Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 72:9

Ακολούθησαν τις διαθέσεις της καρδιάς τους. Η παράνομη ευημερία, λέγει, δημιούργησε στην ψυχή τους μία πονηρή έξη. Και από πού είναι αυτό φανερό, εάν όχι από το ότι διανοούνται και λαλούν πονηρία; «Λάλησαν αδικία προς τα ύψη». Αυτό υποδηλώνει την επίταση της πονηρίας τους, ώστε πλέον να στρέφουν τη βλασφημία τους και προς τον ίδιο τον Θεό. «Έθεσαν το στόμα τους στον ουρανό». Πρόφεραν, λέγει, βλάσφημα λόγια εναντίον του Θεού, και μάλιστα ενώ είναι ταπεινοί και έχουν τη γλώσσα τους πάνω στη γη.

Ας είναι δε ο λόγος σας ναι ναι, και όχι όχι. Ό,τι δε περισσότερο από αυτό, προέρχεται από τον Διάβολο. Και πώς εμείς τολμούμε να παραβαίνουμε τις εντολές Εκείνου που μας δημιούργησε; Όπως γράφει εκείνος που λέει: Έστρεψαν το στόμα τους προς τον ουρανό, και η γλώσσα τους περιήλθε πάνω στη γη. Και τολμάς εσύ να ανοίγεις το στόμα σου άφοβα και να εξαπολύεις λόγια προς τον ουρανό, όρκους και δυσφημίες; Και δεν φοβάσαι μήπως το πύρινο δρέπανο, που είδε ο Προφήτης, εγκατασταθεί στο σπίτι σου, μέχρι να σε αφανίσει από τον κόσμο κάτω από τον ουρανό, εξαιτίας του ότι τολμάς να ανοίγεις το στόμα σου εναντίον του Παντοκράτορος Θεού, τον οποίο οι Άγγελοι, οι Αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ δεν τολμούν να ατενίσουν, αλλά παρίστανται με φόβο και τρόμο υμνώντας το φοβερό, ένδοξο και τίμιο όνομά Του;

Γι' αυτό, αδελφέ μου, όσο μπορείς, να αναγκάζεις τον εαυτό σου να τις συναναστρέφεσαι πιο συχνά, ώστε να συγκεντρώσουν τους λογισμούς σου, τους οποίους σκορπίζει ο Εχθρός με τις μηχανορραφίες του, υποβάλλοντας άκαιρες σκέψεις, ή και φέρνοντας πολλές φορές θλίψεις, ή παρέχοντας ευημερία και πολλή άνεση. Διότι αυτά τα απεργάζεται με την πανουργία και τη δολιότητά του, για να αποξενώσει τον άνθρωπο από τον Θεό. Διότι, όταν πολλές φορές δεν μπορέσει να καταβάλει και να ρίξει κάποιον μέσω των σκέψεων, τότε πλέον του επιφέρει θλίψεις, ώστε να σκοτίσει τη διάνοιά του και να βρει κατόπιν την ευκαιρία να σπείρει όσα θέλει. Και αρχίζει τότε να υποβάλλει στον άνθρωπο να σκέφτεται και να λέει τέτοια πράγματα με όρκους, δηλαδή ότι αφότου άρχισα να εργάζομαι το αγαθό, είδα κακές ημέρες· θα κάνω λοιπόν πάλι τα κακά, για να έρθουν τα αγαθά. Τότε, λοιπόν, εάν βρεθεί κάποιος να μην είναι πνευματικά άγρυπνος, τον καταπίνει ζωντανό σαν τον άδη. Εάν όμως δεν μπορέσει να τον καταβάλει με αυτά, τότε του επιφέρει την άνεση, και τον εξυψώνει, και του παρέχει πολλή απάτη, τη φοβερότερη και χειρότερη από όλα τα κακά. Αυτή είναι που κάνει τον άνθρωπο υπερήφανο και άφοβο. Αυτή τον κάνει να στρέφει το στόμα του προς τον ουρανό με βλασφημίες. Διότι είναι γραμμένο: και έστρεψαν το στόμα τους προς τον ουρανό. Αυτή κάνει τον άνθρωπο να μη γνωρίζει την ασθένεια της δικής του φύσης, ούτε να θυμάται την ημέρα του θανάτου. Αυτή είναι η οδός όλων των κακών.

