Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 74:5

Έλιωσε η γη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν. Κρίνοντας δίκαια, λέει, έλιωσες τη γη, δηλαδή την Ιερουσαλήμ, και όλους όσους κατοικούν σε αυτήν. Αυτό όμως μπορεί να κατανοηθεί με δύο τρόπους: και με καλή έννοια, ότι η λέξη «έλιωσε» χρησιμοποιείται αντί του «υποχώρησε ως προς την πονηρία»· και με κακή έννοια, για να δηλώσει την τιμωρία που επήλθε εναντίον τους. Εγώ στερέωσα τους στύλους της. Στύλοι της Ιερουσαλήμ είναι οι άγιοι απόστολοι, σύμφωνα με το ρητό: «Στύλος και εδραίωμα της αλήθειας». [Λέει ο Απόστολος: Και αφού γνώρισαν τη χάρη που μου δόθηκε, ο Ιάκωβος και ο Κηφάς και ο Ιωάννης, οι οποίοι θεωρούνταν ότι είναι στύλοι.] Είπα στους παράνομους: Μην παρανομείτε. Από το σημείο αυτό παρουσιάζεται το πρόσωπο των αποστόλων να προτρέπει τους ανθρώπους να παύσουν την ασέβεια. [Ταπεινώνει δε τον ιουδαϊκό λαό εξαιτίας της υπερηφάνειάς του· και υψώνει εκείνον που προέρχεται από τα έθνη εξαιτίας της ταπεινοφροσύνης του.] Μην υψώνετε ψηλά το κέρας σας. Διότι και τα κερασφόρα ζώα υπερηφανεύονται πάρα πολύ για τα κέρατά τους.

Διότι είναι πλέον αδύναμη και δεν έχει ισχύ. Επομένως, ας λέμε και εμείς στους παρανομούντες να μην παρανομούν, και στους αμαρτωλούς να μην υψώνουν κέρας, ούτε βεβαίως να το υψώνουν με τρόπο ανόσιο, και να λαλούν αδικία εναντίον του Θεού που κρατεί τα σύμπαντα. <Καλλιέργει τη γη σου· διότι πλοία δεν έρχονται πλέον από την Καρχηδόνα. Το δε χέρι σου δεν θα έχει πλέον ισχύ στη θάλασσα, εσύ που εξόργιζες βασιλείς.> Μεταθέτει, λέγει, τις ασχολίες από τα εμπορικά επιτηδεύματα στις γεωργικές εργασίες. Διότι δεν θα ασχοληθείς ξανά με τα τόσο προσφιλή σου εμπόρια, ούτε θα έρθουν από την Καρχηδόνα αυτοί που συγκεντρώνουν για σένα αμέτρητο πλούτο, και υποτάσσονται στο χέρι σου, δηλαδή στη δύναμή σου. Διότι δεν θα έχεις πλέον καμία απολύτως δύναμη, αν και υπήρξες πολύ ισχυρή στη θάλασσα, δηλαδή είχες γίνει ισχυρότατη εναντίον κάθε νησιού και πόλης που βρισκόταν κοντά στη θάλασσα, εσύ που εξόργισες πάρα πολλούς βασιλείς. Διότι φοβερή ήταν, όπως είπα, κατά τα αρχαία χρόνια η Τύρος και στους πιο μακρινούς και στους γείτονες και στους ηγέτες των εθνών. <Αλλά ο Κύριος των δυνάμεων έδωσε εντολή για τη Χαναάν (δηλαδή, για τη γη των αλλοφύλων), ώστε να καταστραφεί η ισχύς της.> Διότι επήλθαν τα δεινά του πολέμου μέσω της ωμότητας των Ασσυρίων, όχι βέβαια μόνο στην Τύρο, αλλά και σε άλλα έθνη, στους Μωαβίτες και στους Ιδουμαίους, και σε κάποιους άλλους.

