Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 74:9

Διότι στο χέρι του Κυρίου υπάρχει ποτήριο με άκρατο οίνο, γεμάτο από ανάμειξη. Ποτήριο, λέει, υπάρχει στο χέρι του Κυρίου, στο οποίο στίβοντας τρόπον τινά τους καρπούς του κάθε ανθρώπου, και τους αγαθούς και τους πονηρούς, και αναμειγνύοντας τα αγαθά με τα πονηρά, το καθιστά πλήρες. Έπειτα, εκείνοι των οποίων το κατακάθι δεν εκχέεται, δηλαδή εκείνοι των οποίων οι αμαρτίες εναπομένουν, αυτοί θα το πιουν εξ ολοκλήρου· δηλαδή θα μεθύσουν με τα ίδια τους τα κακά· όπως ακριβώς, βεβαίως, και οι άγιοι θα πιουν το ποτήριο της ζωής στη βασιλεία των ουρανών μαζί με τον Κύριο Ιησού, σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου του Κυρίου: «μαζί σας».

Εδώ ονομάζει «ποτήριον» την τιμωρία, όπως στο «ποτήριο στο χέρι του Κυρίου από το οποίο θα πιουν οι αμαρτωλοί». Το ποτήριο, λοιπόν, των δικαίων τούς οδηγεί στη σωτηρία· διότι δημιουργεί ευφροσύνη και ζωή, σύμφωνα με το «Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι». Το ποτήριο όμως των αμαρτωλών τούς κατεβάζει προς τον θάνατο και έχει ακατεύναστη φλόγα· διότι είναι πυρ, θειάφι και θυελλώδης άνεμος, για να κατανοήσουμε ότι όπως ακριβώς ο άνεμος όταν πέσει σε φλόγα την αναζωπυρώνει και την κάνει κάπως πιο δραστική, έτσι και ο θυμός του Κριτή, σαν θυελλώδης άνεμος που επιπίπτει σε αυτούς που κολάζονται, καθιστά την τιμωρία πάντοτε άσβεστη. «Διότι δίκαιος είναι ο Κύριος, και αγάπησε τις δικαιοσύνες.» (C f. 22.) Δηλαδή την ισότητα, η οποία τότε διασώζεται και φανερώνεται κυρίως όταν υψωθούν στα αγαθά εκείνοι που ταπείνωσαν τον εαυτό τους για τον Θεό· και αντίθετα ταπεινωθούν με τιμωρίες εκείνοι τους οποίους ύψωσε ο διάβολος· διότι ο Θεός βλέπει και κατοικεί σε αυτήν την ευθύτητα. (A f. 76 b.) Θα κολαστούν, επομένως, οι εραστές της αδικίας· επιβλέπει δε με εύνοια τον ευθύ, δηλαδή τον όσιο και αδιάστροφο, και εκείνον που καθιστά τον θείο νόμο ως κανόνα της δικής του πολιτείας και ζωής.

Ευλογητός είναι ο εκλεκτός που εξέλεξε την καθολική του Εκκλησία, την αγία αμνάδα, την οποία ο καταστροφικός λύκος δεν συνέτριψε, και την άσπιλη περιστερά, την οποία καταδιώκοντας δεν κατέλαβε για να τη συνθλίψει το κακόβουλο κυνηγετικό γεράκι. Διότι ποτήριο γεμάτο με κατακάθια βρίσκεται στο χέρι του Κυρίου, και θα το πιουν όλοι οι αποστάτες του Χριστού, οι μεριστές της αγίας και μονάρχου Τριάδος· το οποίο, αφού το ήπιαν οι εχθροί της αλήθειας, το γένος των Ιουδαίων, το ξέρασαν και απηνώς όρμησαν εναντίον του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού. Και δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι ο λυσσασμένος σκύλος, όταν κυριευθεί από τη μανία, δαγκώνει τον ίδιο του τον κύριο. Με τον ίδιο τρόπο έπραξαν και οι Ιουδαίοι, και ακόμη πάσχουν από αυτό· διότι, όντας λυσσασμένοι, βλασφημούν τον ίδιο τους τον Δεσπότη.

