Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 73:17

Εσύ διέρρηξας πηγές και χειμάρρους. Εννοεί, λέει, τα γεγονότα στην έρημο, όταν πότισε τον λαό από την πέτρα. Εσύ αποξήρανες τους ποταμούς του Ηθάμ. Το Ηθάμ ερμηνεύεται ως νότος· διότι ο Ιορδάνης βρίσκεται στα νότια της χώρας των Ιουδαίων. Δική σου είναι η ημέρα και δική σου η νύχτα. Όχι μόνο, λέει, έγινες χορηγός μας κατά τα γεγονότα στην Ερυθρά θάλασσα και στην έρημο, αλλά έχεις γίνει πρόξενος αγαθών και σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος· αφενός δημιουργώντας την ημέρα και τη νύχτα, αφετέρου τον ήλιο και τη σελήνη, αλλά και το θέρος και την άνοιξη, και θέτοντας όρια στη γη. Αυτά δε τα αναφέρει τώρα, επικαλούμενος Αυτόν και για την τωρινή βοήθεια. Γι' αυτό λέει: Θυμήσου αυτή την κτίση σου. Εάν, λέει, για τους ανθρώπους εποίησες την κτίση, παράσχε τη βοήθεια σε εκείνους για τους οποίους δημιουργήθηκε η κτίση.

Απόκριση: Λέγεται μεν Εκκλησία, επειδή προσκαλεί τους πάντες· καθολική δε, διότι είναι εξαπλωμένη σε ολόκληρο τον κόσμο. Ερώτηση ληʹ. Από πού προέρχεται η λέξη αίρεση; Απόκριση: Από το να επιλέγει κανείς κάτι το δικό του και αυτό να ακολουθεί. Κείμενο λθʹ. «Να προσεύχεστε, ώστε να μη γίνει η φυγή σας τον χειμώνα, ούτε την ημέρα του Σαββάτου». Ερμηνεία. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον χειμώνα. Διότι είναι γεγραμμένο: «Το καλοκαίρι και την άνοιξη εσύ τα έπλασες». Φυγή εννοεί τη στιγμή κατά την οποία η ψυχή χωρίζεται από το σώμα. Χειμώνα δε ονομάζει τις αμαρτίες· Σάββατο την αμέλεια· και αλίμονο στην ψυχή που βρίσκεται στην αμαρτία, την αθυμία και την αμέλεια.

Στον Προφήτη Ησαΐα Προοίμιο Προσεύχεστε να μη γίνει η φυγή σας σε καιρό χειμώνα ή την ημέρα του σαββάτου. Πρέπει λοιπόν να σημειωθεί ότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον χειμώνα ή το σάββατο ως κάτι το αξιοκατάκριτο· διότι είναι γραμμένο: «Το καλοκαίρι και την άνοιξη, εσύ τα έπλασας». Βρισκόμαστε δε σε χειμώνα, όταν τα πάθη της σάρκας κυριαρχούν μέσα μας. Έτσι λοιπόν πρέπει να νοηθεί το ευαγγελικό ρητό, να μη γίνει η φυγή μας όταν επικρατούν μέσα μας τα χειρότερα, ή όταν αναλώνουμε τη ζωή μας στην αργία. —Διότι αυτό μας υποδεικνύει να κατανοήσουμε μέσω του σαββάτου, ώστε να επιτύχουμε εκείνη την ευλογία: «Μακάριος είναι εκείνος ο δούλος, τον οποίο, όταν έλθει ο Κύριος, θα τον βρει να αγρυπνεί». —Γίνεστε φρόνιμοι σαν τα φίδια. Ίσως επειδή με φρόνηση και σύνεση αποβάλλουν το γήρας· διότι, όταν πρέπει να απεκδυθεί το παλαιό του δέρμα, βάζοντας τον εαυτό του σε ένα στενό μέρος που περισφίγγει ακριβώς το σώμα του, και περνώντας έτσι μέσα από αυτό, αποβάλλει το γήρας. —Ίσως λοιπόν και εμάς θέλει ο Λόγος, καθώς πορευόμαστε μέσα από τη στενή και τεθλιμμένη οδό, να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο και να ενδυθούμε τον νέο, ώστε να ανακαινιστεί και η δική μας νεότητα σαν του αετού.