Επομένως, σαν λαμπάδα σε ανθρώπους που βαδίζουν στο σκοτάδι αναδείχθηκε σε εμάς ο Χριστός, απαλλάσσοντάς μας δια της ευαγγελικής παιδείας από εκείνη την αρχαία ομίχλη, την οποία ο εχθρός των πάντων, αφού την εισήγαγε στις διάνοιές μας, δεν μας επέτρεπε να ατενίσουμε τον κατά φύση και αληθινό Θεό, ούτε καν να διακρίνουμε την οδό της ευσέβειας και της ζωής. Το φέγγος, λοιπόν, που μας υπέδειξε ο Χριστός, θα είναι σαν φως, δηλαδή όχι αμυδρό ούτε ασθενικό, όπως βέβαια εκείνο δια του Μωυσή· διότι ο νόμος δόθηκε μέσα από αινίγματα και σκιές· αλλά σαν φως καθαρό και απαλλαγμένο από ομίχλη, το οποίο εισδύει στον νου και στην καρδιά, και μας αστράφτει τη νοητή αυγή, εγκαθιδρύοντας μέσα μας την ακτίνα της ανόθευτης γνώσης. «Κέρατα βρίσκονται στα χέρια του». Το κέρας λαμβάνεται πάντοτε στις θεόπνευστες Γραφές είτε με την έννοια της βασιλείας και της δύναμης, είτε με την έννοια της υπεροψίας. Και αυτό διδάσκει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Είπα στους παράνομους, μην παρανομείτε, και στους αμαρτωλούς, μην υψώνετε κέρας· μην υψώνετε στα ύψη το κέρας σας, και μη λαλείτε αδικία εναντίον του Θεού». Διότι κάποιοι, εκστομίζοντας «υπέρογκα λόγια ματαιότητας», σύμφωνα με ό,τι έχει γραφτεί, λαλούν αδικία εναντίον του Θεού, παραχαράσσοντας την ορθότητα των δογμάτων γι' Αυτόν, ή εξυβρίζοντας με οποιονδήποτε άλλο τρόπο.

Ποιο είναι λοιπόν το νόημα του οράματος, όσο βέβαια μπορώ, θα προσπαθήσω να το εξηγήσω. Το κέρας πάντοτε στη θεόπνευστη Γραφή λαμβάνεται αφενός ως εικόνα και απεικόνιση ισχύος, δηλαδή βασιλείας· υποδηλώνει όμως πλείστες φορές και την υπεροψία, όπως όταν ο μακάριος Δαβίδ λέει σε κάποιους: «Είπα στους παράνομους μην παρανομείτε, και στους αμαρτωλούς μην υψώνετε κέρας· μην υψώνετε ψηλά το κέρας σας και μη λαλείτε αδικία κατά του Θεού». Ψάλλει δε κάπου και για τον Χριστό: «Το κέρας αυτού θα υψωθεί εν δόξη», δηλαδή, η βασιλεία, και η ισχύς και η εξουσία του να κυριαρχεί επί των πάντων.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΔ΄. <Είπα στους παρανομούντες: μην παρανομείτε, και στους αμαρτάνοντες: μην υψώνετε κέρας.> (A f. 375 b) Σύμφωνα με την ιστορική έννοια, δίνεται η εντολή στους Ασσυρίους και τους Βαβυλωνίους να μη βλασφημούν εναντίον του Θεού, ούτε να υπερηφανεύονται για τη δική τους δύναμη. Διότι το κέρας εκλαμβάνεται αφενός ως εικόνα της δύναμης, δηλαδή της βασιλείας, σύμφωνα με το λεχθέν περί του Χριστού: «Το κέρας αυτού θα υψωθεί με δόξα», δηλαδή η βασιλεία, καθώς και η δύναμη και η εξουσία Του να κυβερνά τα σύμπαντα. Υποδηλώνει αφετέρου και την αλαζονεία, όπως εδώ στη φράση: «Μην υψώνετε κέρας». Κατά τη βαθύτερη όμως πνευματική έννοια, ο Σωτήρας θα μπορούσε να λέει ότι, έχοντας στερεώσει τους στύλους της Εκκλησίας, δηλαδή τους αποστόλους, συμβούλευσα τους υπολοίπους να μην παρανομούν. Είναι δυνατόν επίσης αυτά να λέγονται προς την άλλη ομάδα, εκείνων της περιτομής, οι οποίοι στασίασαν κατά του Σωτήρα και υπερηφανεύτηκαν εναντίον Του. Εξαιτίας τους διαλύθηκε η γη τους και όλοι οι κατοικούντες σε αυτήν. Διότι οι Φαρισαίοι, αφήνοντας εντελώς χαλαρά τα ηνία της θεομάχου γλώσσας τους, δυσφημούσαν με τον πλέον εύκολο τρόπο τον Χριστό και παρανομούσαν, κατακρίνοντας ασεβώς Εκείνον που λιγότερο από κάθε άλλον έπρεπε να κατακρίνουν.

