς, παρόλο που δεν κατανοούσα τα μυστήριά σου· αλλά, αν και έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, ωστόσο ήμουν διαρκώς μαζί σου. Διότι τίποτε δεν μου φαινόταν ωραιότερο από το να προσκολληθώ σε εσένα, τον Θεό μου, και να επιλέγω αυτά τα οποία εσύ ο ίδιος όρισες και παρήγγειλες. Διότι έτσι «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». Γι' αυτό τίποτε δεν μου φαινόταν ωραιότερο ούτε ανώτερο από το να προσκολληθώ σε εσένα. Γι' αυτό λέω ότι: «Για μένα το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Διότι, εάν κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνον ένας, ο Θεός, από πού θα μπορούσε να προκύψει κάποιο αγαθό για άλλον παρά από την προσκόλλησή του σε Αυτόν; Και ήδη απολάμβανα κάθε αγαθό, καθώς ήμουν προσκολλημένος και ενωμένος με τον Θεό, ώστε να λέω: «Προσκολλήθηκε η ψυχή μου ξοπίσω σου». Και για τον μελλοντικό χρόνο προδιέγραφα για τον εαυτό μου αγαθές ελπίδες. Και τούτο ήταν ένα άλλο αγαθό για μένα, το να εναποθέτω την ελπίδα μου στον Κύριο. Διότι ο σκοπός όλης της ελπίδας μου ήταν το να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατέρας Σιών. Επειδή, αφού αξιώθηκα την είσοδο στην πόλη σου, για την οποία αναφερόταν πιο πάνω: «Κύριε, μέσα στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους», και αφού διαβώ τις επουράνιες πύλες, θα διακηρύξω σε όλους τις ευεργεσίες σου προς εμένα.

Βλέποντας δε να εκπίπτουν μακριά από τη σωτηρία του Θεού εκείνοι για τους οποίους προσευχόταν, οι οποίοι του ήταν προσφιλέστατοι και αγαπητοί εξαιτίας των πατέρων τους, έλεγε: «Απομάκρυνες από εμένα φίλο και πλησίον, και τους γνωστούς μου από την ταλαιπωρία». Υποδηλώνει δε εκείνους από το έθνος, οι οποίοι του ήταν προηγουμένως γνωστοί και φίλοι· επειδή ήταν μάλιστα μερίδα του και κληρονομιά· αλλά απομακρύνθηκαν αληθινά από αυτόν εξαιτίας της δικής τους απιστίας· και, ενώ ήταν παλαιότερα φίλοι, κατέστησαν τους εαυτούς τους εχθρούς· και παρότι ήταν γνωστοί του, όταν αυτός ήλθε δεν τον αναγνώρισαν, ούτε τον αποδέχθηκαν. Εξαιτίας όλων αυτών απομακρύνθηκαν και από τον Θεό, προκαλώντας τη δική τους ταλαιπωρία. Έτσι, λοιπόν, εξέπεσαν από τον Θεό σύμφωνα με το λόγιο που αναφέρει: «Διότι όσοι απομακρύνουν τους εαυτούς τους από εσένα θα απολεστούν». Και σε αυτό καταλήγουν οι ψαλμοί που επιγράφονται στους υιούς Κορέ.

Κοντά είναι ο Κύριος σε όλους όσοι τον επικαλούνται εν αληθεία. Έπειτα, επειδή γνώρισμα λίγων είναι το να μπορούν να τον επικαλούνται με επίγνωση και να αξιώνονται να εισακουστούν από αυτόν, επαναλαμβάνοντας τον λόγο προσθέτει αναγκαστικά και λέει ότι δεν το επιτυγχάνουν όλοι όσοι τον επικαλούνται, παρά μόνο εκείνοι που πράττουν τούτο εν αληθεία· διότι από όσους δεν είναι τέτοιοι, απέχει μακριά. Σε αυτούς μάλιστα λέει: «Οι αμαρτίες σας στέκονται ως διαχωριστικό ανάμεσα σε εμένα και σε εσάς». Γι' αυτούς έχει ειπωθεί και αλλού: «Διότι εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα θα απολεστούν». Είναι λοιπόν κοντά σε όλους κατά την πρόνοια, κατά σχέση όμως είναι κοντά σε εκείνους που τον επικαλούνται με επίγνωση· διότι αυτό σημαίνει το «εν αληθεία». —Μετά την κοινή πρόνοια, επομένως, εισήγαγε ως εξαιρετική αυτήν που αφορά τους πιστούς, δηλαδή το να βρίσκεται κοντά σε τέτοιους ανθρώπους και να προνοεί γι' αυτούς σε μεγαλύτερο βαθμό.