Και όπως ακριβώς οι ιατροί χορηγούν σε όσους πάσχουν από καχεξία πικρά αντίδοτα για να καθαρίσουν την προϋπάρχουσα ασθένεια στο σώμα, έτσι έχει λεχθεί και για τον Θεό: «ποτήρι υπάρχει στο χέρι του Κυρίου γεμάτο από άκρατο κρασί, καλά αναμειγμένο, και το έκλινε από τούτο σε εκείνο, όμως το κατακάθι του δεν άδειασε, θα το πιουν όλοι οι αμαρτωλοί της γης»· διότι, αναλόγως προς τα πάθη που ενυπάρχουν στην ψυχή, ο ιατρός των ψυχών τής επιβάλλει τις τιμωρίες σαν κάποια θεραπευτικά αντίδοτα για την κάθαρση της προϋπάρχουσας κακίας. Αυτό λοιπόν διδάσκει ότι συνέβη και στην περίπτωση της Ιερουσαλήμ, καθώς και του λαού που βρισκόταν σε αυτήν. Λέει δε ότι δεν βρέθηκε κανένας από τους γιους της που γεννήθηκαν σε αυτήν, ο οποίος να μπορεί να την παρηγορήσει και να την απαλλάξει από τα δεινά. Το οποίο βεβαίως εκπληρώθηκε όχι σε άλλη εποχή, παρά μόνο μετά το πάθος του Σωτήρα μας, όταν ούτε προφήτης, ούτε ιερέας, ούτε κάποιος από τους θεοφιλείς άνδρες δεν βρέθηκε σε αυτήν, επειδή εξέδιωξαν από ανάμεσά τους τους μαθητές, τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, άλλους μεν θανατώνοντας, άλλους δε βασανίζοντας με πληγές και διώχνοντάς τους πολύ μακριά τους. Διότι, κατά τους χρόνους των Βαβυλωνίων, όταν πολιορκήθηκε η πόλη και ο λαός αιχμαλωτίστηκε, είχαν απομείνει ανάμεσά τους δίκαιοι άνδρες και προφήτες, οι οποίοι μπορούσαν να τους παρηγορήσουν. Αλλά τώρα η προφητεία λέει: «δεν υπήρχε κανείς να σε παρηγορήσει από τα τέκνα σου, τα οποία εγέννησες».

«Θα διηγηθώ τα θαυμάσιά σου, όταν βρω την κατάλληλη ευκαιρία, εγώ θα κρίνω με ευθύτητα». Το νόημα των λεγομένων αποδεικνύει ότι τα παραπάνω αποτελούν λόγια του Θεού. Διότι το «Εγώ θα κρίνω με ευθύτητα», και πάλι το «Εγώ στερέωσα τους στύλους της», εννοώντας προφανώς της γης, και στη συνέχεια το «Και θα συντρίψω όλα τα κέρατα των αμαρτωλών», σε ποιον θα ταίριαζε να τα λέει παρά στον Θεό; Εάν λοιπόν αυτά λέγονται εκ προσώπου του Θεού, πώς κάποιος άλλος, γνωρίζοντας τον Θεό, αναφωνεί απευθυνόμενος προς Αυτόν λέγοντας: «Θα διηγηθώ τα θαυμάσιά σου, όταν βρω την κατάλληλη ευκαιρία», και προσθέτει: «Διότι ο Θεός είναι κριτής»· και πάλι: «Διότι στο χέρι του Κυρίου υπάρχει ποτήρι με άκρατο οίνο»;

Γι' αυτό λέει: Ότι ούτε από τις εξόδους και από τις ανατολές του ηλίου, ούτε από τις δύσεις, ούτε από τα έρημα όρη· αντί αυτών ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με τον εξής τρόπο: Διότι ούτε από την ανατολή, ούτε από τη δύση, ούτε από την έρημο των ορέων· αλλά ο Θεός που είναι κριτής, αυτόν μεν ταπεινώνει, εκείνον δε υψώνει. Και αυτό επίσης, λέει, είναι αναγκαίο να το γνωρίζουν όλοι οι άνθρωποι, ότι υπάρχει ποτήρι στο χέρι του Κυρίου με άκρατο οίνο, γεμάτο κέρασμα. Και το έκλινε από το ένα στο άλλο· όμως το κατακάθι του δεν άδειασε, θα το πιουν όλοι οι αμαρτωλοί της γης. Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: Διότι υπάρχει ποτήρι στο χέρι του Κυρίου, και άκρατος οίνος που το γεμίζει και εκχέεται, ώστε να πίνουν από αυτό. Όμως τα κατακάθια του θα τα στραγγίξουν πίνοντας οι φαύλοι της γης. Και αυτά, λέει, τα δίδαξα σε όλους τους ανθρώπους, για να μην αγνοούν ότι περιμένει τους πάντες το ποτήρι, το οποίο κερνά στον καθένα ο κριτής των όλων. Θα το κατανοήσεις δε αυτό από όσα έχουν λεχθεί στις προφητείες σχετικά με το ποτήρι· έχει γραφτεί λοιπόν στον Ιερεμία ως εξής: Είπε ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ προς εμένα: Πάρε το ποτήρι του άκρατου οίνου από το χέρι μου, και με αυτό θα ποτίσεις όλα τα έθνη, στα οποία εγώ σε αποστέλλω. Και θα πιουν και θα εμέσουν, και θα παραφρονήσουν εξαιτίας της ρομφαίας, την οποία εγώ θα αποστείλω ανάμεσά τους.

