Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 73:15

Εσύ διέρρηξας πηγές και χειμάρρους. Εννοεί, λέει, τα γεγονότα στην έρημο, όταν πότισε τον λαό από την πέτρα. Εσύ αποξήρανες τους ποταμούς του Ηθάμ. Το Ηθάμ ερμηνεύεται ως νότος· διότι ο Ιορδάνης βρίσκεται στα νότια της χώρας των Ιουδαίων. Δική σου είναι η ημέρα και δική σου η νύχτα. Όχι μόνο, λέει, έγινες χορηγός μας κατά τα γεγονότα στην Ερυθρά θάλασσα και στην έρημο, αλλά έχεις γίνει πρόξενος αγαθών και σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος· αφενός δημιουργώντας την ημέρα και τη νύχτα, αφετέρου τον ήλιο και τη σελήνη, αλλά και το θέρος και την άνοιξη, και θέτοντας όρια στη γη. Αυτά δε τα αναφέρει τώρα, επικαλούμενος Αυτόν και για την τωρινή βοήθεια. Γι' αυτό λέει: Θυμήσου αυτή την κτίση σου. Εάν, λέει, για τους ανθρώπους εποίησες την κτίση, παράσχε τη βοήθεια σε εκείνους για τους οποίους δημιουργήθηκε η κτίση.

Το «Θήσω» πάλι πρέπει να νοηθεί αντί του «Τέθεικα». Διότι σταμάτησε τον Ιορδάνη και τον έκανε έρημο από νερά, όταν ο Ιησούς περνούσε τον Ισραήλ απέναντι και τον εισήγαγε στη Γη της Επαγγελίας. Και αν βέβαια λέει ότι θα ξεραθούν τα ψάρια που είναι στα νερά, πρέπει να κατανοήσεις ότι και αυτό αναφέρθηκε για να δηλώσει ότι ο Ιορδάνης ξηράνθηκε εντελώς. Αυτήν την τόσο λαμπρή και μεγάλη θαυματουργία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ, λέγοντας άλλοτε: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες, και σε σένα, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω;» και άλλοτε πάλι: «Σε είδαν τα νερά, Θεέ, σε είδαν τα νερά και φοβήθηκαν. Ταράχτηκαν οι άβυσσοι, το πλήθος του ήχου των υδάτων». Και για τον Ιορδάνη πάλι λέει έτσι: «Εσύ ξέρανες τους ποταμούς Ηθάμ», δηλαδή, αυτούς που βρίσκονται στον νότο. Υπενθυμίζει και άλλη θαυματουργία, και λέει ότι: «Θα ντύσω τον ουρανό με σκοτάδι, και θα κάνω το περιβόλαιό του σαν σάκο»· και το «Θα ντύσω» πάλι πρέπει να νοηθεί αντί του «έντυσα».

Ψαλμός ΟΓ'. <Τον έδωσες ως τροφή στους λαούς των Αιθιόπων.> (A f. 372) Διότι ως Αιθίοπες πρέπει να νοηθούν εκείνοι που έχουν τη διάνοιά τους, τρόπον τινά, σκοτεινή και χωρίς λάμψη, αυτήν που δεν έχει ακόμη φωτιστεί και δεν κατέχει το θείο φως. Αλλά όσοι μεν προσπίπτουν στον Υιό, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ενώπιόν του θα προσπέσουν οι Αιθίοπες», λαμπρύνονται από αυτόν και ανακράζουν δυνατά: «Ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας επάνω μας.» Όσοι όμως έχουν την ακαθαρσία τους δυσέκπλυτη και έχουν παραμείνει στο σκοτάδι, θα καταβροχθίσουν τα κεφάλια του αποστάτη δράκοντα και θα υποταχθούν στη ρομφαία. <Εσύ εξήρανες τους ποταμούς της Ηθάμ.> (C f. 155 b, D f. 187, G f. 70) Αναφέρεται σε όσα συνέβησαν στην έρημο, όταν πότισε τον λαό από την πέτρα.