Αλλά περισσότερο από όλα, όπως φαίνεται, είναι αληθινός ο λόγος του οσίου, ότι δηλαδή υπό το πρόσχημα της απολογίας προέβη στην κατασκευή των δογμάτων του κατά το δοκούν, και ο αληθινός ζηλωτής του Φινεές, αυτός που εξολοθρεύει με τη ρομφαία του λόγου καθέναν που εκπορνεύτηκε απομακρυνόμενος από τον Κύριο, επέφερε τη μάχαιρα που είναι ιαματική μεν για την ψυχή, αναιρετική δε της ασεβείας, εννοώ την ανασκευή της βλασφημίας. Εάν όμως αυτός ανθίσταται και δεν δέχεται τη θεραπεία, έχοντας νεκρώσει την ψυχή του μέσω της αποστασίας, η ευθύνη βαραίνει εκείνον που επέλεξε το κακό· αυτό άλλωστε το διακηρύσσει και η θύραθεν παιδεία. Τέτοιος λοιπόν είναι ο Ευνόμιος και απέναντι στην αλήθεια και απέναντι σε εμάς. Εμείς βέβαια θα μπορούσαμε, σύμφωνα με τον παλαιότερο νόμο που επιτρέπει να αμυνόμαστε με ίσα μέσα απέναντι σε όσους έκαναν την αρχή, να του ανταποδώσουμε άφθονα τους ονειδισμούς και με πολλή ευκολία να προσφέρουμε απλόχερα τις λοιδορίες προς αυτόν που μας λύπησε· διότι, εάν εκείνος βρήκε τόση αφθονία σε ύβρεις και λοιδορίες εναντίον κάποιου που δεν έδωσε καμία αφορμή για ψόγο, πόσους τέτοιους λόγους είναι φυσικό να βρουν όσοι διακωμωδούν τον σεμνό του βίο;

Είτε τον θεοφιλή μονήρη βίο να ασκείς, άνθρωπέ μου, είτε τη θεόσδοτη συζυγία. Να πίνεις νερό από τα δικά σου πηγάδια, ή πιο σωστά να πω τώρα, μόνο από το δικό σου πηγάδι, και αυτό με σωφροσύνη, και να απέχεις εντελώς από το νόθο ποτό· διότι είναι νερό της Στυγός, αποτελεί ρεύμα του ποταμού Αχέροντα, είναι γεμάτο από θανατηφόρο δηλητήριο και έχει δηλητηριώδη δύναμη· διότι έχει τη φυσική ιδιότητα να κατακρημνίζει όσους το πίνουν στο βάραθρο του άδη, ή μάλλον στα ίδια του τα έγκατα. Απόφευγε το μέλι από τα πορνικά χείλη· διότι είναι απατηλό και συγκαλύπτει τον θάνατο της πορνείας, ο οποίος είναι ο χωρισμός από τον Θεό· για τον οποίο λέει ο Δαβίδ: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα».

