Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 75:2

Επειδή βεβαίως και ο Μονογενής έχει ονομαστεί άμπελος, και οι πιστοί κλήματα. Εάν όμως ο Ιουδαίος επιμένει πεισματικά ότι ο ψαλμός αναφέρεται στον κοινό άνθρωπο· ακόμη και έτσι ας γίνει γνωστό, ότι γι' αυτόν τον λόγο τα πάντα υποτάχθηκαν σε αυτόν, επειδή πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού που επρόκειτο να ενανθρωπήσει.] Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη! Εκπλήσσεται για τη γνώση του ονόματος του Θεού που δόθηκε στους ανθρώπους. Διότι ο Θεός δεν είναι πλέον γνωστός μόνο σε όσους βρίσκονται στην Ιουδαία.

Εις το τέλος, εν ύμνοις, Ψαλμός του Ασάφ, ωδή προς τον Ασσύριο. ΟΕ΄. Υπόθεση. Και αυτός ο ψαλμός πραγματεύεται το ίδιο θέμα με τον προηγούμενο· διότι και αυτός διηγείται τα περί του θείου δικαστηρίου. Γνωστός είναι ο Θεός στην Ιουδαία, και στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά του. Ως Ιουδαία και ως Ισραήλ εδώ εννοεί την ψυχή που έχει γνωρίσει τον Θεό· διότι αυτή είναι η αληθινή Ιουδαία και ο αληθινός Ισραήλ.

Η δε έλευση του Λόγου τελειοποίησε το έργο του Πατρός. Και τότε μεν από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή βασίλευσε ο θάνατος· η παρουσία όμως του Λόγου κατήργησε τον θάνατο· και δεν πεθαίνουμε πλέον όλοι στον Αδάμ, αλλά στον Χριστό όλοι ζωοποιούμαστε. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ εξαγγελλόταν ο νόμος, και μόνο στην Ιουδαία ήταν γνωστός ο Θεός· τώρα όμως σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και όλη η γη έχει γεμίσει από τη γνώση του Θεού, και οι μαθητές δίδαξαν σε όλα τα έθνη, και έχει πλέον εκπληρωθεί το γεγραμμένο: «Όλοι θα είναι διδακτοί του Θεού». Και τότε μεν όσα επιδεικνύονταν αποτελούσαν τύπο, τώρα όμως φανερώθηκε η αλήθεια· και αυτό πάλι ο ίδιος ο Απόστολος στη συνέχεια το εξηγεί πιο ξεκάθαρα λέγοντας: «Κατά τόσο έχει γίνει εγγυητής μιας ανώτερης Διαθήκης ο Ιησούς»· και πάλι: «Τώρα όμως έχει λάβει ανώτερη λειτουργία, κατά το μέτρο που είναι μεσίτης μιας ανώτερης Διαθήκης, η οποία έχει νομοθετηθεί με ανώτερες επαγγελίες»· και, «Διότι ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα, αλλά αποτέλεσε την εισαγωγή μιας ανώτερης ελπίδας». Και πάλι λέει: «Ήταν λοιπόν ανάγκη τα μεν υποδείγματα όσων βρίσκονται στους ουρανούς να καθαρίζονται με αυτά, τα ίδια όμως τα επουράνια με θυσίες ανώτερες από αυτές». Άρα, το ανώτερο και τώρα και εξ ολοκλήρου το αποδίδει στον Κύριο, ο οποίος τυγχάνει να είναι ανώτερος και διαφορετικός από τα δημιουργήματα.

Διότι ούτε κατά τη διακονία των αγγέλων υπήρχε το μεγαλύτερο και το μικρότερο σε καθέναν από τους παραβάτες, αλλά ένας ήταν ο νόμος και μία η τιμωρία εναντίον όσων παρήκουαν. Επειδή όμως ο Λόγος δεν συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα, αλλά είναι Υιός του Πατρός, για τον λόγο αυτόν, όσο ανώτερος είναι ο ίδιος και τα όσα επιτελούνται δι' αυτού είναι ανώτερα και ξεχωριστά, τόσο βαρύτερη θα είναι και η τιμωρία. Ας δουν, λοιπόν, τη χάρη που δόθηκε μέσω του Υιού και ας αναγνωρίσουν, εφόσον μαρτυρείται αυτό και από τα έργα του, ότι είναι διαφορετικός από τα δημιουργήματα, και ότι αυτός μόνος είναι ο αληθινός Υιός, «μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν». Ο νόμος εξάλλου «παραδόθηκε μέσω αγγέλων» και «δεν τελειοποίησε κανέναν», επειδή είχε ανάγκη από την έλευση του Λόγου, όπως έχει πει ο Παύλος· αντίθετα, η έλευση του Λόγου «τελειοποίησε το έργο» του Πατρός. Και τότε μεν «από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή βασίλευσε ο θάνατος», ενώ η παρουσία του Λόγου «κατήργησε τον θάνατο» και πλέον δεν «πεθαίνουμε εν τω Αδάμ, αλλά εν τω Χριστώ όλοι ζωοποιούμαστε». Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ αναγγελλόταν ο νόμος, και μόνο «στην Ιουδαία ήταν γνωστός ο Θεός»· τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο» νόμος και «όλη η γη έχει γεμίσει από τη γνώση του Θεού» και οι μαθητές εμαθήτευσαν όλα τα έθνη και έχει εκπληρωθεί πλέον το γεγραμμένο: «θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό».