Τι σημαίνει όμως το, ελάλησαν αδικία προς τα ύψη και έθεσαν το στόμα τους στον ουρανό; Αυτό που λέει είναι το εξής: ενώ πράττουν τα κακά, και επειδή δεν λαμβάνουν αμέσως την τιμωρία για την κακία τους, νομίζουν ότι δεν υπάρχει Θεός, έχοντας καταστεί άφρονες.

Διότι λέγει: Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Μίλησαν αδικία προς τα ύψη· ύψωσαν το στόμα τους στον ουρανό, και η γλώσσα τους περιήλθε πάνω στη γη· γι' αυτό ο λαός μου θα επιστρέψει εδώ, και θα βρεθούν σε αυτούς πλήρεις ημέρες. Και είπαν: Πώς το έμαθε ο Θεός; Και άραγε υπάρχει γνώση στον Ύψιστο; Ιδού, αυτοί είναι οι αμαρτωλοί και οι ευημερούντες· απέκτησαν πλούτο παντοτινά. Και είπα: Άραγε μάταια διατήρησα δίκαιη την καρδιά μου και ένιψα τα χέρια μου μαζί με τους αθώους; Και μαστιγωνόμουν όλη την ημέρα, και ο έλεγχός μου ερχόταν κάθε πρωί. Εάν έλεγα: Θα μιλήσω κατ' αυτόν τον τρόπο, ιδού, θα είχα αθετήσει τη διαθήκη με τη γενεά των υιών σου. Και προσπάθησα να το κατανοήσω αυτό· ήταν κόπος μπροστά μου, μέχρι που εισήλθα στο αγιαστήριο του Θεού και κατανόησα το τέλος τους.

Αυτή παρασύρει τον νου στον βυθό των ηδονών. Αυτή στρέφει το στόμα προς τον ουρανό με βλασφημίες· διότι έχει γραφτεί: «και έθεσε στον ουρανό το στόμα του». Αυτή κάνει τον άνθρωπο να μη γνωρίζει τον Θεό, ούτε να αναγνωρίζει τη δική του αδυναμία, ούτε να θυμάται την ημέρα του θανάτου. Αυτή, λοιπόν, είναι η οδός όλων των κακών. Όποιος αγαπά να βαδίζει σε αυτή την οδό, καταλήγει να φτάνει στα ταμεία του θανάτου. Αυτή είναι η οδός για την οποία είπε ο Κύριος: πλατιά και ευρύχωρη είναι η οδός που οδηγεί στην απώλεια.

«Έθεσαν στον ουρανό το στόμα τους, και η γλώσσα τους διήλθε πάνω στη γη». Και αυτά ο Σύμμαχος τα ερμήνευσε ως εξής: «Μιλούσαν με πολλή συκοφαντία, καταλαλούσαν εναντίον του Ύψους. Τοποθετούσαν στον ουρανό το στόμα τους· η δε γλώσσα τους περιπατούσε πάνω στη γη». Διότι, προφέροντας βλάσφημα λόγια εναντίον του Θεού, θεωρώντας ότι ούτε βλέπει ούτε επιβλέπει ούτε καν υπάρχει καθόλου, μίλησαν με αδικία εναντίον του Ύψους και εξέτειναν το στόμα τους μέχρι τον ουρανό· και όλα αυτά παρότι ήταν χαμερπείς και είχαν τη γλώσσα τους πάνω στη γη. Αυτοί ήταν οι λόγοι για τους οποίους ομολογούσα το δικό μου πάθος, στηλιτεύοντας και διατυπώνοντας έγγραφη κατηγορία εναντίον του εαυτού μου, ότι παραλίγο να σαλευτούν τα πόδια μου και παραλίγο να ολισθήσουν τα βήματά μου, επειδή φθόνησα τους ανόμους, βλέποντας την ειρήνη των αμαρτωλών.

Αυτός όμως, πολεμώντας εναντίον μας, δεν είχε ανάγκη από κανένα τέτοιο μέσο· αλλά εκείνο που ήταν χειρότερο και πιο επιβλαβές από εκείνα, αυτό ακουγόταν να πράττει και να λέγει. Έθεσε το στόμα του ενάντια στον ουρανό, λαλώντας βλασφημία προς το ύψος, και η γλώσσα του περιήλθε πάνω στη γη.