Στην Εκκλησία που έχει ξεπεράσει κάθε χειμώνα πειρασμού, φανερώνονται τα σημάδια του καιρού, και ότι πλησιάζει το θέρος, για το οποίο αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Το θέρος και το έαρ». Διότι εμφανίστηκαν σε αυτήν άνθη, και πλησίασε η παντελής κάθαρση, που ονομάζεται καιρός του κλαδέματος. «Αυτός που προβάλλει μέσα από τα δίχτυα». Ίσως όμως με αυτό να υποδήλωσε και τους αποστόλους μέσω της αλιευτικής τέχνης. Αυτά, λοιπόν, ακούει η Εκκλησία από τον Λόγο, δεχόμενη την αυγή της αλήθειας μέσα από τα προφητικά παράθυρα και τα νομικά δίχτυα, ενώ ακόμη στεκόταν όρθιος ο τυπικός τοίχος της διδασκαλίας, εννοώ του Νόμου, ο οποίος δημιουργούσε τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και δεν έδειχνε την ίδια την εικόνα των πραγμάτων, πίσω από τον οποίο στάθηκε η αλήθεια, κατέχοντας τον τόπο, και ύστερα έλαμψε.

Αν, βέβαια, κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει και με κάποιον άλλο τρόπο αυτά που λέγονται για το νοητό ύδωρ, ότι δηλαδή θα εξέλθει το μισό από αυτό προς την πρώτη θάλασσα και το μισό προς την έσχατη θάλασσα, και ότι έτσι θα γίνεται το καλοκαίρι και την άνοιξη, θα αποδεχθεί μια τέτοια θεώρηση του προκειμένου ζητήματος. Διότι ονομάζει «πρώτη θάλασσα» εκείνη που ίσως βρίσκεται προς την ανατολή, εννοώ εκείνη που είναι πέρα από τα πέρατα όλης της γης· και «έσχατη» βέβαια, εκείνη που βρίσκεται στις ίδιες τις εσχατιές της δύσης· διότι ορίζει την ανατολή σαν ένα είδος προσώπου και αρχής της οικουμένης. Νομίζω δε ότι αποκαλεί «θέρος» τα θερμά και νότια μέρη της οικουμένης, και πάλι «έαρ» τα βόρεια και ψυχρά. Διότι έτσι και ο θεσπέσιος Δαβίδ, θέλοντας να υποδηλώσει τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα υπό τον ουρανό, αναφωνούσε προς τον Θεό: «Θέρος και έαρ, εσύ τα εποίησες», και πάλι: «Τον βορρά και τη θάλασσα εσύ τα έκτισες». Θα εξέλθει, λοιπόν, λέει, το ζωντανό ύδωρ με ισότητα και ισόμοιρη χάρη και προς την πρώτη θάλασσα, αλλά και προς την έσχατη, δηλαδή στην ανατολή και στη δύση, και το θέρος και το έαρ, δηλαδή πάλι, στον νότο και στον βορρά. Διότι θα γεμίσει η οικουμένη κάτω από τον ουρανό από τα χαρίσματα διά του Χριστού, και η δωρεά θα παραμείνει οπωσδήποτε σε όσους την έλαβαν. Τότε, λοιπόν, τότε «και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη».

Το δε Ηθάμ ερμηνεύεται ως νότος· και στα νότια της χώρας των Ιουδαίων βρίσκεται ο Ιορδάνης. <Θέρος και έαρ εσύ εποίησες.> (A f. 372 b) Ίσως δε, θέλοντας ο Προφήτης να υποδηλώσει και τα τέσσερα κλίματα κάτω από τον ουρανό, αναφωνεί προς τον Θεό: «Θέρος και έαρ εσύ εποίησες», δηλαδή τα θερμά και νότια μέρη της οικουμένης, καθώς και τα βόρεια και ψυχρά. Όπως το: «Τον βορρά και τη θάλασσα εσύ έκτισες». Παρέλειψε δε το φθινόπωρο και τον χειμώνα, διότι το μεν θέρος είναι αντίθετο με το φθινόπωρο, ο δε χειμώνας με την άνοιξη.