Προς εκείνους που υποστηρίζουν ότι ο Πατέρας είναι μέγας Θεός, ενώ ο Υιός δεν είναι ίσος. Μολονότι κατεξοχήν ομολογούμε ότι η Τριάδα αποτελεί μία θεότητα, βρίσκουμε στην Αγία Γραφή τον Υιό, προκειμένου να κλείσουν τα στόματα των αντιπάλων, να χαρακτηρίζεται μέγας σε σύγκριση με τον Πατέρα. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Γνωστός είναι ο Θεός στην Ιουδαία· στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά του»· η δε Ιουδαία περιοριζόταν σε έναν συγκεκριμένο τόπο. Για τον Υιό, όμως, αναφέρεται: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!». Επειδή το όνομα του Χριστού γέμισε όλη τη γη. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αγίων, και έως τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Δικαιολογημένα, λοιπόν, λέει ο ψαλμός: «Θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Και τι σημαίνει αυτό που ακολουθεί: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών»; Αυτό εκπληρώνεται όταν ανέβηκαν στο όρος οι μαθητές μαζί με τον Σωτήρα, ο οποίος, καθώς επρόκειτο να αναληφθεί, τους έλεγε: «Μείνετε στα Ιεροσόλυμα, έως ότου ενδυθείτε δύναμη εξ ύψους»· εξαιτίας ακριβώς του ότι υψώθηκε: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών». Σε αυτόν, λοιπόν, απευθύνεται ο Δαβίδ λέγοντας: «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου».

Δεν ισχύει ότι, μολονότι γνώρισαν τον Θεό, δεν τον εδόξασαν ως Θεό; Ή γιατί οι ανόητοι Γαλάτες επιπλήττονται από τον Παύλο, ο οποίος λέει: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωρισθήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία;» Και πώς ήταν γνωστός ο Θεός στην Ιουδαία; Άραγε επειδή στην Ιουδαία έγινε γνωστή η ουσία Του, όποια και αν ήταν αυτή τότε; «Γνώρισε», λέει, «το βόδι εκείνον που το απέκτησε». Προφανώς, σύμφωνα με εσάς, το βόδι γνώρισε την ουσία του κυρίου του.

Πρέπει δε πάλι να παρατηρήσουμε ότι ονομάζει τον εαυτό του φως όχι ειδικά ή αποκλειστικά για τους προερχόμενους από τον Ισραήλ, αλλά για όλο τον κόσμο. Και με αυτό λέει κάτι το αληθέστατο· διότι λέμε ότι αυτός είναι που μεταδίδει σε όλη τη φύση το νοητό φως, και σαν μια καταβολή σπέρματος, σπέρνει τη σύνεση που αρμόζει στον άνθρωπο σε καθέναν που έρχεται στη ζωή, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί για αυτόν: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Πλην όμως, νομίζω ότι σε αυτόν τον λόγο πάλι υποκρύπτεται κάτι το πικρό. Διότι, αν τα λεγόμενά του δεν κυοφορούσαν κάτι τέτοιο, θα αρκούσε να πει μόνο: «Εγώ είμαι το φως». Επειδή όμως πρόσθεσε τη φράση «του κόσμου», νομίζω ότι και τώρα θέλει να υπονοήσει κάτι τέτοιο. Διότι ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία, και μόνο στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του, ενώ βαθύ σκοτάδι γέμιζε όλη την υπόλοιπη γη, και κανένας στον κόσμο δεν είχε το θείο και ουράνιο φως, παρά μόνο ο Ισραήλ.

«Και το βόδι και η αρκούδα θα βοσκήσουν μαζί, και τα μικρά τους θα αναπαύονται μαζί· και το λιοντάρι και το βόδι θα φάνε μαζί άχυρο, και το νήπιο παιδί θα βάλει το χέρι του στη φωλιά των ασπίδων και στην κοίτη των απογόνων των ασπίδων· και δεν θα κάνουν κακό, ούτε θα μπορέσουν να καταστρέψουν κανέναν πάνω στο άγιό μου όρος· διότι η σύμπασα γη γέμισε από τη γνώση του Κυρίου, όπως το πολύ νερό καλύπτει τη θάλασσα.» Σε όσα έχουν ήδη προειπωθεί, θα μπορούσε κανείς, και μάλιστα πολύ εύλογα, να θεωρήσει ότι και αυτό αποτελεί ένα μεγάλο και εξαιρετικό σημείο, και ένα αξιοθαύμαστο αποτέλεσμα της ελεύσεως του Σωτήρα μας. Διότι, πριν γίνει άνθρωπος σαν εμάς ο Μονογενής Λόγος του Θεού· πριν προσλάβει τη φύση από το σπέρμα του Αβραάμ και εξομοιωθεί σε όλα με τους αδελφούς του, όπως είναι γραμμένο, ολόκληρο το επίγειο γένος, εννοώ δηλαδή το ανθρώπινο, ήταν χωρισμένο σε δύο έθνη: σε αυτό των Ιουδαίων και σε αυτούς που λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη. Και στην Ιουδαία μεν ο Θεός ήταν γνωστός· από τους άλλους όμως λατρευόταν ένα μεγάλο και άπειρο σμήνος ειδώλων· και ό,τι θεωρούσε ο καθένας σωστό, αυτό τιμούνταν με τη δόξα που ανήκει στον Θεό· «Διότι όλοι εξετράπησαν, εξαχρειώθηκαν όλοι μαζί, δεν υπήρχε κανείς που να πράττει το αγαθό, δεν υπήρχε ούτε ένας.»