«διενοήθησαν»: Αφού σκέφτηκαν πονηρά, μίλησαν εναντίον του Θεού (με πονηρία καταλάλησαν τον Θεό). «ἀδικίαν»: Αφού βλασφήμησαν τον Θεό και είπαν: δαιμόνιο έχεις (έχει). «ἔθεντο εἰς οὐρανόν»: Τόσο πολύ ύψωσαν τη βλασφημία τους, ώστε να αποτολμήσουν να στραφούν και εναντίον αυτού του ίδιου του ουρανού. «καὶ ἡ γλῶσσα»: Διότι οι Ιουδαίοι, ενώ βρίσκονταν επί της γης, ψηλαφούσαν τα ουράνια. «διὰ τοῦτο ἐπιστρέψει»: Ποιος λαός; Ο ιουδαϊκός, εδώ· πού; Στην αφροσύνη τους, όπως ο σκύλος επιστρέφει στον ίδιο του τον εμετό. «καὶ ἡμέραι»: Διότι θα συμπληρωθούν για αυτούς κακές (πονηρές) ημέρες, οι οποίες θα τους τιμωρήσουν (τιμωρούν) αιώνια. «καὶ εἶπαν»: Επειδή θεωρούσαν ως έναν απλό άνθρωπο αυτόν που βλασφημούσαν και απορούσαν πώς γνώρισε (κατανοούσε) τις σκέψεις τους. «καὶ εἰ ἔστιν»: Διότι έλεγαν: από πού του ήρθε αυτή η σοφία; «ἰδοὺ ἁμαρτωλοί»: Οι Ιουδαίοι· διότι κανένα έθνος πάνω στη γη δεν πλούτισε με τέτοιο τρόπο με τις δωρεές και τις ευεργεσίες του Θεού, και σε νοητό και σε αισθητό πλούτο, ή με το να ονομάζεται γένος του Θεού. «καὶ εἶπα»: Ο προφήτης απολογείται λέγοντας: άραγε μάταια επιδιώκω τη δικαιοσύνη, ενώ οι αμαρτωλοί ευημερούν; Και υπονοεί τους Ιουδαίους, επειδή λαμβάνουν δώρα προερχόμενα από αδικία. «καὶ ἐγενόμην»: Με νηστεία (νηστείες) και εγκράτεια και αγρυπνία και με κάθε κακουχία για χάρη του Θεού. «καὶ ὁ ἔλεγχός μου»: Διότι, όταν ήρθε το πρωί της ανάστασης του Χριστού, ελέγχθηκε η αδυναμία των Ιουδαίων.

Διότι λέγεται ότι το αίμα είναι σύμβολο της ζωής, το οποίο από τη φύση του εκρέει όταν σφάζεται ένα ζώο. Και ίσως η διαφορά των ζώων που παρουσιάστηκαν να φανερώνει την ποικιλία των παθών στους ανθρώπους. Επειδή τα μεν ερπετά προεικονίζουν εκείνους που έχουν ολόκληρο το επιθυμητικό μέρος της ψυχής τους να σέρνεται προσκολλημένο στα γήινα, τα δε θηρία εκείνους που έχουν διεγείρει μανιωδώς ολόκληρο το θυμικό προς την αμοιβαία καταστροφή τους, και τα πτηνά εκείνους που έχουν εξυψώσει ολόκληρο το λογικό προς την ύβρη της υπερηφάνειας και την προερχόμενη από αυτήν υψηλοφροσύνη, και οι οποίοι λαλούν αδικία στα ύψη και έχουν στρέψει το στόμα τους προς τον ουρανό. Αυτά, ο μέγας Πέτρος, ως συνεργός του Θεού, αφού τα θυσίασε με τον λόγο του Πνεύματος, τους μεν έκανε να επιθυμούν τα επουράνια, τους δε ήμερους, φιλάνθρωπους και πρόθυμους να στηρίζουν ο ένας τον άλλον, και τους τελευταίους φιλόθεους και ταπεινόφρονες.

