Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 75:11

«Διότι η σκέψη του ανθρώπου θα σε ομολογήσει». Θα παραστούμε ενώπιον εκείνου του φοβερού βήματος, και θα μας ζητηθούν ευθύνες όχι μόνο για όσα πράξαμε, αλλά και για όσα διαλογιστήκαμε. «Και το υπόλειμμα της σκέψης θα σε εορτάσει». Υπόλειμμα σκέψης είναι ο κεκαθαρμένος λογισμός, κατά το «υπόλειμμα κατ' εκλογήν της χάριτος». Επειδή λοιπόν, λέγει, εάν εκείνον τον καιρό ο λογισμός βρεθεί καθαρός, τότε ακριβώς θα συμμετάσχει και στη δική σου εορτή. [«Διότι η σκέψη του ανθρώπου θα σε ομολογήσει». Διότι κάθε γλώσσα, και κάθε λογισμός και σκέψη θα εξομολογηθεί στον Κύριο κατά τον καιρό της κρίσεως, όταν και τα κρυπτά θα αποκαλυφθούν.] «Τάξτε και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό σας.»

Και ο Δαβίδ στον <β΄> ψαλμό λέει: Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης. Και πάλι ο ίδιος στον <οε΄> ψαλμό λέει: Η γη φοβήθηκε και ησύχασε, όταν εγέρθηκε ο Θεός για κρίση, προκειμένου να σώσει τους πράους της γης· διότι η ενδόμυχη σκέψη του ανθρώπου θα σε δοξολογήσει. <ϙε΄> ότι ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν — ο Ιωήλ λέει: Θα δώσω τέρατα επάνω στον ουρανό και κάτω στη γη, αίμα και φωτιά και ατμό καπνού· και ο ήλιος θα μεταστραφεί σε σκοτάδι και η σελήνη σε αίμα, προτού να έλθει η ημέρα του Κυρίου η μεγάλη και επιφανής· και καθένας ο οποίος θα επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου θα σωθεί.

Πρόσεξε δε επιμελώς, ότι δεν αναφέρεται, «έπραξες», αλλά «έκανες να ακουστεί». Διότι, προτού να έλθει ο καιρός της κρίσεως για εκείνους που διανύουν τον θνητό βίο πριν από την κρίση, έκανε να ακουστούν τα λόγια περί της κρίσεως μέσα από τα θεία αναγνώσματα. Αλλά τώρα μεν έκανε ακουστή από τον ουρανό τη μέλλουσα κρίση· όταν δε έφτασε ο καιρός της δικαιοκρισίας του Θεού, «Η γη», λέγει, «φοβήθηκε και ησύχασε, όταν εγέρθηκε σε κρίση ο Θεός, για να σώσει όλους τους πράους της γης». Σαφώς δε παρουσιάζει ο λόγος μέσα από αυτά τα λόγια την αιτία της κρίσεως· διότι αποσκοπεί στο να σώσει τους πράους της γης. Διότι για τους ασεβείς έχει ειπωθεί: «Δεν θα αναστηθούν οι ασεβείς στην κρίση, ούτε οι αμαρτωλοί στη σύναξη των δικαίων· διότι ο Κύριος γνωρίζει την οδό των δικαίων, και η οδός των ασεβών θα καταστραφεί». Όταν, λοιπόν, εγερθεί ο Θεός σε κρίση για να σώσει όλους τους πράους της γης, η γη θα φοβηθεί και θα ησυχάσει. Διότι οι μεν πράοι θα επιτύχουν τη σωτηρία, οι δε θα παραδοθούν στην οργή· η δε υπόλοιπη γη και όσοι έχουν βρεθεί σε μέση κατάσταση θα παύσουν την ταραχή, έχοντας αποκτήσει τον θείο φόβο. «Διότι ο λογισμός του ανθρώπου θα σε δοξολογήσει, και το υπόλειμμα του λογισμού θα σου τελέσει εορτή».

Και λέγει ότι αυτό θα συμβεί όταν εγερθεί ο Θεός για κρίση, για να σώσει όλους τους πράους της γης. Και τι άλλο σημαίνει αυτό παρά το ότι «η σκέψη του ανθρώπου θα σε ομολογήσει»; Διότι κάθε γλώσσα και κάθε λογισμός και σκέψη των ανθρώπων θα εξομολογηθεί στον Θεό κατά τον καιρό της κρίσεως, όταν τα κρυπτά των ανθρώπων θα γίνουν φανερά. Και προσθέτει ότι, «το υπόλειμμα της σκέψης θα σε εορτάσει». Τι άλλο θα μπορούσε να είναι το υπόλειμμα της σκέψης παρά ο λογισμός που έχει καθαρθεί από κάθε πονηρή σκέψη; Όντας όμοιος με εκείνους για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Απέμεινε ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος». Έτσι, λοιπόν, αυτός ο λογισμός έχει ονομαστεί υπόλειμμα σκέψης· γι' αυτό και θα εορτάσει τότε, επειδή ακριβώς θα λάβει στον κατάλληλο καιρό τις επαγγελίες της ουράνιας βασιλείας.