Φάγαμε το νοητό μάννα, τον άρτο τον εξ ουρανού, ο οποίος δίνει ζωή στον κόσμο, ήπιαμε νερό από πέτρα, εντρυφώντας στα νάματα του Χριστού, στα νοητά δηλαδή. Διαβήκαμε τον Ιορδάνη, αφού αξιωθήκαμε το άγιο βάπτισμα, εισήλθαμε στη γη που έχει υποσχεθεί και αρμόζει στους αγίους, την οποία και ο ίδιος ο Σωτήρας μνημονεύει λέγοντας: «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη.» Επομένως, για τα νέα αυτά κατορθώματα, νέος έπρεπε να αναπεμφθεί ο ύμνος από την επικράτειά του, δηλαδή από εκείνους που έχουν τεθεί υπό την εξουσία του και κυβερνώνται από αυτόν. Έπρεπε να αναπεμφθεί δε ο ύμνος, δηλαδή η δοξολογία που του αρμόζει, όχι μόνο στη χώρα των Ιουδαίων, αλλά προφανώς από τη μία άκρη της γης έως την άλλη, δηλαδή σε ολόκληρη την οικουμένη. Διότι παλαιότερα ο Θεός ήταν γνωστός στην Ιουδαία, και μόνο στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του. Επειδή όμως κληθήκαμε μέσω του Χριστού προς επίγνωση της αλήθειας, γέμισε ο ουρανός και η γη από τη δόξα του.

Διότι παλαιά ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία. Επειδή όμως έχει κληθεί μέσω της πίστεως στην επίγνωσή Του το πλήθος των εθνών, σε Αυτόν πλέον θα καμφθεί κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Θεός λοιπόν σε όλη τη γη θα ονομαστεί Εκείνος που μας λύτρωσε και μας απάλλαξε από τη σκαιότητα του διαβόλου, και μας έθεσε υπό τα δικά Του σκήπτρα. Και αυτό το διδάσκει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας άλλοτε μεν ότι «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη»· άλλοτε δε πάλι, «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη.» <Δεν σε κάλεσε ο Κύριος σαν γυναίκα εγκαταλελειμμένη και λιγόψυχη, ούτε σαν γυναίκα μισημένη από τη νεότητά της, είπε ο Θεός· Για μικρό χρόνο σε εγκατέλειψα, αλλά με μεγάλο έλεος θα σε ελεήσω. Με μικρό θυμό απέστρεψα το πρόσωπό μου από εσένα, και με αιώνιο έλεος θα σε ελεήσω, είπε ο Κύριος που σε λυτρώνει.> Είναι συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να αποκαλεί εγκαταλελειμμένη γυναίκα εκείνη που για κάποιες αιτίες έχει εκδιωχθεί, στην οποία δινόταν σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή και έγγραφο διαζυγίου από τον σύζυγό της, και μισημένη πάλι εκείνη που έχει κατηγορηθεί για ανάρμοστη και άσεμνη ζωή.

Η δύναμη της προφητείας θα ταίριαζε απόλυτα στη δωρεά που δόθηκε μέσω του Χριστού. Διότι αυτός είναι η νεφέλη που ποτίζει, η δροσιά που αναζωογονεί. Και είναι πρωινή, επειδή κατέβηκε από τον ουρανό μετά τη νύχτα, κατά κάποιον τρόπο, η οποία νοείται ως η διαβολική ομίχλη και το σκοτάδι. Διότι ο Λόγος ήρθε σε εμάς άνωθεν και από τον Πατέρα. Και πορεύεται, επειδή απλώνεται σε ολόκληρη την υπ' ουρανόν οικουμένη. Διότι το σωτήριο κήρυγμα είναι πάρα πολύ πλατύ και επεκτείνεται σχεδόν σε όλη την υπ' ουρανόν, αν και ο νόμος ήταν κατά κάποιον τρόπο περιορισμένος και περιόδευε μόνο στη χώρα των Ιουδαίων. Διότι «γνωστός ήταν ο Θεός στην Ιουδαία», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού, όμως ολόκληρη η οικουμένη γνώρισε τον Σωτήρα και λυτρωτή των πάντων, δηλαδή τον Χριστό. <Γι' αυτό θέρισα τους προφήτες σας, τους θανάτωσα με τον λόγο του στόματός μου.> Απόδειξη της προστασίας και της αγάπης προς αυτούς είναι η εξολόθρευση εκείνων που πλανούν. Διότι εμφανίστηκαν κατά καιρούς ψευδοπροφήτες στον Ισραήλ, οι οποίοι σύχναζαν στα τεμένη του Βάαλ, πλανώντας και πλανώμενοι, σύμφωνα με τα όσα έχουν γραφτεί.