Διότι ο μεν νόμος έσωζε έναν μόνο οίκο, αυτόν του Ισραήλ. Ο Χριστός όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά εξαγόρασε για τον Θεό και Πατέρα, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, ολόκληρο τον κόσμο μέσω της πίστεως σε Αυτόν και με το ίδιο Του το αίμα. Γι' αυτό λοιπόν λέει: «Δεν φοβηθήκατε να καταλαλήσετε εναντίον του θεράποντά μου Μωυσή;» Διότι τέτοιο είναι εκείνο που από παλιά ελέχθη μέσω του προφήτη προς τους ανόσιους Φαρισαίους εξαιτίας των φλυαριών και της αθυροστομίας τους κατά του Χριστού: «Εσείς όμως πλησιάστε εδώ, γιοι άνομοι, σπέρμα μοιχών και πόρνης. Με ποιον εμπαίξατε; Και εναντίον ποιου ανοίξατε το στόμα σας; Και εναντίον ποιου ελευθερώσατε τη γλώσσα σας;» Διότι πράγματι, οι Φαρισαίοι, έχοντας αφήσει χαλαρά τα χαλινάρια στη θεομάχο τους γλώσσα, διέδιδαν κατά κάποιον τρόπο ταχύτατα τη δυσφήμιση κατά του Χριστού, και, φουσκωμένοι από υπέρμετρη αλαζονεία, ξεστομίζουν λόγια αυθάδειας. Γι' αυτά πονώντας βαθύτατα και ο Μελωδός, λέει: «Είπα στους παράνομους: Μην παρανομείτε, και στους αμαρτωλούς: Μην υψώνετε κέρας, μην υψώνετε ψηλά το κέρας σας, και μη μιλάτε με αδικία κατά του Θεού.»

Γ΄. Ο τρίτος ψαλμός του Ασάφ παραπέμπει στο τέλος εκείνον που έχει ασχοληθεί με τους προηγούμενους, και τον προτρέπει να μη διαφθείρει. Επιγράφει δε επιπλέον, ότι είναι και ψαλμός και ωδή· επειδή περιέχει την ευχαριστία εκείνων που έχουν πιστέψει στον Χριστό. Και παρουσιάζει τη δικαιοκρισία του Θεού διδάσκοντας πώς Εκείνος όρισε ημέρα κρίσεως, κατά την οποία θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Και ούτε όσοι κακουχούνται κατά τον παρόντα βίο θα εκπέσουν από τη μέλλουσα ελπίδα παρά τω Θεώ, ούτε όσοι κατά τον τωρινό καιρό επάρθηκαν και αλαζονεύτηκαν εναντίον του Χριστού θα παραμείνουν ατιμώρητοι στη μετέπειτα ζωή. Γι' αυτό, εκ προσώπου μεν των αποστόλων, των μαθητών και των ευαγγελιστών του Σωτήρα μας αναφωνεί το: «Θα σε δοξολογήσουμε, Θεέ, και θα επικαλεσθούμε το όνομά σου»· ενώ για εκείνους που τόλμησαν να δράσουν εναντίον του Σωτήρα μας, προχωρώντας παρακάτω προσθέτει το: «Είπα στους παράνομους: Μην παρανομείτε, και στους αμαρτωλούς: Μην υψώνετε κέρας».

Είπα στους παράνομους: Μην παρανομείτε, και σε όσους αμαρτάνουν: Μην υψώνετε κέρας. Τους μεν στύλους της αγίας και καθολικής Εκκλησίας εγώ, λέει ο Θεός, τους στερέωσα· διότι τους εξέλεξα από την αποδοθείσα γη, η οποία έλιωσε μαζί με αυτούς που την κατοικούσαν· στους δε υπόλοιπους διαμαρτυρήθηκα, διατάζοντας και προτρέποντάς τους να μην παρανομούν. Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: Είπα, λέει, σε όσους στασιάζουν: Μη στασιάζετε· και στους παράνομους: Μην υψώνετε κέρας. Μην υψώνετε ψηλά το κέρας σας, λαλώντας ανομία με σκληρό τράχηλο. Αυτά είναι δυνατόν να λέγονται προς το άλλο τάγμα, εκείνο που προέρχεται από την περιτομή, δηλαδή αυτούς που στασίασαν κατά του Σωτήρα και επάρθηκαν εναντίον του· εξαιτίας των οποίων έλιωσε η γη τους και όλοι όσοι την κατοικούν. Εξάλλου, και στα έθνη όλης της οικουμένης μέσω του κηρύγματος των αποστόλων δόθηκε η μαρτυρία να μην παρανομούν, και σε όσους αμαρτάνουν να μην υψώνουν το κέρας της αμαρτίας, ούτε να επαίρονται και να αποθρασύνονται, ούτε να λαλούν αδικία κατά του Θεού· πράγμα το οποίο έπρατταν πρωτύτερα, ακολουθώντας την πολυθεϊστική πλάνη και αγνοώντας τον Θεό των όλων.