«Όλοι οι άνδρες»: Διότι έδωσαν αρκετά αργύρια στους στρατιώτες, για να συκοφαντήσουν την ανάσταση του Χριστού, επειδή οι Ιουδαίοι ήταν πλούσιοι, όμως η ελπίδα τους διαψεύστηκε, και μάταια γέμισαν τα χέρια των στρατιωτών με πλούτο. «Από την επιτίμησή σου»: Διότι τότε απονεκρώθηκαν οι στρατιώτες που φρουρούσαν το μνήμα. «Ενύσταξαν»: Αναφέρεται στους Ιουδαίους, οι οποίοι ακολούθησαν τις συμβουλές των δαιμόνων· διότι ως ίππους πρέπει να εννοήσεις τους δαίμονες, καθώς είναι ψευδείς ως προς τη σωτηρία και ορμητικοί στο να κακοποιούν. Διότι και αυτοί χτυπήθηκαν με αορασία (τύφλωση) από τη δύναμη του Χριστού. «Συ είσαι φοβερός»: Διότι το να εναντιώνεται κανείς στον Θεό (Κύριο) είναι τολμηρό, επισφαλές και ολέθριο. «Από την οργή σου»: Διότι από την αρχή ο θυμός του Θεού είναι επάνω τους· επειδή προγνώριζε την ανομία τους. «Από τον ουρανό»: Εννοεί τις σάλπιγγες και τις φωνές, όταν θα έλθει εν δόξη να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Διότι αυτή η φωνή θα γίνει ακουστή και στους νεκρούς. «Η γη φοβήθηκε»: Διότι τότε όλη η γη θα καταπτοηθεί από τον φόβο, όταν θα δει την κρίση και θα ησυχάσει, δηλαδή θα υποταχθεί· διότι φοβήθηκε και η γη όταν ο Χριστός παραστάθηκε ενώπιον του Πιλάτου για να κριθεί. «Για να σώσει όλους»: Ως πραείς εννοεί τους ταπεινούς, όσους έζησαν εν ησυχία. Διότι τότε, λαμβάνοντας τον μισθό τους, σώζονται αιωνίως. «Διότι ο λογισμός»: Δηλαδή, οι δίκαιοι εξομολογούνται στον Θεό ακόμη και για τους λογισμούς τους και μόνο.

«και εγκατάλειμμα»: Δηλαδή, ότι ποτέ η ενθύμηση του κατά Θεόν ανθρώπου δεν απομακρύνθηκε από τον Θεό, και γι' αυτόν τον λόγο αξιώνονται εκείνης της χαράς. «εύξασθε»: Διότι καθένας, λέει, που θα κάνει μια ευχή στον Θεό, οφείλει να την εκπληρώσει χωρίς καμία αναβολή. «πάντες οι κύκλω»: Διότι ο καθένας τότε προσφέρει στον Θεό τα καλά έργα και την πίστη που κατόρθωσε. «τω φοβερώ»: Στον φοβερό Θεό, ο οποίος έχει την εξουσία να αφαιρεί τις ψυχές των βασιλέων (και των αρχόντων). «φοβερώ»: Διότι ποιος βασιλιάς ή ποιος δυνάστης από αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη εξισώνεται με τον Θεό;