Έπειτα, μου φαίνεται ότι υπονοεί τους Αιγυπτίους και τον Φαραώ λέγοντας: «Συ συνέτριψας τις κεφαλές των δρακόντων πάνω στο νερό· συ συνέθλασας τις κεφαλές του δράκοντος»· υπονοώντας ως δράκοντα μεν τον Φαραώ, ως κεφαλές δε αυτού τους άρχοντες που βρίσκονταν υπό την εξουσία του· ή ονομάζοντας δράκοντες τους Αιγυπτίους, και κεφαλές τους τους τριστάτες και τους ηγέτες τους. Όσο για το «Τον έδωσες ως τροφή στους λαούς των Αιθιόπων», θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα νεκρά τους σώματα, αφού ξεβράστηκαν από τη θάλασσα, έγιναν βορά στα πετεινά του ουρανού. Αντί δε του «στους Αιθίοπες», ο μεν Ακύλας το ερμήνευσε «σε αυτούς που θα εξέλθουν», ο δε Θεοδοτίων «στον έσχατο», και η πέμπτη έκδοση «σε αυτόν που εξήλθε». Αφού λοιπόν ο λόγος μνημόνευσε αυτούς που καταποντίστηκαν στην Ερυθρά Θάλασσα, στη συνέχεια φέρνει στη μνήμη και όσα συνέβησαν μετά από αυτά, λέγοντας: «Συ διέρρηξας πηγές και χειμάρρους».

Διότι δεν ήταν ο Μωυσής, λέει, εκείνος που χτύπησε με το ραβδί την πέτρα και έβγαλε από αυτήν πηγές και χειμάρρους· αλλά ήσουν Εσύ, ο Θεός, που επιτέλεσες αυτά τα παράδοξα μέσω του Μωυσή. Και εκείνο που ακολουθεί στο «Εσύ εξέρανες ποταμούς Ηθάμ», θα μπορούσε να αναφέρεται στον Ιορδάνη, τον οποίο, αφού αποξηράνθηκε, διέσχισαν πεζοί οι υιοί του Ισραήλ μετά τον θάνατο του Μωυσή, υπό την ηγεσία του Ιησού. Ο τρόπος έκφρασης μάλιστα είναι περιληπτικός, αφού διατυπώνεται στον πληθυντικό αντί για τον ενικό αριθμό. Όσο για το «Ηθάμ», ο μεν Ακύλας το ερμήνευσε ως «στερεούς ποταμούς», ο δε Σύμμαχος ως «αρχαίους». Και αυτά μεν ας ειπωθούν όσον αφορά την κατά λέξη έννοια. Τροπικώς (αλληγορικώς), όμως, αν κάποιος προσεγγίσει αυτά τα χωρία, θα τα αναγάγει σε αφανείς και αόρατες δυνάμεις, λέγοντας ότι αυτές είναι οι δράκοντες που ονομάζονται εδώ· και ότι με τη θάλασσα, τροπικά, εννοείται το κατοικητήριό τους, ενώ με τον πολυκέφαλο δράκοντα υποδηλώνεται ο ίδιος ο άρχοντας των πονηρών πνευμάτων, για τον οποίο θα μπορούσε να πει κάποιος ότι έχει γραφτεί το: «Εσύ συνέτριψας τις κεφαλές του δράκοντα, τον έδωσες ως τροφή στους λαούς, στους Αιθίοπες». Αυτός δε που ερμηνεύει έτσι θα αναζητήσει, σύμφωνα με τους κανόνες της αλληγορίας, και κάποιους Αιθίοπες, υποστηρίζοντας ότι είναι εκείνοι που έχουν τις ψυχές τους σκοτεινιασμένες (μαυρισμένες)· για τους οποίους θα πει ότι τρώνε τον προαναφερθέντα δράκοντα, κατ' αναλογία προς εκείνους που τρώνε τις σάρκες του σωτήριου Λόγου· και ακολουθώντας αυτή τη λογική, θα προσπαθήσει να αποδώσει τροπικώς και τις πηγές που αναβλύζουν σε χειμάρρους και τους ποταμούς που αποξηραίνονται.