Στο τέλος, με ύμνους, ψαλμός του Ασάφ, ωδή ΟΕ΄. Είναι γνωστός στην Ιουδαία ο Θεός, στον Ισραήλ είναι μεγάλο το όνομά του. Ο παρών ψαλμός συγκαταλέγεται σε εκείνους που αναπέμπονται για αγαθό σκοπό. Συμφωνεί δε με τον προηγούμενο, περιέχοντας τους λόγους περί της κρίσεως του Θεού. Αυτό ακριβώς φανερώνει λέγοντας στη συνέχεια: «Από τον ουρανό έκανες να ακουστεί η κρίση, η γη φοβήθηκε και ησύχασε, όταν σηκώθηκε για κρίση ο Θεός, για να σώσει όλους τους πράους της γης». Και σε εκείνον μεν λεγόταν προς τους παράνομους: «Μην υψώνετε το κέρας σας, και μην επαίρετε στο ύψος το κέρας σας»· ενώ στον παρόντα: «Ταράχθηκαν, λέει, οι ασύνετοι στην καρδιά· κοιμήθηκαν τον ύπνο τους, και δεν βρήκαν τίποτε όλοι οι άνδρες του πλούτου». Αυτοί δε ήταν εκείνοι που ύψωναν τα κέρατα. Διδάσκει δε μέσω αυτών ο λόγος ένα βαθύτατο δόγμα, ώστε να γνωρίσουμε ποιος άραγε είναι ο αληθινός Ισραήλ, και ποια είναι σύμφωνα με τον αληθινό λόγο η χώρα του που ονομάζεται Ιουδαία· ποια είναι η αληθινή Ιερουσαλήμ, και ποιο είναι το κατοικητήριο του Θεού. Αυτά τα οικονομά το προφητικό Πνεύμα με υπερβάλλουσα σοφία· αφενός παρέχοντας ευφροσύνη σε όσους ακούν με πιο ταπεινό και ιουδαϊκό τρόπο, μέσω της ομωνυμίας όσων δηλώνονται, αφετέρου διδάσκοντας στους θεωρητικούς τα μαθήματα των θείων δογμάτων.

«Εις το τέλος· μη διαφθείρεις· ψαλμός στον Ασάφ, ωδή». Ο λόγος απευθύνεται προς τη συναγωγή· διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως «συναγωγή». Διότι, λέει, δεν καταστράφηκαν ολοκληρωτικά (μέχρι τέλους)· επειδή από αυτούς προήλθαν οι απόστολοι και πολλοί άλλοι. «Θα εξομολογηθούμε». Οι πιστοί δοξολογούν τον Θεό για όλα τα θαυμάσια που έκανε σε αυτούς. «Και θα επικαλεστούμε». Διότι οι δίκαιοι πάντοτε σπεύδουν να προσθέσουν στην αίνεση. «Θα διηγηθώ». Ο προφήτης, εκ μέρους του ανθρώπου, ευχαριστεί τον Θεό. «Όταν λάβω τον καιρό». Ο Θεός λέει: όταν φτάσει ο καιρός της δίκης, τότε η κρίση μου θα είναι ευθεία (δίκαιη). «Έλιωσε η γη». Από τον φόβο της δόξας Του, όταν θα εγερθεί για να κρίνει τη νοητή γη. «Εγώ στερέωσα». Εννοεί τους αποστόλους· διότι η Γραφή τούς παρουσιάζει ως στύλους, οι οποίοι στο μέσον ουρανού και γης βαστάζουν και μεταφέρουν τη χάρη του κηρύγματος· και είναι άρρηκτοι. «Είπα στους παράνομους». Διότι οι απόστολοι έδωσαν τέλος στην ανομία σε όλη τη γη μέσω του κηρύγματος. «Και σε αυτούς που αμαρτάνουν». Επειδή δίδαξαν τους πάντες να ταπεινοφρονούν και να μην υπερηφανεύονται για τη δύναμη του πλούτου· διότι η λέξη «κέρας» ερμηνεύεται ως δύναμη. «Μην υψώνετε». Δηλαδή, μην αποθρασύνεστε με την ισχύ σας εναντίον του Θεού. «Μη μιλάτε». Βλασφημώντας από αλαζονεία τον Χριστό. «Διότι ούτε από τις εξόδους». Διότι ούτε από την ανατολή ούτε από τη δύση ούτε από τα όρη έρχεται η κρίση, αλλά μόνο από τον Θεό, καθώς Εκείνος κρίνει δίκαια. «Διότι ο Θεός». Επειδή Αυτός είναι ο μόνος κριτής των πάντων.