Διότι έγινε εμφανής αυτός που ως Θεός είναι ανώτερος από το να φαίνεται, και ψάλλει κάπου και ο Δαβίδ: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει». Και επειδή έγινε εμφανής «και εμφανίστηκε επί της γης», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», τότε καταστράφηκαν και οι βδελυρές και βέβηλες αγέλες των ειδώλων· καταλύθηκε δε ολοκληρωτικά και το κράτος του διαβόλου, και στο εξής καθένας από αυτούς που οδηγήθηκαν στην επίγνωση της αλήθειας μέσω της πίστεως στον Χριστό, προσφέρει μέσω αυτού και μαζί με αυτόν προς τον Θεό και Πατέρα την προσκύνηση από τον δικό του τόπο. Και δεν είναι πλέον γνωστός ο Θεός μόνο στην Ιουδαία, αλλά και οι χώρες και οι πόλεις των εθνών, ακόμη και αν χωρίζονται από την Ιουδαία με τη μεσολάβηση θάλασσας, εξίσου προσέρχονται στον Χριστό, αναπέμπουν ικεσίες, αναπέμπουν δοξολογίες, και τον τιμούν με ακατάπαυστους ύμνους. Διότι παλαιότερα μεν ήταν «μέγα το όνομά του στον Ισραήλ»· τώρα όμως πλέον έγινε πασίγνωστο στους απανταχού ανθρώπους, και η γη και η θάλασσα είναι γεμάτες από τη δόξα του. Και αυτό σήμαινε άραγε το: «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, και πράγματι θα γεμίσει από τη δόξα του Κυρίου όλη η γη». Θα προσκυνήσει λοιπόν ο καθένας από τον τόπο του, λέει. Διότι ο νόμος, προτυπώνοντας το κάλλος της Εκκλησίας, ανήγειρε για τους Ισραηλίτες εκείνη την αρχαία σκηνή· ως τύπος της οποίας είχε ανεγερθεί και στα Ιεροσόλυμα εκείνος ο περίφημος ναός.

Διότι διέταξε αναγκαίως τη νοητή Σιών να χαίρεται και να ευφραίνεται, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού», δηλαδή το ιερότατο πλήθος εκείνων που σώθηκαν μέσω της πίστης. Υποσχέθηκε δε, ότι θα έλθει και θα βρίσκεται οπωσδήποτε στο μέσο της. Διότι σε εμάς λέει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Στον κόσμο ήταν», και δεν αποχωριζόταν τα δικά του δημιουργήματα όντας Θεός ο Λόγος, αλλά ήταν ο ίδιος που ζωοποιούσε εκείνα που μετέχουν στη ζωή, και συγκρατούσε τα πάντα στο να υπάρχουν καλώς και να ζουν· αλλά «ο κόσμος δεν τον γνώρισε»· διότι προσκύνησε την κτίση αντί για αυτόν. Ήρθε δε ανάμεσά μας, όταν αναλαμβάνοντας τη δική μας ομοίωση, γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου· τότε και «Επί της γης φανερώθηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους»· και μαρτυρεί σχετικά ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει»· τότε έγινε και καταφύγιο για τα έθνη. Διότι πλέον δεν καθοδηγούνταν μόνο το γένος του Ισραήλ, μέσω εκείνης της αρχαίας εντολής· αλλά μάλλον κατακοσμήθηκε με τα ευαγγελικά κηρύγματα ολόκληρη η κτίση κάτω από τον ουρανό, και έγινε σε κάθε έθνος και σε κάθε χώρα «μέγα το όνομά του». Διότι αυτός ήταν η «προσδοκία των εθνών», σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη, και σε αυτόν «θα κάμψει κάθε γόνυ, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός».