Έτσι είπε ο Κύριος των δυνάμεων: «Πίνοντας θα πιείτε». Με αυτά ο λόγος διδάσκει ότι ο Θεός, δίκην ιατρού για όσους έχουν ανάγκη από πικρό αντίδοτο, επιβάλλει τις τιμωρίες, ώστε να αποβάλουν και να κενώσουν την κακία που έχει πλεονάσει μέσα τους· και ότι πρώτη η ίδια η Ιερουσαλήμ θα πιει από το προλεχθέν ποτό, έπειτα δε τα υπόλοιπα έθνη, εφόσον όλοι θα τύχουν της ίδιας κάθαρσης μέσω των τιμωριών που θα τους επιβληθούν. Και το παρόν λόγιο, λοιπόν, σε συμφωνία με την προφητική διδασκαλία, διδάσκει ότι υπάρχει ποτήρι στο χέρι του Κυρίου, στο οποίο, αφού συγκεντρώσει τους καρπούς του καθενός, τους μετατρέπει σαν σε άκρατο οίνο. Έπειτα προσφέρει το ποτό που του αξίζει, αναμειγνύοντάς το ανάλογα με τις πράξεις του καθενός σύμφωνα με τον κανόνα της δικαιοσύνης. Διότι δεν υπολογίζει μόνο τις φαύλες πράξεις του καθενός, αλλά και τις αγαθές, και τις σταθμίζει συμμετρικά, προκειμένου να δημιουργήσει το μείγμα που είναι κατάλληλο για τα έργα του καθενός. Αυτό ακριβώς φανερώνει λέγοντας: «Και έγειρε από τούτο σε εκείνο»· ώστε να προκύψει μία ανάμειξη τόσο των μοχθηρών πράξεων του καθενός όσο και των χρηστότερων.

Αντί δε της φράσεως «ἐξέκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο», ο Σύμμαχος μετέφρασε: «ὥστε ἕλκειν ἀπ᾽ αὐτοῦ»· το δε κατακάθι θα το πιουν όλοι οι αμαρτωλοί της γης. Διότι δεν προορίζεται πλέον κράμα, αλλά το έσχατο και θολό μέρος για όσους έχουν διαπράξει μεγάλες αμαρτίες. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, έχει λεχθεί: «Όμως τα κατακάθια θα τα στραγγίσουν πίνοντας οι φαύλοι της γης».

Δίδαξέ με κάτι περί ποιμαντικής, και τον λαό τούτο περί ευπείθειας· φιλοσόφησε λίγο για την παρούσα πληγή, για τα δίκαια κρίματα του Θεού, είτε τα κατανοούμε εμείς είτε αγνοούμε τη μεγάλη τους άβυσσο. Πώς δηλαδή και η ελεημοσύνη μπαίνει σε ζυγό, σύμφωνα με τον άγιο Ησαΐα (διότι ούτε το αγαθό παρέχεται χωρίς δίκαιη κρίση, έστω κι αν έτσι φάνηκε σε εκείνους που είχαν κοπιάσει από νωρίς στον αμπελώνα, οι οποίοι δεν κατανοούσαν το άνισο που κρύβεται στην ισότητα), και η οργή είναι ανάλογη των αμαρτημάτων, αποκαλούμενη ποτήρι στο χέρι του Κυρίου, και κύπελλο πτώσεως που καταπίνεται, αν και για όλους αφαιρείται κάτι από την τιμωρία που τους αξίζει, και ο Θεός αναμειγνύει την άκρατη οργή του με φιλανθρωπία· γέρνοντας από την αυστηρότητα προς την επιείκεια για όσους παιδαγωγούνται με τον φόβο, και για όσους από τη μικρή θλίψη συλλαμβάνουν και κυοφορούν την επιστροφή και γεννούν τέλειο πνεύμα σωτηρίας· διατηρώντας όμως το κατακάθι, το έσχατο μέρος της οργής, για να το αδειάσει ολόκληρο σε όσους δεν θεραπεύονται από τη χρηστότητα, αλλά σκληρύνονται, όπως ο σκληρόκαρδος Φαραώ και σκληρός εργοδότης, ο οποίος φυλάχθηκε ως δείγμα της δύναμης του Θεού εναντίον των ασεβών.