Εξαιτίας της παχυλής και σαρκικής εκδοχής των θεοπαράδοτων λογίων και σε αυτό το σημείο, αυτός που κατέταξε τη μορφή του δούλου στο αθέατο και ανυπόστατο, αποδίδει στη θεία φύση ένα πρόσωπο το οποίο μπορεί δήθεν να θεαθεί από καθαρά μάτια. Ποια πονηρή και θεομάχος γλώσσα, ακονισμένη για ασέβεια, ξεστόμισε τέτοια πράγματα, τα οποία ούτε ο εφευρέτης της αμαρτίας και πρώτος που επαναστάτησε εναντίον του Θεού δεν τόλμησε να πει; ÷ Αυτός έβαλε το στόμα του στον ουρανό και η γλώσσα του περιήλθε τη γη, και μίλησε αδικία προς τα ύψη. ÷ Αλλά ας απομακρυνθεί αυτή η παράπληκτη και παράφρων διάνοια μακριά από τον Θεό και τη θεοσοφία των Χριστιανών. Επειδή όμως ελέγξαμε την αλλότρια διδασκαλία, ας ανυψωθούμε εμείς οι ίδιοι στο ύψος της θείας επαγγελίας και ας εξετάσουμε πώς έχει ο αληθής λόγος γι' αυτό, ο οποίος μας διδάσκει και θα μας κάνει να κατανοήσουμε τι ακριβώς σημαίνει το ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό.

Αυτοί, μη ανεχόμενοι, λόγω του υπερβολικού θεϊκού ζήλου που διέθεταν, να βλέπουν την εκκλησία των πιστών να λεηλατείται από την απάτη των δαιμόνων, συγκάλεσαν όλη την ιερωσύνη, τη σύναξη των θεοφιλών επισκόπων, ώστε, αφού συνέλθει συνοδικά στον ίδιο τόπο και διερευνήσει σύμφωνα με τις Γραφές το ζήτημα της απατηλής ζωγραφικής των ομοιωμάτων, η οποία καταρρίπτει τον νου των ανθρώπων από την υψηλή και θεοπρεπή λατρεία στη χαμερπή και υλική κτισματολατρία, να διακηρύξει θεόπνευστα την απόφασή της. Τι είναι πιο άθεο ή πιο ασεβές από αυτά τα λόγια; Τι είναι ισάξιο με αυτά σε βλασφημία; Ποιος από αυτούς που μισούν τον Θεό ύψωσε έτσι κεφάλι εναντίον του Θεού και ξεστόμισε αδικία προς τα ύψη; Ποιος ακόνισε έτσι τη γλώσσα του ενάντια στη θεία οικονομία και συμπεριφέρθηκε με τόση πονηρία εναντίον του Κτίστη; Ποιος έβαλε έτσι το στόμα του στον ουρανό, ενώ η γλώσσα του περιφερόταν στη γη; Τέτοια λόγια δεν θα τολμούσαν να ξεστομίσουν με θράσος ούτε οι κυριοκτόνοι Ιουδαίοι που σταύρωσαν τον Χριστό. Τι λέω για τους Ιουδαίους; Αν επιτρεπόταν στον πονηρό και αλιτήριο δαίμονα να χρησιμοποιήσει ανθρώπινη γλώσσα, όπως ακριβώς παλαιότερα του φιδιού, δεν νομίζω ότι θα εκστόμιζε ενάντια στον Δημιουργό τέτοια λόγια, σαν αυτά που αποτόλμησαν αυτοί οι άθλιοι και ανόσιοι, τα αχάριστα κτίσματα, τα δημιουργήματα του πονηρού, οι οποίοι αποδέχθηκαν όλη την πονηρία και το δηλητήριό του και επαίρονται εναντίον της ισχύος του Μονογενούς και της θεοσέβειας των Χριστιανών.

Επειδή όμως ο αντίπαλος, όπως φαίνεται, αφού συνήθισε προηγουμένως τη γλώσσα του να περιφέρεται πάνω στη γη σερνόμενη σαν φίδι ερπετό και να προσκολλάται σφιχτά στα έργα των ανθρώπων, τώρα έστρεψε το στόμα του και προς τον ουρανό, προσάπτοντας στους ορθοδόξους δοξασίες περί Θεού τις οποίες ο ίδιος, νομίζω, συνηθίζει να πρεσβεύει μόνος, όντας και ο πρώτος εισηγητής τους, δεν θα μπορούσα πια να θάψω στο βάθος της καρδιάς την οδύνη από τη συκοφαντία, ούτε θα γίνω σαν τον άνθρωπο που δεν ακούει και δεν έχει στο στόμα του λόγους ελέγχου, ούτε θα αναβάλω την απολογία, αλλά θα απαντήσω σε αυτόν που εκστομίζει τις δυσφημίες, όπως μου υποδεικνύει ο Παροιμιαστής.