ΨΑΛΜΟΣ Η'. <Εις το τέλος υπέρ των ληνών· ψαλμός τω Δαβίδ.> (A f. 52) Προαναγγέλλεται λοιπόν διά της προκειμένης ωδής η κλήση των εθνών· και επιγράφηκε αυτή: Εις το τέλος υπέρ των ληνών. Και το μεν Εις το τέλος, δηλώνει την παρουσία που έλαβε χώρα κατά τη συντέλεια των αιώνων, δηλαδή την ενανθρώπηση του Μονογενούς· το δε υπέρ των ληνών έχει την εξής έννοια: διότι μερικοί υποστηρίζουν ότι ονομάζονται ληνοί μεταφορικώς οι Εκκλησίες του Χριστού, στις οποίες οι μυσταγωγοί συγκεντρώνουν σαν σταφύλια εκείνους που πιστεύουν στον Χριστό, τόσο από το ποίμνιο των Ιουδαίων όσο και από τα έθνη, και συγκεντρώνουν καρπούς σαν από τον Δεσποτικό αμπελώνα· ή υποστηρίζουν ότι ληνοί είναι τα θυσιαστήρια, επειδή σε αυτά προσκομίζονται οι προσφορές όλων. <Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!> (A. f. 53) Διότι παλαιά μεν η δόξα του Θεού σχεδόν περιοριζόταν μόνο στην Ιουδαία· διότι σε αυτήν ήταν γνωστός ο Θεός, και στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του· επειδή όμως ο Κύριος όντας Θεός φανερώθηκε σε εμάς, έχει γίνει θαυμαστό το όνομά του μεταξύ εκείνων που βρίσκονται σε όλη τη γη. Εκπλήσσεται λοιπόν ο προφήτης για τη γνώση του ονόματος του Θεού που διαχύθηκε στους ανθρώπους· διότι ο Θεός δεν είναι πλέον γνωστός μόνο σε αυτούς που ανήκουν στον Ιούδα. <Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου.> (A. f. 53 b) Ίσως δε η υψωθείσα μεγαλοπρέπεια να μην είναι άλλη από την οικονομία του.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΘ΄. <Εκάλεσε τη γη από τις ανατολές του ήλιου μέχρι τις δυσμάς.> (A f. 280 b, B f. 191 b.) Καλούνται από τον Θεό οι άγιοι, όταν, αφού ενανθρώπησε, μίλησε και συγκάλεσε όλη τη γη. Και τι είπε; «Μαθητεύσατε πάντα τα έθνη.» Και το εξής: Πρέπει να κηρυχθεί αυτό το Ευαγγέλιο σε όλη την οικουμένη. Διότι ο Χριστός είναι η μεγάλη και ηχηρά βοώσα σάλπιγγα. Έτσι άλλωστε μνημονεύει τα κηρύγματά Του ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Και θα συμβεί, εκείνη την ημέρα θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα.» Έχει καλέσει, λοιπόν, όχι μόνο τον Ισραήλ, όπως ο ιεροφάντης Μωυσής, αλλά μάλλον άπαντες από τις ανατολές του ήλιου μέχρι τις δυσμάς.—(I f. 275.) Μπορείς να το κατανοήσεις και ως εξής: Ο θεσπέσιος Μωυσής καλούσε μόνο τον Ισραήλ, καθώς είχε την ιδιότητα του δούλου, όντας ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Γι' αυτό, σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού, «Γνωστός ήταν στην Ιουδαία ο Θεός, και μεγάλο το όνομά Του στον Ισραήλ.» Ενώ ο Σωτήρας και Κύριος των πάντων, εφόσον υπάρχει ως Θεός από Θεό, φανερώθηκε σε εμάς για να καλέσει όλη την οικουμένη, αυτούς από τις ανατολές του ήλιου και μέχρι τις δυσμάς. Διότι είπε: «Ελάτε προς εμένα, πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» Έδωσε επίσης εντολή σε όλους τους αγίους μαθητές και αποστόλους λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη.» <Από τη Σιών προέρχεται η ευπρέπεια της ωραιότητός του.> (A f. 280 b, B f. 192, I f. 275.)

Αντήχησε δε και η σάλπιγγα, φανερώνοντας την εύηχη φωνή των ευαγγελικών θεσπισμάτων. Και λοιπόν είπε κάπου ο Θεός μέσω της φωνής των προφητών προς τα πλήθη των Ιουδαίων: «Κατέστησα πάνω σας σκοπούς. Ακούστε τη φωνή της σάλπιγγας. Και είπαν: Δεν θα ακούσουμε. Γι' αυτό άκουσαν τα έθνη και εκείνοι που ποιμαίνουν τα ποίμνια ανάμεσά τους. Άκου, γη: Ιδού, εγώ επιφέρω σε αυτόν τον λαό κακά, τον καρπό της αποστασίας τους, διότι δεν πρόσεξαν τον λόγο μου και απέρριψαν τον νόμο μου.» Διότι ήχησε σε αυτούς η σάλπιγγα μέσω των σκοπών του Θεού, δηλαδή των αγίων αποστόλων. Επειδή έχουν χειροτονηθεί ως σκοποί για εμάς. «Αλλά είπαν: Δεν θα ακούσουμε. Γι' αυτό άκουσαν τα έθνη.» Και θα βρούμε ότι οι ίδιοι οι άγιοι μαθητές είναι αυτοί που είπαν ανοιχτά στους λαούς των Ιουδαίων: «Σε εσάς ήταν αναγκαίο να λαληθεί πρώτα ο λόγος του Θεού. Επειδή όμως τον απορρίπτετε και κρίνετε τους εαυτούς σας ανάξιους της αιώνιας ζωής, ιδού, στρεφόμαστε προς τα έθνη. Διότι έτσι μας έχει δώσει εντολή ο Κύριος.» Με σάλπιγγα παρομοιάζει την ευφωνία των κηρυγμάτων του Χριστού και ο μακάριος Ησαΐας, λέγοντας για τον καιρό της παρουσίας Του: «Και θα συμβεί, εκείνη την ημέρα, θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα.» Διότι σάλπιγγα ήταν και ο νόμος, αλλά είχε αδύναμη φωνή και ήταν βραδύγλωσσος. Γι' αυτό και ο Μωυσής, επειδή μόλις και μετά βίας ηχούσε μόνο στην Ιουδαία, όπου και έγινε γνωστός ο Θεός.