ε'. Και τι να πω για τα λόγια και τα όσα ακούμε, από τη στιγμή που υπέχουμε ευθύνη ακόμη και για τις σκέψεις μας; Αυτό ακριβώς δήλωνε και ο Παύλος όταν έλεγε: «Ώστε μην κρίνετε τίποτε πριν από την ώρα του, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών». Και ο Ψαλμωδός επίσης λέει: «Η σκέψη του ανθρώπου θα εξομολογηθεί σε εσένα». Τι σημαίνει «Η σκέψη του ανθρώπου θα εξομολογηθεί σε εσένα»; Σημαίνει, για παράδειγμα, εάν μίλησες στον αδελφό σου με δόλο και πονηρή πρόθεση, εάν, ενώ τον επαινούσες με το στόμα και τη γλώσσα, μέσα στη διάνοιά σου του ευχήθηκες το κακό και τον φθόνησες. Διότι και πάλι, ο Χριστός, υπονοώντας αυτό ακριβώς, ότι δηλαδή λογοδοτούμε όχι μόνο για τα έργα αλλά και για τις σκέψεις, έλεγε: «Εκείνος που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του». Μολονότι η αμαρτία δεν προχώρησε σε πράξη, αλλά προς το παρόν βρίσκεται στη διάνοια, ούτε και έτσι μπορεί να μείνει ακατηγόρητος εκείνος που για τον σκοπό αυτό περιεργάζεται τα κάλλη των γυναικών, προκειμένου να ανάψει μέσα του την επιθυμία της πορνείας.

Πρέπει, λοιπόν, να προφυλάσσουμε, να κατευθύνουμε και να χαλιναγωγούμε τον νου, και κάθε λογισμό και κάθε ενέργεια να την καταστέλλουμε μέσω του ονόματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Οποίος σηκώνει την αμαρτία του κόσμου. Όπου στέκεται το σώμα, εκεί ας βρίσκεται και ο νους, ώστε ανάμεσα στον Θεό και την καρδιά να μην παρεμβάλλεται τίποτα απολύτως, ούτε σαν μεσότοιχο ούτε σαν φραγμός που σκοτεινιάζει την καρδιά, παρά μόνον αυτή να μιλά στον Κύριο. Εάν όμως ποτέ ο νους παρασυρθεί, δεν πρέπει κανείς να ενδιατρίβει στους λογισμούς, ώστε να μην του καταλογιστεί η συγκατάθεση στους λογισμούς ως πράξη ενώπιον του Κυρίου κατά την ημέρα της κρίσεως, όταν ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων και όταν η ενδόμυχη σκέψη του ανθρώπου θα Σε ομολογήσει. Διότι είναι αδύνατον να επιτύχει κανείς τη Βασιλεία, εάν δεν αρνηθεί πρώτα το δικό του θέλημα και δεν εκτελεί όσα του επιτάσσονται από τον ηγούμενο χωρίς γογγυσμό, με φόβο Θεού, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου: «Δεν ήλθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε». Επομένως, οτιδήποτε δεν θέλει κανείς, εάν το υποφέρει και το υπομένει, του λογίζεται ως σταύρωση και γίνεται τέκνο της αναστάσεως και της αιώνιας ζωής. Μακάριος ο άνθρωπος που υπομένει πειρασμό, διότι, αφού αποδειχθεί δόκιμος, θα λάβει τον αμάραντο στέφανο και θα γίνει ναός του μεγάλου Βασιλέως Χριστού. «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους», λέγει ο Κύριος, «και θα κάνουμε την κατοικία μας σε αυτόν».

Διότι η σκέψη του ανθρώπου θα σε δοξολογήσει, και το υπόλειμμα της σκέψης θα εορτάσει για χάρη σου. Γνωρίζοντας αυτά, αδελφοί, θέστε σε αντιπαραβολή τις ηδονές, τη μέλλουσα ημέρα της κρίσεως και την απόφαση του Κριτή· και τότε θα κατανοήσετε πόσο πικρό πράγμα είναι η ηδονή, όταν συνειδητοποιήσετε πόσης μεγάλης πικρίας γίνεται πρόξενος. Θέλετε να νουθετήσουμε λίγο την Εκκλησία μέσα από δύο συμπόσια που είναι καταγεγραμμένα στα Ευαγγέλια, δείχνοντας ποιο είναι το τέλος των φιληδόνων και ποιος ο καρπός όσων μετανοούν; Και ας μη σου κάνει εντύπωση αν πολλές φορές η Γραφή περιγράφει και συμπόσια φιληδόνων· διότι τα καταγράφει όλα, και τι πρέπει να αποφύγεις, και τι να μιμηθείς. Περιγράφει τις πράξεις των φιληδόνων, για να τους στηλιτεύει στο διηνεκές και για να αποφύγεις εσύ τη μίμησή τους· περιγράφει τις πράξεις των φιλοθέων, για να σπεύσεις προς την εικόνα της μετανοίας, και θέτοντας σε αντιπαραβολή τον φιλήδονο και τον φιλόθεο, τον μεν πρώτο να τον αποφύγεις, τον δε δεύτερο να τον μιμηθείς. Συγχρόνως όμως, ας γίνει αυτό δίδαγμα για όσους κατανοούν, ώστε να μην τέρπετε υπερβολικά τα μάτια σας στα δημόσια θεάματα, ούτε να τρέχετε με ευκολία στον ιππόδρομο, ούτε να πηγαίνετε να πιάσετε θέση στο θέατρο από τη νύχτα· διότι η προσδοκία άσεμνων θεαμάτων αποτελεί σημάδι μανίας. Διότι προλαβαίνουν την ανατολή της ημέρας με τη βιασύνη της προθυμίας τους, καταλαμβάνοντας μέσα στη νύχτα τον τόπο του σκότους, για να τέρψουν τα μάτια τους με άσεμνα θεάματα ή για να παρακολουθήσουν μάχες θηρίων και θηριομάχων.