Αν όμως υποπτεύεσαι ότι η παρουσία μου εδώ έγινε χωρίς τη θέληση του Θεού, εγώ θα σου δείξω ξεκάθαρη απόδειξη ότι στάλθηκα από τον Θεό. Διότι ο Δαβίδ, ο διηγητής των θαυμασίων Του, λέει προς τον ίδιο τον Θεό, «εσύ ξέρανες τους ποταμούς της Ηθάμ», δηλαδή τους αστείρευτους και όχι αυτούς που αναβλύζουν πρόσφατα σαν χείμαρροι· και κάπου αλλού στους Ψαλμούς, «μετέτρεψε πηγές υδάτων σε έρημο, και διεξόδους υδάτων σε άνυδρη γη, εξαιτίας της κακίας εκείνων που κατοικούν σε αυτές». Έτσι λοιπόν, επειδή δεν είναι πλέον ευάρεστο στον Θεό να κατοικείς εσύ εδώ, το νερό που ρέει παραδίπλα στέρεψε κατόπιν δικής μου προσταγής. Αυτός δε ήταν ο υπερόπτης, ο οποίος είχε εκ των προτέρων αναχαιτίσει τέτοιου είδους επινοήσεις με άλλο πονηρό πνεύμα.

Εσύ συνέτριψες: Των δαιμόνων στο βάπτισμα (στο ύδωρ του βαπτίσματος)· διότι εκεί αποκόπηκαν. Εσύ συνέτριψες τις κεφαλές: Του διαβόλου· διότι όντας πολυκέφαλος ως πονηρός <νοητός> και με πολλά τεχνάσματα, αλλά [και] αυτές αποκόπηκαν στο βάπτισμα. Έδωσες αυτόν: Στα έθνη ως ταπεινά· διότι Αιθίοπες ερμηνεύονται οι ταπεινοί. Διότι τα έθνη, αφού πίστεψαν, τον κατέφαγαν, δηλαδή τον κατέστρεψαν. Εσύ διέρρηξες: Δηλαδή διέκοψες τις πηγές της αμαρτίας και τους ποταμούς, τους οποίους δημιούργησε ο χειμώνας της ειδωλολατρικής πλάνης. Εσύ ξέρανες: Εσύ, λέει, ξέρανες τους ποταμούς του αίματος των θυσιών· διότι Ηθάμ ερμηνεύεται αίμα· ερμηνεύεται όμως και βάτος, που είναι η ακανθώδης ύλη των ειδώλων. Δική σου είναι η ημέρα: Η ημέρα της αναστάσεως και η νύχτα του πάθους· διότι και τα δύο τα παρήγαγες με τη θέλησή σου. Εσύ κατήρτισες: Αναφέρεται στα <γεγονότα> κατά τη διάρκεια του πάθους· το φως και το σκοτάδι και πάλι τον ήλιο που λάμπει. Εσύ εποίησας: Την άνοιξη και το θέρος και το φθινόπωρο και τον χειμώνα· διότι αυτά καθορίστηκαν από τον Θεό. Αυτά δε νοούνται με εσχατολογική προοπτική (για τα μεταγενέστερα). Θέρος και έαρ: Δηλαδή εσύ τα όρισες αυτά· διότι θέρος είναι η συντέλεια, και έαρ αποκαλεί τον μέλλοντα αιώνα ως φωτεινό, ως χαρμόσυνο, ως καλοκαιρία μετά από βαρύ χειμώνα. Μνήσθητι: Ενθυμούμενος την ημέρα εκείνη, σπλαχνίσου όλη την κτίση και το ανθρώπινο γένος. Ο εχθρός ονείδισε: Ο διάβολος, μέσω των Ιουδαίων, τον Χριστό.