Ω, πόσο γλαφυρά μάς περιγράφει τη χάρη της άνοιξης ο Πλάστης της άνοιξης, προς τον οποίο αναφέρει ο Δαβίδ: «Το καλοκαίρι και την άνοιξη εσύ τα έπλασας». Διαλύει την κατήφεια του χειμώνα, λέγοντας ότι έχει πλέον παρέλθει η χειμερινή σκυθρωπότητα και η δυσφορία των βροχών. Παρουσιάζει λειμώνες να βρύουν και να στολίζονται με τα άνθη, και αναφέρει πως τα άνθη βρίσκονται στην ακμή τους και είναι έτοιμα να κοπούν, ώστε οπωσδήποτε να τα συλλέξουν οι ανθοσυλλέκτες για να πλέξουν στεφάνια ή να παρασκευάσουν μύρο. Και ο λόγος κάνει την εποχή ακόμη πιο γλυκιά, καθώς αντηχεί μέσα στα άλση από τα κελαηδίσματα των πουλιών, με την ηδεία φωνή των τρυγονιών να φτάνει στις ακοές μας. Για τη συκιά και την άμπελο λέει ότι με τη σημερινή τους όψη προοιωνίζονται την απόλαυση που θα προκύψει από αυτές, καθώς η μεν πρώτη βγάζει τους πρώιμους καρπούς της, η δε δεύτερη ανθίζει, ώστε να απολαμβάνει η όσφρηση την ευωδία της. Έτσι, λοιπόν, ο λόγος εξωραΐζεται με την περιγραφή της ανοιξιάτικης εποχής, αποβάλλοντας καθετί το σκυθρωπό και ενδιατρίβοντας στις πιο γλυκές διηγήσεις. Πρέπει όμως, νομίζω, η διάνοιά μας να μην παραμείνει απλώς στην περιγραφή αυτών των γλαφυρών εικόνων, αλλά μέσω αυτών να οδηγηθεί προς τα μυστήρια που φανερώνονται μέσα από αυτά τα λόγια, ώστε να ανακαλυφθεί ο θησαυρός των νοημάτων που είναι κρυμμένος στις λέξεις. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που λέμε;

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ο Θεός κατασκεύασε με τέτοιον τρόπο τη φύση μας, ώστε, όχι μόνο όταν το σώμα ηρεμεί, αλλά και όταν κινείται και μετακινείται και πράττει καθετί για το οποίο υπάρχει ανάγκη, να μπορεί ο λογισμός να βρίσκεται στραμμένος αλλού, για να εργαζόμαστε με το σώμα τα κατάλληλα για αυτό, ενώ με την ψυχή μας, ατενίζοντας προς τον Θεό, να ζητούμε από αυτόν τα επουράνια. Επειδή, αφού παρήγγειλε να μην μεριμνούμε για τη ζωή μας, διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό των εθνικών, πρόσθεσε: «Ζητείτε δε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη του, και όλα αυτά θα σας προστεθούν», δείχνοντας ότι, εάν βέβαια έχεις τη μέριμνα της ψυχής σου στραμμένη προς τον Θεό, δεν θα ζημιωθείς καθόλου από αυτό ως προς τις ανάγκες του σώματος. Αντιθέτως, θα έχεις και αυτά ανελλιπώς, μαζί με τη σωτηρία της ψυχής, εφόσον τα χορηγεί ο Θεός. Διότι αυτός είναι που ανοίγει το χέρι του και χορταίνει κάθε ζωντανό με την ευδοκία του. Προς αυτόν λέει και ο Δαβίδ: «Θέρος και άνοιξη εσύ τα έπλασες», μη εννοώντας μόνο τα ορατά, αλλά και τα πνευματικά, γι' αυτό και τοποθέτησε το θέρος πριν από την άνοιξη. Διότι, εάν δεν αποκοπείς εγκαίρως από τους απίστους ή και από τα φαύλα έργα και τους φαύλους ανθρώπους, δεν θα ανθίσεις στις αρετές.