Εγώ, λοιπόν, προκειμένου να ικανοποιήσω την ευσέβειά σου και συνάμα αναλογιζόμενος την πρόθεσή σου, θα καταγράψω τις παλαιές αιρέσεις μαζί με κάποιες δικές μας σύντομες και σαφείς αναιρέσεις, και έπειτα θα παραθέσω εκείνες που μνημόνευσε η δογματική γραμματεία. Επιπλέον, δεν θα παραλείψω να αναφερθώ και στους ίδιους τους άνδρες που συνέθεσαν αυτές τις αιρέσεις, ώστε να γνωρίζεις όχι μόνο τα βλάσφημα λόγια που εκστόμισαν εναντίον του Θεού οι σοφοί αυτού του αιώνα, υψώνοντας το στόμα τους στον ουρανό, αλλά και από πού έλκουν την καταγωγή τους και ποια ήταν η γενιά τους. Στη συνέχεια, θα δημιουργήσω μια συλλογή και από κάποια άλλα καίρια ζητήματα, ώστε, μελετώντας ένα μόνο βιβλίο, να χαίρεσαι με την ποικιλία του συγγράμματος και από αυτό να σταχυολογείς μια πανάκεια ενάντια στα ολέθρια δόγματα. Γι' αυτόν τον λόγο, θα ξεκινήσω τον λόγο μου από αυτό το σημείο.

Δέχεται, λοιπόν, αυτός που έχει ακονισμένη τη γλώσσα τη λύση του προβλήματος, εντρυφά στα βαθύτατα νοήματα του αγίου, βλέπει το μεγαλείο του λόγου μέσα από απλές και ανεπιτήδευτες λέξεις, βλέπει τη σαφήνεια στην καθαρότητα του λόγου, τη δύναμη των νοημάτων στη σφοδρότητα, την επιείκεια της επικοινωνίας στη γλυκύτητα, τη γοργότητα της μεθόδου, τη βαρύτητα του ήθους, τη συγγραφική δεινότητα σε έναν αγράμματο άνδρα που δεν είχε γευτεί τη θύραθεν παιδεία, και εκπλήσσεται στον νου, και μπροστά στον άρτια δομημένο λόγο τού κόβεται η ίδια του η φωνή. Αλλά τι συμβαίνει στη συνέχεια; Ο σύγκελλος κεντρίζεται στην καρδιά από τα αγκάθια του σοφότατου λόγου, επειδή, σύμφωνα με τον Σολομώντα, τα λόγια των σοφών είναι σαν τα βούκεντρα. Εξάπτεται από θυμό και εγείρεται για να αμυνθεί εκτοξεύοντας λοιδορίες εναντίον του αγίου. Και αρχικά ερευνά τον βίο του, μήπως βρει κάτι το επιλήψιμο και το χρησιμοποιήσει ως βοήθεια στη συκοφαντία που εξυφαίνει εναντίον του. Έπειτα, καθώς δεν βρήκε τίποτα στον άμεμπτο άνδρα, ξεσηκώνει κάποιους από την εκκλησία, και άλλους από το ίδιο του το ποίμνιο, και τους παρακινεί να καταφέρονται εναντίον του εξαιτίας της τιμής και της εορτής προς τον πατέρα. Αυτοί, λοιπόν, φώναζαν και έλεγαν άνομα λόγια εναντίον του δικαίου, ενώ εκείνος ύψωσε το στόμα του στον ουρανό και η γλώσσα του έφτασε στα αυτιά του αρχιερέα, και μίλησε με αδικία ενώπιον της αγίας συνόδου.