«Και εγώ»: Διότι ο λαός των Ιουδαίων δεν κατενόησε ότι πρόκειται να αποβληθούν από τη χάρη του Θεού. «Κτηνώδης»: Ενώπιον του Θεού οι Ιουδαίοι ενήργησαν άφρονα <αποστατώντας με αφροσύνη>. «Και εγώ διαπαντός»: Διότι ο Θεός δεν χωρίστηκε ποτέ από αυτούς. «Εκράτησας»: Διότι όπως ο πατέρας κρατά το τέκνο του και το οδηγεί, έτσι και ο Θεός, κρατώντας τον Ισραήλ, τον οδήγησε. «Εν τη βουλή»: Διότι αν δεν το ήθελε ο Θεός, δεν θα καθοδηγούσε τον Ισραήλ· διότι ο Θεός τον εξέλεξε για να είναι ένδοξος σε Αυτόν, αλλά εκείνοι Τον αθέτησαν. «Τι γαρ μοι υπάρχει»: Όντας βλάσφημος ο λαός των Ιουδαίων (των Εβραίων), αποποιείται τα επουράνια αγαθά, όπως ακριβώς αποποιήθηκαν τον Χριστό μέσω της αρνήσεως. «Και παρά σου»: Διότι, αφού ο λαός απήλαυσε τόσα αγαθά, φέρθηκε με αχαριστία αρνούμενος τον Θεό. «Εξέλιπεν η καρδία μου»: Ο Χριστός ομιλεί για τους Ιουδαίους ως συγγενείς, επειδή απομακρύνθηκαν από Αυτόν. «Ο Θεός της καρδίας»: Ο πιστός λαός [τώρα] προαναφωνεί ότι και Θεός της καρδιάς τους είναι ο Θεός και μερίδα τους είναι ο Θεός, καθώς τρέφονται με το σώμα και το αίμα του Χριστού. «Ότι ιδού»: Οι Ιουδαίοι, έχοντας απομακρυνθεί από τον Θεό, απωλέσθηκαν. «Εξωλόθρευσας»: Διότι οι Ιουδαίοι αποστάτησαν από τον Θεό και προσκύνησαν είδωλα, το οποίο συνιστά μεγάλη πορνεία, η αποστασία δηλαδή από τον Θεό. «Εμοί δε»: Ο προερχόμενος από τα έθνη λαός, προσκολλημένος στην πίστη και στην αγάπη του Θεού. «Τίθεσθαι»: Διότι τι άλλο είναι σωτήριο για τον άνθρωπο, παρά το να ελπίζει στον Κύριο;

Όταν τον εισαγάγεις σε αυτά από την παιδική του ηλικία, σιγά-σιγά θα τον οδηγήσεις και στα υψηλότερα. Οι ψαλμοί τα περιέχουν όλα, ενώ οι ύμνοι, αντίθετα, δεν έχουν τίποτα το ανθρώπινο· όταν εκπαιδευτεί μέσα από τους ψαλμούς, τότε θα γνωρίσει και τους ύμνους, ως κάτι το θειότερο. Διότι οι άνω δυνάμεις υμνούν, δεν ψάλλουν· «Δεν είναι ωραίος ο ύμνος», λέει, «στο στόμα του αμαρτωλού»· και πάλι, «Οι οφθαλμοί μου είναι στραμμένοι στους πιστούς της γης, για να κάθονται μαζί μου»· και πάλι, «Δεν κατοικούσε μέσα στην οικία μου όποιος ενεργούσε με υπερηφάνεια»· και πάλι, «Εκείνος που πορευόταν σε οδό άμεμπτη, αυτός με υπηρετούσε». Επομένως, να φροντίζετε να διασφαλίζετε ώστε να μην αναμειγνύονται όχι μόνο με φίλους, αλλά ούτε και με υπηρέτες. Διότι προξενούνται μύρια κακά στους ελεύθερους, όταν τους επιστήσουμε δούλους διεφθαρμένους. Διότι, εάν ενώ απολαμβάνουν την παρουσία του πατέρα και τόση φιλοστοργία και φιλοσοφία, με δυσκολία διασώζονται· όταν τους παραδώσουμε στην ασυδοσία των υπηρετών, τι θα γίνουν; Τους συμπεριφέρονται σαν να είναι εχθροί τους, νομίζοντας ότι η δική τους κυριαρχία θα είναι πιο ήπια, εάν τους καταστήσουν ανόητους και φαύλους και ανάξιους λόγου. Πριν από όλα τα άλλα, λοιπόν, ας επιδιώκουμε αυτά. «Αγάπησα», λέει, «εκείνους που αγαπούν τον νόμο σου». Αυτόν, λοιπόν, ας μιμηθούμε και εμείς, και αυτούς ας αγαπούμε. Και για να διατηρούν οι παίδες τη σωφροσύνη τους, ας ακούν τον Προφήτη που λέει: «Οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι, «Θα εξολοθρεύσεις καθέναν που εκπορνεύεται μακριά από εσένα».