Και κεφάλι των νοητών δρακόντων είναι η αμαρτία. «Εσύ άνοιξες πηγές και χειμάρρους.» Διότι, όπως ακριβώς Αυτός ενεργεί μέσω του Αγίου Πνεύματος τα χαρίσματα, έτσι ξηραίνει και καταργεί τα έργα του πλάνου, τα οποία δικαίως ονόμασε ποταμούς της Ηθάμ. Διότι η λέξη Ηθάμ ερμηνεύεται ως βάτος. Και το φυτό αυτό κατακρίνεται στην Αγία Γραφή για τους κακούς καρπούς του. «Δική σου είναι η ημέρα, δική σου είναι και η νύχτα.» Υπενθυμίζει στον Κτίστη τη δημιουργία Του, όχι βέβαια επειδή την έχει ξεχάσει, αλλά επειδή επιθυμεί να ομολογείται από όλους ότι αποτελεί δικό Του κτίσμα, το οποίο διαθέτει τόσο μεγάλη και ποικίλη τάξη, ώστε η μεν ημέρα να παραχωρεί τη θέση της στη νύχτα, η δε άνοιξη να υποχωρεί στο καλοκαίρι, και η γη να περιορίζεται από όρια, αν και εξαιτίας του μεγέθους της φαίνεται απέραντη.

ΞΣΤ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΕΠΙΦΑΝΙΟ. Επειδή έγραψες ρωτώντας τι είναι αυτό που έχει γραφτεί στον εβδομηκοστό τρίτο ψαλμό, «Εσύ ξέρανες τους ποταμούς του Ηθάμ» (το οποίο, ενώ βρισκόταν στα παλαιά Ψαλτήρια, σε ορισμένα από τα νεότερα ίσως δεν συμπεριλήφθηκε επειδή θεωρήθηκε ακατανόητο· εξαιτίας αυτού, μάλιστα, μερικοί θεωρούν ότι στις Γραφές έχουν γραφτεί και κάποια περιττά και μη αποδεκτά πράγματα)· θεώρησα σωστό να σου απαντήσω με επιστολή: Ήταν μια περιοχή στην Παλαιστίνη, γεμάτη από τα νερά ποταμών, κατάφυτη από δέντρα και καρπούς, και η οποία προσφερόταν για πλούσιο κυνήγι από το πλήθος των ζώων και των ψαριών.

Ο Θεός όμως, ως προνοητής των πάντων, ούτε αυτούς παραβλέπει, αλλά και σε εκείνους αποστέλλει την κατάλληλη τροφή, ένα πλήθος πουλιών μέσω κάποιας νεφέλης, και τους δράκοντες που αρπάζονται από τους αγγέλους εκεί τους απορρίπτει, λέει. «Εσύ διέρρηξες πηγές και χειμάρρους» από τα σπλάχνα της γης· «εσύ ξέρανες τους ποταμούς του Ηθάμ» γύρω από την Ιερουσαλήμ, ώστε να μην μπορούν τα έθνη να τους πολιορκούν εύκολα. «Δική σου είναι η ημέρα και δική σου είναι η νύχτα», εσένα που διαχώρισες «ανάμεσα στο φως και ανάμεσα στο σκοτάδι»· «εσύ δημιούργησες το φως και τον ήλιο» για να καταυγάζουν τηλαυγώς τον επίγειο κόσμο. «Εσύ έκανες όλα τα ωραία της γης», γλαφυρά λιβάδια και καθετί καλό· «το θέρος και την άνοιξη, εσύ τα έπλασες. Θυμήσου αυτήν» την κτίση σου. «Ο εχθρός ονείδισε τον Κύριο, και ένας άφρων λαός παρόξυνε το όνομά σου», εσένα που έπραξες αυτά τα ρηθέντα μεγάλα και θαυμαστά. Διότι, αφού απαρίθμησε τα σύμβολα της θεότητας του Χριστού, στη συνέχεια μεταβαίνει στα ανθρώπινα και ταπεινά, λέγοντας: «Μην παραδώσεις στα θηρία μια ψυχή που σε δοξολογεί· μην ξεχάσεις μέχρι τέλους τις ψυχές των πενήτων σου· επίβλεψε στη διαθήκη σου, διότι οι σκοτισμένοι της γης γέμισαν από οίκους ανομιών». Ως θηρία, σκοτισμένους και οίκους παρανομίας υπονόησε τους Ιουδαίους. «