«τούτον ταπεινοί» Στην κρίση ταπεινώνει τους αμαρτωλούς, επειδή δεν μετανόησαν, και υψώνει τους δικαίους, επειδή έζησαν ενάρετα. Κατανόησέ το δε αυτό ως ταπείνωση του διαβόλου και ανύψωση του ανθρώπου. «ότι ποτήριον» Λέει για τον διάβολο ότι ήταν γεμάτος από τη δόξα του Θεού, και «κεράσματος» επειδή είχε αναμειχθεί με την αρχαγγελική αξία, δηλαδή ήταν ενωμένος με αυτήν. «και έκλινεν» Εξαιτίας της υπερηφάνειας και της αλαζονείας μεταβλήθηκε από αρχάγγελος σε διάβολο. «πλην ο τρυγίας» Διότι το κατακάθι του παρέμεινε ως κάτι άχρηστο, το οποίο μέχρι σήμερα ανατρέπει τους πάντες. «και πίονται πάντες» Όσοι ακολουθούν (ή ακολούθησαν) το θέλημά του· διότι αυτοί πίνουν τη δική του αλαζονεία. Επειδή για αυτόν έχει γραφτεί: «αλίμονο σε εκείνον που ποτίζει (σε όσους ποτίζουν) τον πλησίον του (τους) με θολερή ανατροπή». «εγώ δε αγαλλιάσομαι» Ο πιστός και κατά Θεόν άνθρωπος αγαλλιάζεται εν τω Θεώ και ψάλλει στον Θεό· διότι ως Ιακώβ νοείται ο Χριστός. «και πάντα τα κέρατα» Εννοεί τη δύναμη των δαιμόνων· διότι το κέρας νοείται ως ισχύς. Διότι οι δαίμονες έχασαν κάθε ισχύ [από την παρουσία του Χριστού]. «και υψωθήσεται» Η δύναμη του Χριστού, που είναι ο σταυρός. Διότι ο σταυρός είναι το ακαταμάχητο κέρας των δικαίων.

ΣΤ΄. Στον Ουρσενούφιο. Στο χωρίο: «Ποτήριον στο χέρι του Κυρίου». Το ποτήριο στο χέρι του Κυρίου είναι γεμάτο με άκρατο οίνο αναμειγμένο. Ο θείος λόγος υποδηλώνει τη δίκαιη ανταπόδοση, η οποία αναμειγνύεται με φιλανθρωπία προς μετάνοια όσων χαίρονται με τα αμαρτήματα· διότι έκλινε από το ένα στο άλλο, δηλαδή από τη φιλανθρωπία στην οφειλόμενη για τα πταίσματα τιμωρία και δίκαιη κρίση. Αλλά για να μη φανταστούμε εμείς οι ράθυμοι ότι λησμονείται εντελώς η θεία δίκη, έχει προστεθεί: «Όμως το κατακάθι του δεν έχει αδειάσει».

Διότι, εάν περιφρονήσουν εντελώς τη σωτηρία, αργότερα δεν θα διαφύγουν την τιμωρία. «Διότι θα πιουν», λέει, «όλοι οι αμαρτωλοί της γης», όπως είναι φυσικό, το ποτήρι της κρίσεως.

ΡΟΒʹ. ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΙΔΙΟΥΣ. Η κρίση, όπως νομίζω, είναι μεν άκρατη, αναμειγνύεται όμως σύμφωνα με την ποιότητα, την ποσότητα και το μέγεθος των αμαρτημάτων. Διότι σε αυτόν κυρίως τον σκοπό αποβλέπει αυτό που έχει ειπωθεί από τον Υμνωδό: ότι «Ποτήρι υπάρχει στο χέρι του Κυρίου, γεμάτο με άκρατο κρασί που έχει αναμειχθεί, και από αυτό θα πιουν όλοι οι αμαρτωλοί της γης». Το ότι δε το ποτήρι εδώ αναφέρεται στην τιμωρία, έχει ειπωθεί και στον Ιερεμία: «Λάβε το ποτήρι του θυμού, και θα ποτίσεις όλα τα έθνη, και πρώτη την Ιερουσαλήμ». Διότι αυτούς που ισχυρίζονται ότι ο Υμνωδός προφήτευσε για το μυστικό ποτήριο, τους διαψεύδουν και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες, και όσοι τυγχάνουν αμέτοχοι σε αυτό. Αλλά τους διαψεύδει, και μάλιστα κατά κύριο λόγο, και ο ίδιος ο Ιεροψάλτης, λέγοντας πριν από αυτά τα λόγια: ότι «Ο Θεός είναι κριτής, αυτόν ταπεινώνει, και εκείνον υψώνει».