Ερώτηση: Και πού, λέγει, στερέωσε τους στύλους της; Της γης, δηλαδή. Μήπως υπάρχει άλλη γη από κάτω της; Απόκριση: Στύλοι της γης είναι η πρόνοια του Κτίστη και η θέλησή Του. Διότι ούτε πάνω σε στύλους ούτε πάνω στα ύδατα, αλλά και η γη και οι άβυσσοι, με τη δύναμη του Κτίστη, έχουν τα θεμέλιά τους πάνω στο τίποτα. Όπως ακριβώς και τον ουρανό, που δεν στηρίζεται σε καμία απολύτως βάση, «ο Δημιουργός τον εξέτεινε σαν δέρμα» με ασφάλεια. «Είπα στους παρανομούντες: Μην παρανομείτε, και στους αμαρτάνοντες: Μην υψώνετε κέρατο». Διότι, ακόμη και αν είστε βασιλείς και περίβλεπτοι, η αμαρτία σας καθιστά ταπεινωμένους. «Μην υψώνετε ψηλά το κέρατό σας», εφόσον είστε χωμάτινοι, «ούτε να λέτε άδικα λόγια κατά του Θεού», νομίζοντας ότι Αυτός είναι περιγραπτός. «Διότι ούτε από τις ανατολές ούτε από τις δύσεις ούτε από τα έρημα όρη» έχει την αρχή Του. «Διότι είναι κριτής», χωρίς να έχει ποτέ αρχή ούτε τέλος. «Αυτόν τον ταπεινώνει και εκείνον τον υψώνει». Να φοβάστε όλοι. «Διότι ποτήρι υπάρχει στο χέρι του Κυρίου, γεμάτο με άκρατο οίνο, καλά αναμεμειγμένο» για όσους Τον αγαπούν «και γέρνει από αυτό σε τούτο», όχι από το ένα σε άλλο διαφορετικό, αλλά γέρνοντας πάντοτε το ίδιο προς το ίδιο, και ποτίζοντας με τον άκρατο οίνο του ελέους Του τους δικαίους Του. «Όμως το κατακάθι του δεν έχει αδειάσει» επιπλέον, αλλά «θα το πιουν όλοι οι αμαρτωλοί της γης», καθώς είναι θολό και γεμάτο κατακάθια, επειδή έχουν μολυνθεί από το αίσχος της αμαρτίας. «

Αλλά δεν εγκατέλειψες αυτούς που σε εκζητούν, Κύριε· επέβλεψες από τον ουρανό και είδες τους υιούς των θανατωμένων και μας σπλαγχνίστηκες, και, αφού εξαπέστειλες το φως σου και την αλήθεια σου στον υιό του ανθρώπου, τον οποίο ενδυνάμωσες για τον εαυτό σου, και στον άνδρα της δεξιάς σου, επαύξησες τη μεγαλωσύνη σου επάνω στον σεβαστό· και, αφού δίδαξες τα χέρια του για μάχη και τα δάχτυλά του για πόλεμο, συνέτριψες τους βραχίονες του αμαρτωλού και έσπασες σιδερένιους μοχλούς· εξήγαγες τους δεσμώτες και είπες στους παρανομούντες: μην παρανομείτε, και σε εκείνους που παραπικραίνουν: μην υψώνετε κέρας.