Δ΄. Δες πώς και από τις κοινές έννοιες συγκροτεί ολόκληρο το προκείμενο θέμα. Αυτό δε που λέει, είναι το εξής: Κήρυξα τον Χριστό, σας παρέδωσα το θεμέλιο, να προσέχετε πώς εποικοδομείτε, μήπως ενεργείτε με κενοδοξία, μήπως αποσπάτε τους μαθητές προς τους ανθρώπους. Ας μην δίνουμε προσοχή, λοιπόν, στις αιρέσεις· διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνον αυτό που έχει ήδη τεθεί. Πάνω σε αυτό, λοιπόν, ας οικοδομούμε, και ας κρατιόμαστε από το θεμέλιο όπως το κλήμα από το αμπέλι, και ας μην υπάρχει τίποτε ανάμεσα σε εμάς και στον Χριστό· διότι, εάν παρεμβληθεί κάτι ενδιάμεσα, αμέσως χανόμαστε. Επειδή και το κλήμα αντλεί τους ζωτικούς χυμούς του χάρη στην αδιάκοπη σύνδεση, και η οικοδομή στέκεται όρθια χάρη στην προσκόλλησή της στο θεμέλιο· εάν όμως αποχωριστεί, καταρρέει, μη έχοντας πού να στηριχθεί. Ας μην κρατιόμαστε, λοιπόν, απλώς από τον Χριστό, αλλά ας προσκολληθούμε στενά σε αυτόν· διότι, εάν αποχωριστούμε, χανόμαστε. «Διότι εκείνοι που απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα», λέει η Γραφή, «θα καταστραφούν».

Διότι, ότι ο Ίδιος όχι μόνο δεν μας παραδίδει, αλλά ούτε καν μας εγκαταλείπει, εάν δεν το θελήσουμε εμείς οι ίδιοι, άκουσε τι λέει: «Μήπως οι αμαρτίες σας δεν προκαλούν διαχωρισμό ανάμεσα σε εμένα και σε εσάς;»· και πάλι: «Όσοι απομακρύνονται από εσένα, θα χαθούν». Ο δε Ωσηέ λέει: «Ξέχασες τον νόμο του Θεού σου, θα σε ξεχάσω κι εγώ»· και ο Ίδιος στα Ευαγγέλια: «Πόσες φορές θέλησα να επισυνάξω τα τέκνα σας, και δεν θελήσατε!». Και ο Ησαΐας πάλι λέει: «Ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος· κάλεσα, και δεν υπήρχε κανείς να υπακούσει».

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Γι' αυτό, αυτός μεν λέει: «Μη βιαστείς σε καιρό δοκιμασίας». Ο δε Σολομών, διδάσκοντας ακριβώς το ίδιο, έλεγε: «Μην αποθαρρύνεσαι όταν ελέγχεσαι από Αυτόν». Διότι η θλίψη είναι μεγάλο πράγμα, έχει μεγάλη δύναμη για να καταστήσει τον άνθρωπο δοκιμασμένο και για να του διδάξει την αρετή της υπομονής. «Τι θα γίνει λοιπόν», λέει, «αν η θλίψη τον ανατρέψει και τον καταβάλει λόγω της υπερβολικής της σφοδρότητας;» Ο Θεός είναι πιστός και δεν θα μας αφήσει να δοκιμαστούμε πάνω από τις δυνάμεις μας, αλλά μαζί με τη δοκιμασία θα δώσει και την έκβαση, ώστε να μπορέσουμε να την υπομείνουμε. Διότι, εάν η παιδαγωγία προέρχεται από αγάπη, ενώ η εγκατάλειψη από μίσος, δεν είναι δυνατόν ο ίδιος να αγαπά και να μισεί ταυτόχρονα το ίδιο πρόσωπο, ούτε να παιδαγωγεί και ταυτόχρονα να εγκαταλείπει. «Πώς λοιπόν πολλοί έπεσαν;» ρωτάει. Επειδή οι ίδιοι αποστέρησαν τον εαυτό τους από τον Θεό, όχι επειδή εγκαταλείφθηκαν από Αυτόν. Διότι, «ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από Εσένα, θα καταστραφούν». Και απομακρύνονται επειδή δεν υπομένουν τις παιδαγωγίες του Θεού, αλλά οργίζονται και δυσανασχετούν. Και όπως ακριβώς τα κακά παιδιά, όταν οι πατέρες τους τα στέλνουν στους δασκάλους, εάν, για να αποφύγουν τους κόπους εκεί και τις λίγες τιμωρίες, αποδράσουν μακριά από τα μάτια των γονέων τους, δεν κερδίζουν τίποτα, αλλά εμπλέκουν τον εαυτό τους σε χειρότερα δεινά, αναγκαζόμενα στην ξενιτιά να πεινούν, να περιπλανώνται, να ασθενούν, να ατιμάζονται και να γίνονται δούλοι· έτσι και εκείνοι που δεν υπομένουν την παιδαγωγία του Θεού με ευγνωμοσύνη, αλλά δυσανασχετούν, εκτός του ότι δεν αποκομίζουν κανέναν καρπό από αυτήν, επιπλέον περιβάλλουν τον εαυτό τους με τις έσχατες συμφορές.