Σε συμφωνία με αυτόν, και ένας άλλος προφήτης λέει: Κοντά είναι η μεγάλη ημέρα του Κυρίου, κοντά, και έρχεται πολύ γρήγορα. Η φωνή της ημέρας του Κυρίου έχει οριστεί πικρή και σκληρή. Δυνατή ημέρα οργής είναι η ημέρα εκείνη, ημέρα θλίψης και ανάγκης, ημέρα ταλαιπωρίας και αφανισμού, ημέρα σκότους και γνόφου, ημέρα νεφέλης και ομίχλης, ημέρα σάλπιγγας και κραυγής· και θα συνθλίψω τους πονηρούς, και θα πορευθούν σαν τυφλοί, επειδή αμάρτησαν στον Κύριο· και το ασήμι τους και το χρυσάφι τους δεν θα μπορέσει να τους λυτρώσει κατά την ημέρα της οργής του Κυρίου. Διότι στη φωτιά του ζήλου Του θα καταναλωθεί όλη η γη, επειδή θα επιφέρει συντέλεια σε όλους όσοι κατοικούν τη γη. Επιπλέον, και ο Δαβίδ, ο βασιλιάς και προφήτης, αναφωνεί: Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει. Φωτιά θα καίει ενώπιόν Του, και γύρω Του σφοδρή καταιγίδα. Θα καλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό Του. Και πάλι: Ανάστα, Θεέ, λέει, κρίνε τη γη, διότι ο λογισμός του ανθρώπου θα Σε εξομολογηθεί· και Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Πολλά δε άλλα παρόμοια τόσο ο ψαλμωδός όσο και όλοι οι προφήτες, έχοντας μυηθεί από το θείο Πνεύμα, κήρυξαν περί της μέλλουσας κρίσης και ανταπόδοσης. Τους λόγους αυτών ο Σωτήρας επιβεβαίωσε με απόλυτη ασφάλεια, διδάσκοντάς μας να πιστεύουμε στην ανάσταση των νεκρών και στην ανταπόδοση για τα πεπραγμένα της ζωής, καθώς και στην ατελεύτητη ζωή του μέλλοντος αιώνος.

Διατηρούνται δε τα πρωτότοκα και των Ισραηλιτών με τη χρίση του αίματος, δηλαδή τα θεία κινήματα του νου με τη νέκρωση των αισθήσεων. Τι σημαίνει αυτό που έχει ειπωθεί στον 75ο (οε΄) ψαλμό, ότι «ενθύμιο ανθρώπου θα σε δοξολογήσει και εγκατάλειμμα ενθυμίου θα σε εορτάσει»;

Διότι, όπου υπάρχει έγερση για εκδίκηση, τα πάντα διακατέχονται από ησυχία και τρόμο. «Για να σώσει όλους τους πράους της γης». Γι' αυτό «θα κρίνει, για να σώσει τους πράους» και να τους ξεχωρίσει από τους οργίλους και τους ασεβείς. «Διότι η σκέψη του ανθρώπου θα σε δοξολογήσει και το υπόλειμμα της σκέψης θα τελέσει εορτή προς εσένα». Διότι υπάρχει ευσεβής σκέψη και υπάρχει ασεβής σκέψη· εκ των οποίων, η μεν πρώτη είναι εορταστική και γεμάτη χάρη, η δε δεύτερη οδυνηρή και εχθρική· και τις δύο τις βλέπει καθαρά ο Θεός. «Ποιος είναι», λέει, «αυτός που κρύβει από εμένα τη βουλή του;» και τα εξής. «Κάντε τάματα και αποδώστε τα στον Κύριο τον Θεό», δηλαδή αυτά που υπόσχεστε μην αθετείτε να τα αποδώσετε στον Θεό. «Όλοι όσοι βρίσκονται γύρω του θα προσφέρουν δώρα», δηλαδή, εκείνοι που αξιώθηκαν να πλησιάσουν τον Θεό, στον βαθμό που είναι εφικτό, θα προσφέρουν τα δώρα των αρετών τους. «Σε Αυτόν που είναι φοβερός και αφαιρεί το πνεύμα των αρχόντων», δηλαδή, που παίρνει τις ψυχές από το σώμα των βασιλέων και των τυράννων και γενικώς όλων ανεξαιρέτως· «ο οποίος είναι φοβερός απέναντι στους βασιλείς της γης». Διότι, ακόμα κι αν είναι φοβεροί οι βασιλείς της γης, είναι εντούτοις υπόλογοι στον επουράνιο Βασιλέα, ως θνητοί και αμαρτωλοί.