Εσύ συνέτριψες: Των δαιμόνων στο βάπτισμα (στο ύδωρ του βαπτίσματος)· διότι εκεί αποκόπηκαν. Εσύ συνέτριψες τις κεφαλές: Του διαβόλου· διότι όντας πολυκέφαλος ως πονηρός <νοητός> και με πολλά τεχνάσματα, αλλά [και] αυτές αποκόπηκαν στο βάπτισμα. Έδωσες αυτόν: Στα έθνη ως ταπεινά· διότι Αιθίοπες ερμηνεύονται οι ταπεινοί. Διότι τα έθνη, αφού πίστεψαν, τον κατέφαγαν, δηλαδή τον κατέστρεψαν. Εσύ διέρρηξες: Δηλαδή διέκοψες τις πηγές της αμαρτίας και τους ποταμούς, τους οποίους δημιούργησε ο χειμώνας της ειδωλολατρικής πλάνης. Εσύ ξέρανες: Εσύ, λέει, ξέρανες τους ποταμούς του αίματος των θυσιών· διότι Ηθάμ ερμηνεύεται αίμα· ερμηνεύεται όμως και βάτος, που είναι η ακανθώδης ύλη των ειδώλων. Δική σου είναι η ημέρα: Η ημέρα της αναστάσεως και η νύχτα του πάθους· διότι και τα δύο τα παρήγαγες με τη θέλησή σου. Εσύ κατήρτισες: Αναφέρεται στα <γεγονότα> κατά τη διάρκεια του πάθους· το φως και το σκοτάδι και πάλι τον ήλιο που λάμπει. Εσύ εποίησας: Την άνοιξη και το θέρος και το φθινόπωρο και τον χειμώνα· διότι αυτά καθορίστηκαν από τον Θεό. Αυτά δε νοούνται με εσχατολογική προοπτική (για τα μεταγενέστερα). Θέρος και έαρ: Δηλαδή εσύ τα όρισες αυτά· διότι θέρος είναι η συντέλεια, και έαρ αποκαλεί τον μέλλοντα αιώνα ως φωτεινό, ως χαρμόσυνο, ως καλοκαιρία μετά από βαρύ χειμώνα. Μνήσθητι: Ενθυμούμενος την ημέρα εκείνη, σπλαχνίσου όλη την κτίση και το ανθρώπινο γένος. Ο εχθρός ονείδισε: Ο διάβολος, μέσω των Ιουδαίων, τον Χριστό.

ΤΙΤΛ. Βʹ. Περί της δημιουργίας του Θεού· και ότι τίποτα δεν δημιουργήθηκε από αυτόν μάταια. «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο· εσύ δημιούργησες όλα τα όρια της γης.» «Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. — Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός τη δημιούργησε.» «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία.» «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος κατασκεύασε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό.» «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα.» «Ο Κύριος είναι αυτός που δημιουργεί τη γη με τη δύναμή του, που ετοιμάζει την οικουμένη με τη σοφία του, και με τη σύνεσή του εξέτεινε τον ουρανό, και ανύψωσε νεφέλες από την άκρη της γης· δημιούργησε αστραπές για τη βροχή, και εξήγαγε το φως του.» «Αυτός που κατασκεύασε τη γη για τον αιώνιο χρόνο, τη γέμισε με τετράποδα ζώα. Αυτός που αποστέλλει το φως, και αυτό πορεύεται· το κάλεσε, και του υπάκουσε με τρόμο. Και οι αστέρες έλαμψαν στις θέσεις τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: Είμαστε παρόντες· έλαμψαν με ευφροσύνη για εκείνον που τους δημιούργησε.» «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών.»

Ο Θεός όμως, ως προνοητής των πάντων, ούτε αυτούς παραβλέπει, αλλά και σε εκείνους αποστέλλει την κατάλληλη τροφή, ένα πλήθος πουλιών μέσω κάποιας νεφέλης, και τους δράκοντες που αρπάζονται από τους αγγέλους εκεί τους απορρίπτει, λέει. «Εσύ διέρρηξες πηγές και χειμάρρους» από τα σπλάχνα της γης· «εσύ ξέρανες τους ποταμούς του Ηθάμ» γύρω από την Ιερουσαλήμ, ώστε να μην μπορούν τα έθνη να τους πολιορκούν εύκολα. «Δική σου είναι η ημέρα και δική σου είναι η νύχτα», εσένα που διαχώρισες «ανάμεσα στο φως και ανάμεσα στο σκοτάδι»· «εσύ δημιούργησες το φως και τον ήλιο» για να καταυγάζουν τηλαυγώς τον επίγειο κόσμο. «Εσύ έκανες όλα τα ωραία της γης», γλαφυρά λιβάδια και καθετί καλό· «το θέρος και την άνοιξη, εσύ τα έπλασες. Θυμήσου αυτήν» την κτίση σου. «Ο εχθρός ονείδισε τον Κύριο, και ένας άφρων λαός παρόξυνε το όνομά σου», εσένα που έπραξες αυτά τα ρηθέντα μεγάλα και θαυμαστά. Διότι, αφού απαρίθμησε τα σύμβολα της θεότητας του Χριστού, στη συνέχεια μεταβαίνει στα ανθρώπινα και ταπεινά, λέγοντας: «Μην παραδώσεις στα θηρία μια ψυχή που σε δοξολογεί· μην ξεχάσεις μέχρι τέλους τις ψυχές των πενήτων σου· επίβλεψε στη διαθήκη σου, διότι οι σκοτισμένοι της γης γέμισαν από οίκους ανομιών». Ως θηρία, σκοτισμένους και οίκους παρανομίας υπονόησε τους Ιουδαίους. «