«Οι εχθροί του Κυρίου, την ίδια στιγμή που δοξάστηκαν και υψώθηκαν.» «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαίρεται.» «Κρίνε με, Θεέ, και δίκασε την υπόθεσή μου απέναντι σε έθνος.» «Γιατί καυχάσαι για την κακία, εσύ ο δυνατός στην ανομία; Όλη την ημέρα.» «Τα λόγια τους έγιναν πιο απαλά και από το λάδι, όμως τα ίδια είναι βέλη.» «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα· πλανήθηκαν.» «Θα ευφρανθεί ο δίκαιος, όταν δει εκδίκηση· τα χέρια, κ.τ.λ.» «Σκέπασέ με από τη συστροφή των πονηρών, από το πλήθος.» «Όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι θα αφανιστούν.» «Θα ανταποδώσει σε αυτούς ο Κύριος σύμφωνα με την ανομία τους· και σύμφωνα με, κ.τ.λ.» «Είθε να εκλείψουν οι αμαρτωλοί και οι άνομοι από τη γη.» «Η επιθυμία του αμαρτωλού θα χαθεί.» «Ιδού, όσοι απομακρύνονται από εσένα, θα καταστραφούν.» «Μακριά από τους αμαρτωλούς είναι η σωτηρία, επειδή τα δικαιώματα, κ.τ.λ.» «Όλους τους αμαρτωλούς θα τους εξολοθρεύσει.» «Τα κακά θα καταδιώξουν αυτούς που αμαρτάνουν.» «Οι οδοί των ασεβών θα καταστραφούν.» «Οι οδοί των ασεβών είναι σκοτεινές, και δεν γνωρίζουν πού σκοντάφτουν.» «Κακό γέννημα, που τα δόντια του είναι μαχαίρια, και οι τραπεζίτες του κοπίδια, ώστε να καταβροχθίζει τους ταπεινούς της γης.» «Γρήγορη και περιχαρής γίνεται η καταστροφή των ασεβών.» «Όπου κι αν εισέλθει ο ασεβής, αφανίζεται.» «Τους καρπούς των ασεβών θα τους ανατρέψει ο Κύριος.» «Ο ασεβής κάνει άδικα έργα.» «Το στόμα των ασεβών το σκεπάζει πρόωρο πένθος.» «Η συντριβή των ασεβών είναι η φτώχεια.» «

ΤΙΤΛΟΣ Αʹ. — Περί του να αναζητούμε τον Θεό και να τον ακολουθούμε, και ότι στο όνομά του πρέπει να πράττουμε τα πάντα. «Θα αγιαστώ ανάμεσα σε αυτούς που με πλησιάζουν.» «Κύριο τον Θεό σου θα φοβηθείς, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, και σε αυτόν θα προσκολληθείς, και στο όνομά του θα ορκίζεσαι. Αυτός είναι το καύχημά σου, και αυτός είναι η ζωή σου.» «Δεν εγκατέλειψες αυτούς που σε αναζητούν, Κύριε.» «Σφίξε με χαλινάρι και στόμιο τα σαγόνια εκείνων που δεν σε πλησιάζουν.» «Αναζήτησα τον Κύριο και με εισάκουσε, και από όλες τις θλίψεις μου με λύτρωσε.» «Εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα, θα χαθούν.» «Πλούσιοι φτώχυναν και πείνασαν, ενώ εκείνοι που αναζητούν τον Κύριο δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό.» «Ας αγαλλιάσουν και ας ευφρανθούν για εσένα όλοι όσοι σε αναζητούν, Κύριε.» «Αναζητήστε τον Θεό, και θα ζήσει η ψυχή σας.» «Ας ευφρανθεί η καρδιά εκείνων που αναζητούν τον Κύριο.» «Εκείνος που αναζητεί τον Κύριο, θα βρει γνώση μαζί με δικαιοσύνη.»