Έτσι λοιπόν, αποτελεί και το όριο των πάντων και δεν αφήνει τίποτα από όσα υπάρχουν με οποιονδήποτε τρόπο έξω από τα όριά του. Καθορίζει, δηλαδή, τα διαστατά και μεριστά σώματα με την αδιάστατη και αμέριστη υπερείδηση, και γνωρίζει κάθε φύση με τρόπο υπερφυή, και κάθε ουσία με τρόπο υπερούσιο: τα σύνολα, τα μέρη, τα ενωμένα, τα πεπληθυσμένα, τα πεπερασμένα, τα άπειρα, τα παρόντα, τα παρελθόντα, τα μέλλοντα, τα ορισμένα, τα αόριστα, τα ονομασμένα, τα ανώνυμα, όσα είναι ρητά, όσα είναι άρρητα, τα πάντα, σύμφωνα με μία ορισμένη και εξίσου πάνω από όλα θεμελιωμένη πρόγνωση· έτσι λέγεται ότι μπροστά του τα πάντα παρίστανται γυμνά και ακάλυπτα· έτσι τα χίλια χρόνια, που για εμάς αποτελούν τον πλέον τέλειο και πλήρη αριθμό, είναι σαν μία ημέρα στα μάτια του· έτσι κανείς, πηγαίνοντας οπουδήποτε, δεν θα διαφύγει από το πρόσωπό του· έτσι ενώπιόν του έχουν μετρηθεί ακόμη και οι τρίχες της κεφαλής μας, και ούτε το πιο ασήμαντο σπουργίτι δεν παγιδεύεται χωρίς αυτόν· έτσι απαριθμεί και το πλήθος των άστρων και την άμμο της παραλίας, και μετρά τη θάλασσα σταγόνα σταγόνα, και ζυγίζει τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά· έτσι η ενδόμυχη σκέψη του ανθρώπου τον εξομολογείται, και το υπόλειμμα της σκέψης τον εορτάζει.

Διότι κάποτε, όταν ξέσπασε φωτιά στο όρος και κατέκαιγε σφοδρώς τη δασική ύλη γύρω από τα μοναστήρια, απειλώντας πλέον να καταφάγει και τα ίδια τα μοναστήρια, οι μοναχοί, κυριευμένοι από φόβο, έτρεξαν προς τον πατέρα και του είπαν: «Αν μπορείς να κάνεις κάτι, βοήθησε και σπεύσε προς βοήθεια· διότι ο κίνδυνος βρίσκεται προ των πυλών». Εκείνος, αφού ύψωσε τα μάτια του στον ουρανό και εξέτεινε το χέρι του προς τη φωτιά, προσευχήθηκε σιωπηλά προς Αυτόν που κλίνει το ους Του και ακούει αυτούς που κράζουν από τα βάθη των εσωτερικών τους διαλογισμών, προς τον Οποίο έχει γραφεί: «διότι ο ενδόμυχος διαλογισμός του ανθρώπου θα σε δοξολογήσει και το υπόλειμμα του διαλογισμού θα σε εορτάσει». Και αφού σχημάτισε τη σφραγίδα του σταυρού, ανέκοψε αμέσως την ακάθεκτη εκείνη ορμή του πυρός και διαφύλαξε τα μοναστήρια αβλαβή. Αυτό λοιπόν το ένα θαύμα είναι εφάμιλλο με δύο παλαιά: και με εκείνο του Ιησού του Ναυή, ο οποίος με το πρόσταγμά του σταμάτησε τον ήλιο από τη συνήθη πορεία του, και με εκείνο των τριών νέων, οι οποίοι, θωρακισμένοι με το όπλο της προσευχής, κατίσχυσαν της καμίνου της Βαβυλώνος.