Από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ διαγγέλλονταν τα νομικά προστάγματα, και ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία. Τώρα όμως σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του, και όλοι έχουν γίνει διδακτοί του Θεού, όχι αγγέλων, αλλά του Θεού. Διότι και ο νόμος προερχόταν από τον Θεό, αλλά δόθηκε μέσω αγγέλων. Ο Υιός όμως λέει: «Εγώ ο ίδιος που μιλώ είμαι παρών». Επομένως, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, όσο ανώτερη είναι η λειτουργία που έλαβε, και όσο ανώτερης διαθήκης έγινε εγγυητής, τόσο υπερέχει των αγγέλων, όχι συγκρινόμενος με αυτούς ως προς τη φύση, αλλά υψούμενος τόσο πολύ υπεράνω τους, όσο απέχει ο Θεός από τα δημιουργήματα σύμφωνα με τον λόγο της ουσίας. Το «ανώτερος» λοιπόν, το οποίο αναφέρεται στη διακονία, όσο αποδεικνύει ότι αυτή είναι μεγαλύτερη και υψηλότερη από εκείνη των αγγέλων, τόσο εξυψώνει τον Υιό υπεράνω της φύσης των δημιουργημάτων. Και στους μεν αγγέλους, ως δούλους, απονέμει την κατώτερη διακονία, στον δε Υιό, αυτήν που αρμόζει σε Υιό και Δεσπότη. Διότι, όπως λέει, έχει νομοθετηθεί με βάση ανώτερες επαγγελίες.

Τι θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς κατά την πνευματική έννοια για την Ιουδαία ή για εκείνη που δηλώνεται μέσω του ρητού: «γνωστός στην Ιουδαία ο Θεός»; Η ψυχή, συνεπώς, που έχει λάβει τη γνώση του Θεού θα ήταν αληθώς Ιουδαία, εφόσον πράγματι «είναι γνωστός στην Ιουδαία ο Θεός»· επομένως, αποκαλεί τη θεογνωσία των εθνών Ιουδαία. Ο δε «οίκος του Θεού» που έχει συσταθεί σε αυτήν θα μπορούσε να είναι η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, η οποία ονομάζεται «οίκος Θεού» και είναι «θεμελιωμένη πάνω στη» σωτήρια και αρραγή «πέτρα», ονομάζοντας παράλληλα «όρος» τον Λόγο του Θεού. Δεν θα έπεφτες έξω από την αλήθεια αν γινόσουν μαθητής του προφήτη Δανιήλ, ο οποίος είδε «λίθο να αποκόπτεται από όρος χωρίς ανθρώπινα χέρια», με τα οποία υπονοούσε ως «λίθο» την ανθρώπινη φύση του Σωτήρα, και ως «όρος» τον Θεό Λόγο. Και προφητεύει ότι αυτά θα συμβούν «στις έσχατες ημέρες». Θα εννοήσεις δε ως «οίκο του Θεού πάνω στις κορυφές των ορέων», αν ακούσεις τον Σωτήρα μας που είπε για την Εκκλησία του: «δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε όρος». Το δε «όρος του Θεού» κατανοείται με διάφορους τρόπους: με την πιο υλική έννοια, όπως θα το αντιλαμβάνονταν οι Ιουδαίοι, ως εκείνο που βρίσκεται στη χώρα της Παλαιστίνης, κατά την πνευματική έννοια, ως ο υψηλός και επουράνιος ευαγγελικός Λόγος του Θεού, και κατά τρίτον λόγο, ο θείος Απόστολος διδάσκει ότι είναι η «επουράνια» Σιών και «η άνω Ιερουσαλήμ, η οποία είναι μητέρα όλων μας».

Διότι παλαιότερα μεν ήμουν γνωστός μόνο στους Ιουδαίους, όταν ήταν γνωστός ο Θεός στην Ιουδαία και στο Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του· τώρα όμως σας παραγγέλλω να ησυχάσετε, ώστε να μάθετε και να γνωρίσετε με ποιον τρόπο θα υψωθώ ανάμεσα σε όλα τα έθνη, δοξαζόμενος ανάμεσά τους περισσότερο από ό,τι ανάμεσα σε εκείνους που παλαιότερα εθεωρείτο ότι με γνώριζαν.

Αυτό ακριβώς σημαίνει λέγοντας: «Γνωστός είναι στην Ιουδαία ο Θεός, στον Ισραήλ είναι μεγάλο το όνομά του. Έγινε ειρήνη ο τόπος του και το κατοικητήριό του στη Σιών». Στη συνέχεια παρουσιάζει την πτώση των εχθρών του και των πολεμίων της Εκκλησίας του, λέγοντας τα εξής: «Εκεί συνέτριψε τη δύναμη των τόξων, το όπλο και τη ρομφαία και τον πόλεμο»· και πάλι: «Ταράχθηκαν όλοι οι ασύνετοι στην καρδιά. Αποκοιμήθηκαν τον ύπνο τους, και δεν βρήκαν τίποτα στα χέρια τους όλοι οι άνθρωποι του πλούτου. Από την επιτίμησή σου, Θεέ του Ιακώβ, έπεσαν σε βαθύ ύπνο όλοι όσοι επέβαιναν σε άλογα»· στα οποία επισυνάπτει την ένδοξη παρουσία του Σωτήρα, λέγοντας: «Από τον ουρανό έκανες να ακουστεί η κρίση, η γη φοβήθηκε και ησύχασε, όταν εγέρθηκε ο Θεός σε κρίση, για να σώσει όλους τους βασιλείς της γης».