Όσο απομακρυνόταν από τη ζωή ο Αδάμ, τόσο πλησίαζε στον θάνατο. Διότι ο Θεός είναι ζωή, ενώ ο θάνατος είναι στέρηση της ζωής. Επομένως, τον θάνατο ο Αδάμ τον προκάλεσε με την απομάκρυνσή του από τον Θεό, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα, θα απολεστούν».

ο δικός μου θρόνος είναι εκ δεξιών σου· «Και τι άλλο ζήτησα από εσένα πάνω στη γη» παρά τη σωτηρία και την ανάπλαση του κόσμου; «Εξέλιπε η καρδιά μου και η σάρκα μου» καθώς κρεμόμουν στον σταυρό. «Ο Θεός της καρδιάς μου και η μερίδα μου είναι ο Θεός εις τον αιώνα. Διότι ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα θα χαθούν, και εξολόθρευσας καθέναν που εκπορνεύεται μακριά από εσένα». Επειδή λοιπόν «όσοι απομακρύνονται από τον Θεό θα χαθούν», «το να προσκολλάται κανείς στον Θεό, να θέτει σε αυτόν την ελπίδα του και να εξαγγέλλει τους αίνους του, είναι αγαθό».

Και «καθένας που πράττει την αμαρτία είναι δούλος της αμαρτίας». Καλή μεν η πίστη και αμόλυντη, αλλά χρειάζεται οπωσδήποτε να αναδειχθούν καλοί και άμεμπτοι οι εργάτες της, είτε μέσω της μετάνοιας, είτε μέσω της αγαθοεργίας από νεαρή ηλικία. Και όπως ακριβώς έχουμε πολλές και αναντίρρητες μαρτυρίες περί της ένσαρκης οικονομίας και πιστεύουμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα, έτσι και για τους αμαρτωλούς και τους δικαίους έχουμε πάρα πολλές. «Εξολόθρευσας», λέει ο Δαβίδ, «καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα» και «όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι θα αφανιστούν οι αμαρτωλοί από το πρόσωπο του Θεού» και «μίσησας όλους όσους εργάζονται την ανομία» και «άνθρωπο αιμοβόρο και δόλιο βδελύσσεται ο Κύριος». Και αυτά μεν λέει ο θείος Δαβίδ, καθώς και πάρα πολλά άλλα παρόμοια. Τι λέει όμως ο Σειράχ; «Δεν έχει ανάγκη», λέει, «από αμαρτωλό άνθρωπο, διότι κάθε βδέλυγμα το μίσησε ο Κύριος» και «μην πεις: Η ευσπλαχνία του Θεού είναι μεγάλη, θα συγχωρήσει το πλήθος των αμαρτιών μου. Διότι κοντά Του υπάρχει έλεος και οργή, και πάνω στους αμαρτωλούς θα αναπαυθεί ο θυμός Του» και «όσο μεγάλο είναι το έλεός Του, τόσο μεγάλος είναι και ο έλεγχός Του, διότι θα κρίνει τον άνθρωπο σύμφωνα με τα έργα του» και «ο καθένας θα βρει σύμφωνα με τα έργα του». Και ο θείος Ιεζεκιήλ λέει: «Θα σας κρίνω τον καθέναν σας σύμφωνα με τους δρόμους σας, λέει ο Κύριος». Ακόμη και ο Ησαΐας συμφωνεί με αυτά: «Αλίμονο στον άνομο αμαρτωλό», λέει, «γιατί πονηρά πράγματα θα του συμβούν, σύμφωνα με τα έργα των χεριών του».