Σοφίστηκαν δε, και μετά τον Χριστό και το ευαγγελικό κήρυγμα, να οικοδομήσουν πύργο με διαφορετικό τρόπο και πολλοί άλλοι, ανοίγοντας ορθάνοιχτα ενάντια στην Εκκλησία και την ευσέβεια στόμα πλατύτερο από τις πύλες του άδη, και τοποθετώντας το μεν στον ουρανό, επιχειρώντας δε, με μεγάλη φιλονικία, να καταλάβουν τη γη με τη γλώσσα τους. Όχι λιγότερο από όλους αυτούς, αν όχι και περισσότερο, ο Πρόκλος, ο οποίος ήταν σπουδαίος στη θύραθεν σοφία και περηφανευόταν ότι δεν παραχωρεί σε κανέναν τα πρωτεία. Διότι αυτός, αφού συμμετείχε στα δόγματα της ψευδώνυμης σοφίας όχι μόνο μαζί με τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα, τον Πυθαγόρα και τους άλλους σοφούς, αλλά έχοντας γίνει και αυτόπτης, μύστης και γνησιότατος θεραπευτής των ίδιων των δαιμόνων, τους οποίους σεβόταν ως θεούς, άναψε φωτιά και φούντωσε με σφοδρότητα τον ζήλο του ενάντια στην ευσέβεια. Σε αυτήν δε έψησε, σαν πλίνθους, τους ανάμικτους και ετερόκλητους συλλογισμούς από ολόκληρη την ελληνική παιδεία, τους οποίους κατέταξε σε διακόσια έντεκα κεφάλαια και συνέθεσε τον έναν πάνω στον άλλον, υψώνοντάς τους σαν πύργο, χρησιμοποιώντας την αλληλουχία των λογικών αποδείξεων αντί για άσφαλτο. Και μέσω αυτής της κατασκευής φαντάστηκε ότι όχι μόνο φτάνει στον ουρανό, αλλά και ότι υπερβαίνει μέσω της γνώσης τους υπερουράνιους νόες, ότι ανατρέχει στον ίδιο τον Θεό, την αρχή των πάντων, και ότι κατανοεί τον ακατάληπτο.

Τον προ ηλίου ήλιον (App. Metr. E) Ο Γεώργιος αποδείχθηκε η πιο ωραία καλλιέργεια του Τεχνίτη που φύτεψε κάποτε τον παράδεισο, δείχνοντάς μας καρπούς που αναβλύζουν αθανασία. Διότι τίποτα απολύτως δεν μπορεί να θεωρηθεί απίστευτο εν Χριστώ, έστω κι αν κάποιοι από τους φθονερούς, άπιστοι άνδρες, έχοντας τυφλωθεί υπερβολικά, δεν αντιλήφθηκαν ότι γρήγορα νόσησαν από τη βουλή των εχθρών. Έθεσαν το στόμα τους εναντίον του ουρανού, λαλώντας άδικα με δόλια χείλη κατά του δικαίου. Ας γίνεται όμως κατανοητό από τους πιστούς ότι τα πάντα είναι δυνατά στον Κτίστη.

Και αφού κυριεύθηκε από τον ύπνο, πάλι σκεπτόταν την κλοπή. Αλλά βλέποντάς τους, καθώς κοιμόταν παρά τη θέλησή της, φοβήθηκε να διαπράξει την κλοπή· διότι δεν βρήκε το θάρρος να διαρρήξει τον θησαυρό, βλέποντας τους αγίους να φυλάσσουν ο ένας τον άλλον, και ότι δεν μπορούσαν να κλαπούν από κανέναν, εάν οι ίδιοι δεν το ήθελαν. [5] Εκείνοι, αντιλαμβανόμενοι τον σκοπό της γυναίκας, και αποδεχόμενοι την πίστη της και την ευλάβεια που τους φανερώθηκε και τους έγινε γνωστή, παρουσιάζονται σε αυτήν, και της χαρίζουν το δώρο της θεραπείας και την τριπόθητη ίαση του πάθους της. Και δεν συλήθηκαν από άγνοια (όπως μερικοί τόλμησαν να ισχυριστούν για τον Σωτήρα, στρέφοντας το στόμα τους προς τον ουρανό, και ξεστομίζοντας αδικία στα ύψη, και διατρέχοντας τη γη με τη γλώσσα τους, λέγοντας τα χειρότερα: Πώς γνωρίζει ο Θεός; και, Άραγε υπάρχει γνώση στον Ύψιστο;)