Στο τέλος, με ύμνους, ψαλμός του Ασάφ, ωδή ΟΕ΄. Είναι γνωστός στην Ιουδαία ο Θεός, στον Ισραήλ είναι μεγάλο το όνομά του. Ο παρών ψαλμός συγκαταλέγεται σε εκείνους που αναπέμπονται για αγαθό σκοπό. Συμφωνεί δε με τον προηγούμενο, περιέχοντας τους λόγους περί της κρίσεως του Θεού. Αυτό ακριβώς φανερώνει λέγοντας στη συνέχεια: «Από τον ουρανό έκανες να ακουστεί η κρίση, η γη φοβήθηκε και ησύχασε, όταν σηκώθηκε για κρίση ο Θεός, για να σώσει όλους τους πράους της γης». Και σε εκείνον μεν λεγόταν προς τους παράνομους: «Μην υψώνετε το κέρας σας, και μην επαίρετε στο ύψος το κέρας σας»· ενώ στον παρόντα: «Ταράχθηκαν, λέει, οι ασύνετοι στην καρδιά· κοιμήθηκαν τον ύπνο τους, και δεν βρήκαν τίποτε όλοι οι άνδρες του πλούτου». Αυτοί δε ήταν εκείνοι που ύψωναν τα κέρατα. Διδάσκει δε μέσω αυτών ο λόγος ένα βαθύτατο δόγμα, ώστε να γνωρίσουμε ποιος άραγε είναι ο αληθινός Ισραήλ, και ποια είναι σύμφωνα με τον αληθινό λόγο η χώρα του που ονομάζεται Ιουδαία· ποια είναι η αληθινή Ιερουσαλήμ, και ποιο είναι το κατοικητήριο του Θεού. Αυτά τα οικονομά το προφητικό Πνεύμα με υπερβάλλουσα σοφία· αφενός παρέχοντας ευφροσύνη σε όσους ακούν με πιο ταπεινό και ιουδαϊκό τρόπο, μέσω της ομωνυμίας όσων δηλώνονται, αφετέρου διδάσκοντας στους θεωρητικούς τα μαθήματα των θείων δογμάτων.

Εκείνος, όμως, που έχει μαθητεύσει στα θεία δόγματα, έχοντας διδαχθεί ότι δεν είναι όλοι οι καταγόμενοι από τον Ισραήλ, αυτοί ο Ισραήλ, ούτε όσοι αποτελούν σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα· διότι δεν είναι τα τέκνα της σαρκός αυτά που είναι τέκνα του Θεού, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα· και έχοντας επιπλέον ακούσει τον ίδιο τον Απόστολο να λέει: «Διότι δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι στα κρυφά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό»· και πάλι: «Διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε τον Θεό εν πνεύματι και δεν έχουμε πεποίθηση στη σάρκα»· έχοντας, ακόμη, προσέξει το «Βλέπετε τον Ισραήλ κατά σάρκα», που υποδηλώνει ότι υπάρχει και ένας άλλος, όχι κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα, ο αληθινός Ισραήλ· έχοντας μαθητεύσει σε αυτά, θα εκλάβει ως αληθινό Ισραήλ εκείνον που σημαίνεται από την ίδια την πραγματικότητα. Το όνομα αυτό, άλλωστε, μεταφράζεται ως «αυτός που βλέπει τον Θεό»· επομένως, θα αποφανθεί ότι ο αληθινός Ισραήλ είναι μόνο ο διορατικός, γνωστικός και επιστημονικός άνδρας· τον οποίο παρουσιάζει η προκειμένη φράση λέγοντας: «Στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά Του». Εξάλλου, ο προφητικός λόγος ελέγχει τον Ιουδαίο ως ανάξιο της προσηγορίας του Ισραήλ, απευθυνόμενος προς αυτούς και λέγοντας: «Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες»· και, «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων».