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΠΟΡΝΕΙΑΣ, Η ΟΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΚΟΡΗ ΜΕΝ ΤΗΣ ΓΑΣΤΡΙΜΑΡΓΙΑΣ, ΜΗΤΕΡΑ ΔΕ ΤΗΣ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΠΗΓΗ ΠΟΙΚΙΛΩΝ ΜΟΛΥΣΜΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΚΑΚΩΝ Ευλόγησον, πατέρα. Αδελφοί και πατέρες, ας μη σας φαίνεται φορτικό το ότι ομιλούμε για ανόσια πάθη. Διότι, όποιος θεωρεί φορτικό και επαχθή τον ιατρό όταν του ομιλεί για τη ζωή, αυτός προφανώς πάσχει από θανάσιμη ασθένεια και αποδέχεται να πεθάνει με αισχρό τρόπο. Εκείνος όμως που προστρέχει στον ιατρό και δέχεται με χαρά τα λόγια του, αποδεικνύει έμπρακτα ότι ασπάζεται τη ζωή και την υγεία. Επομένως, ιατρός είναι ο Θεός, εμείς δε είμαστε οι δαβιδικοί «τραυματίες» που «κοιμούνται μέσα στον τάφο» των ολέθριων παθών, και έμπλαστρο της ψυχής, που παρέχει υγεία και ζωή σε αυτούς που αγαπούν τη ζωή, είναι ο πνευματικός λόγος της διδασκαλίας. Η πορνεία είναι πραγματικά θανάσιμο τραύμα της ψυχής. Η πορνεία ρίχνει μακριά από τον Θεό εκείνους που την διαπράττουν. Η πορνεία είναι πτώση από τον Θεό και ταυτόχρονα εξολόθρευση· «Εξολόθρευσας», λέγει, «μακριά από εσένα καθέναν που πορνεύει».

Όλα αυτά συνολικά ο νεότερος τα κατασπατάλησε. Και ποια είναι η αιτία; Το ότι αποδήμησε σε χώρα μακρινή. Διότι, όταν ο άνθρωπος αποστατήσει από τον Θεό και απομακρύνει τον εαυτό του από τον θείο φόβο, κατασπαταλά όλα τα θεία δώρα. Όσο βρισκόμαστε κοντά στον Θεό, δεν πράττουμε τίποτα τέτοιο που να είναι άξιο απώλειας, σύμφωνα με το χωρίο: «Έβλεπα τον Κύριο ενώπιόν μου πάντοτε, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Όταν όμως βρεθούμε μακριά Του και γίνουμε αποστάτες, και πράττουμε και παθαίνουμε τα χειρότερα, σύμφωνα με το: «Ιδού, όσοι απομακρύνουν τους εαυτούς τους από Εσένα, θα καταστραφούν». Διασκόρπισε, λοιπόν, την περιουσία εύλογα. Διότι η μεν αρετή έχει έναν όρο και είναι κάτι ενιαίο. Η δε κακία είναι πολυσχιδής και προκαλεί πολλές πλάνες, όπως, για παράδειγμα, της ανδρείας είναι ένας ο όρος: το να χρησιμοποιεί κανείς το θυμικό όταν πρέπει, όπως πρέπει και προς εκείνους που πρέπει. Της κακίας, όμως, τα είδη είναι δύο: η δειλία και η θρασύτητα. Βλέπεις πώς διασκορπίζεται ο λόγος και χάνεται η ενότητα της αρετής; Και αφού δαπανήθηκε αυτή η περιουσία, και εφόσον ο άνθρωπος δεν πορεύεται πλέον σύμφωνα με τον λόγο, εννοώ τον φυσικό νόμο, ούτε ακολουθεί τον γραπτό νόμο, ούτε ακούει τους προφήτες, επέρχεται ισχυρός λιμός, όχι λιμός άρτου, αλλά λιμός του να ακούσει τον λόγο του Κυρίου. Και αρχίζει να στερείται, επειδή δεν φοβάται τον Κύριο, αλλά βρίσκεται μακριά από Αυτόν. Διότι για εκείνους που φοβούνται τον Κύριο δεν υπάρχει καμία στέρηση.