Διότι, λέει, ποτήρι υπάρχει στο χέρι του Κυρίου, γεμάτο από μείγμα άκρατου οίνου. Βλέπεις πώς έχει μεταβληθεί η φύση αυτού του ποτηριού; Διότι, αν είναι άκρατο, πώς είναι γεμάτο από μείγμα; Αφού το αναμειγμένο δεν είναι άκρατο. Εδώ όμως λέγονται και τα δύο: και άκρατο μεν, ως αμιγές από θείους οικτιρμούς για όσους σφάλλουν αδιόρθωτα, εξαιτίας της δικαιοσύνης της κρίσεως· αναμειγμένο δε, ως αποτελούμενο από διάφορες μάστιγες και τιμωρίες, με τις οποίες συνηθίζει να παιδαγωγεί ο Θεός εκείνους που δεν έχουν περιπέσει σε ανίατα κακά. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ανακόπτουν τις ασθένειες των σωμάτων και έχουν αποκτήσει την πείρα για να μπορούν να θεραπεύουν, καθαρίζουν τα πιο αναίσθητα τραύματα με θερμά ύδατα και δριμέα φάρμακα, και ελαττώνουν την πάθηση της ακαθαρσίας που ενυπάρχει σε αυτά με τα βοηθήματα της τέχνης τους· έτσι και ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα, πλήττει με πληγές εκείνους που βρίσκονται σε πνευματική αναισθησία, την επέλαση των οποίων πληγών θα ήταν προτιμότερο να την αποφύγει κανείς πριν τις δοκιμάσει. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς τα υφιστάμενα;

Από τον ίδιο: Και η οργή είναι ανάλογη των αμαρτημάτων και ονομάζεται ποτήριο στο χέρι του Κυρίου και κύπελλο πτώσεως που πίνεται μέχρι τέλους, αν και για όλους Εκείνος αφαιρεί κάτι από την ποινή που τους αξίζει και αναμειγνύει το άκρατο της οργής Του με φιλανθρωπία, κλίνοντας από την αυστηρότητα προς την επιείκεια.

Ερώτηση: Και πού, λέγει, στερέωσε τους στύλους της; Της γης, δηλαδή. Μήπως υπάρχει άλλη γη από κάτω της; Απόκριση: Στύλοι της γης είναι η πρόνοια του Κτίστη και η θέλησή Του. Διότι ούτε πάνω σε στύλους ούτε πάνω στα ύδατα, αλλά και η γη και οι άβυσσοι, με τη δύναμη του Κτίστη, έχουν τα θεμέλιά τους πάνω στο τίποτα. Όπως ακριβώς και τον ουρανό, που δεν στηρίζεται σε καμία απολύτως βάση, «ο Δημιουργός τον εξέτεινε σαν δέρμα» με ασφάλεια. «Είπα στους παρανομούντες: Μην παρανομείτε, και στους αμαρτάνοντες: Μην υψώνετε κέρατο». Διότι, ακόμη και αν είστε βασιλείς και περίβλεπτοι, η αμαρτία σας καθιστά ταπεινωμένους. «Μην υψώνετε ψηλά το κέρατό σας», εφόσον είστε χωμάτινοι, «ούτε να λέτε άδικα λόγια κατά του Θεού», νομίζοντας ότι Αυτός είναι περιγραπτός. «Διότι ούτε από τις ανατολές ούτε από τις δύσεις ούτε από τα έρημα όρη» έχει την αρχή Του. «Διότι είναι κριτής», χωρίς να έχει ποτέ αρχή ούτε τέλος. «Αυτόν τον ταπεινώνει και εκείνον τον υψώνει». Να φοβάστε όλοι. «Διότι ποτήρι υπάρχει στο χέρι του Κυρίου, γεμάτο με άκρατο οίνο, καλά αναμεμειγμένο» για όσους Τον αγαπούν «και γέρνει από αυτό σε τούτο», όχι από το ένα σε άλλο διαφορετικό, αλλά γέρνοντας πάντοτε το ίδιο προς το ίδιο, και ποτίζοντας με τον άκρατο οίνο του ελέους Του τους δικαίους Του. «Όμως το κατακάθι του δεν έχει αδειάσει» επιπλέον, αλλά «θα το πιουν όλοι οι αμαρτωλοί της γης», καθώς είναι θολό και γεμάτο κατακάθια, επειδή έχουν μολυνθεί από το αίσχος της αμαρτίας. «