Όπως λοιπόν εκείνος που αναφέρει για τα έθνη: «Διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση έχει δοξαστεί το όνομά του ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή»· και πάλι: «Διότι μέγα είναι το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη», καθιστά σαφές ότι είναι δυνατόν τα έθνη να είναι ο Ισραήλ, εφόσον στον Ισραήλ είναι μεγάλο το όνομά του. Και προς μεν τους Ιουδαίους λεγόταν: «Εσείς όμως το βεβηλώνετε», είναι προφανές βέβαια ότι εννοεί το όνομα του Θεού. Και πάλι έχει ειπωθεί προς αυτούς: «Εξαιτίας σας διαρκώς το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη». Εάν λοιπόν η προκειμένη Γραφή διδάσκει ότι ο Ισραήλ είναι εκείνος στον οποίο δοξάζεται το όνομα του Θεού, από τα όσα ειπώθηκαν γίνεται ολοφάνερο ποιος οφείλει να ονομάζεται κυρίως Ισραήλ. Αναλόγως προς αυτό θα κατανοήσεις και την Ιουδαία· διότι όπου υπάρχει η γνώση του Θεού, αυτή είναι η Ιουδαία. Αυτό άλλωστε παρουσιάζει η Γραφή λέγοντας: «Γνωστός είναι στην Ιουδαία ο Θεός». Αν όμως το γεγονός αυτό δεν διαπιστώνεται στην Ιουδαία, εννοώ στη χώρα των Παλαιστινίων, δεδομένου ότι υπήρξε πάρα πολλή ειδωλολατρία σε αυτήν, αφού και οι ίδιοι οι Ιουδαίοι κατά το παρελθόν ειδωλολατρούσαν εκεί, με αποτέλεσμα οι προφήτες να τους ελέγχουν και να λένε: «Διότι ανάλογα με τον αριθμό των πόλεών σου ήταν οι θεοί σου, Ιούδα, και ανάλογα με τον αριθμό των οδών της Ιερουσαλήμ θυσίαζαν στον Βάαλ»· πώς είναι δυνατόν αυτή να αποκαλείται ως η Ιουδαία που κατέχει τη γνώση του Θεού;

Ίσως γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχει εξιστορηθεί με ακρίβεια ο τρόπος ζωής εκείνων των υψηλών πνευματικά ανδρών, ώστε, μέσω της μίμησης εκείνων που κατόρθωσαν την αρετή στο παρελθόν, η μετέπειτα ζωή να κατευθύνεται προς το αγαθό. Τι γίνεται λοιπόν, θα πει κάποιος, εάν εγώ ούτε Χαλδαίος είμαι, όπως αναφέρεται για τον Αβραάμ, ούτε αναθρεμμένος από την κόρη του Αιγυπτίου, όπως διασώζει η διήγηση για τον Μωυσή, ούτε γενικώς ως προς τέτοια ζητήματα έχω κάτι στη ζωή μου αντίστοιχο με κάποιον από τους αρχαίους; Πώς θα τοποθετήσω τον εαυτό μου στην ίδια τάξη με κάποιον από αυτούς, αφού δεν έχω τον τρόπο να μιμηθώ μέσα από τα έργα του βίου μου κάποιον που απέχει τόσο πολύ; Σε αυτόν θα απαντήσουμε ότι ούτε κρίνουμε την καταγωγή από τους Χαλδαίους ως κακία ή αρετή, ούτε με τη ζωή στην Αίγυπτο ή την παραμονή στη Βαβυλώνα αποξενώνεται κανείς από τον ενάρετο βίο. Ούτε, αντίστροφα, ο Θεός γίνεται γνωστός στους αξίους μόνο στην Ιουδαία, ούτε η Σιών υπό την πρόχειρη έννοια αποτελεί το θεϊκό κατοικητήριο, αλλά έχουμε ανάγκη από πιο διεισδυτική διάνοια και οξύτερη όραση, ώστε να διακρίνουμε μέσα από την ιστορία από ποιους Χαλδαίους ή Αιγυπτίους πρέπει να απομακρυνθούμε και από ποια αιχμαλωσία των Βαβυλωνίων πρέπει να απελευθερωθούμε, για να εισέλθουμε στον μακάριο βίο.

«Εις το τέλος, εν ύμνοις - Ασσύριον». Τελείωση θα υπάρξει, λέει, των ύμνων του Χριστού από εκείνους που πίστεψαν προερχόμενοι από τη συναγωγή. Διότι ο Ασάφ ερμηνεύεται «συναγωγή», ενώ ο Ασσύριος ερμηνεύεται «αυτός που κατευθύνει», που είναι ο Χριστός ο οποίος κατευθύνει τα πάντα. Γνωστός μεταξύ εκείνων που εξομολογούνται·

Διότι Ιουδαία ερμηνεύεται ως εξομολόγηση. Αναφέρει δε και την ενσαρκωμένη έλευση, διότι εμφανίστηκε στην Ιουδαία. Στον Ισραήλ: Στον πιστό λαό, αυτόν που προέρχεται από τα έθνη· διότι Ισραήλ ερμηνεύεται ως αυτός που βλέπει τον Κύριο. Και ο πιστός λαός βλέπει τον Κύριο συνεχώς. Και εγενήθη: Η ανάσταση του Χριστού και του πιστού λαού. Ο τόπος, στον οποίο κλήθηκε η ειρήνη και η χαρά. Και το κατοικητήριο: Στην Εκκλησία του Θεού (του Χριστού). Εκεί συνέτριψε: Τα χέρια των δαιμόνων συνέτριψε μέσα στην Εκκλησία, ώστε να μην τοξεύουν πλέον από το ύψος, από τον αέρα (ώστε να μην μπορούν πλέον αυτοί να τοξεύουν από τον αέρα). Όπλο και ρομφαία: Όπλο είναι η γλώσσα, ρομφαία η δύναμη· και τα δύο που ανήκουν στον Σατανά τα συνέτριψε μέσα στην Εκκλησία ο Χριστός, ώστε να μην μπορεί πλέον να πολεμά τον άνθρωπο. Φωτίζεις: Διότι φάνηκε μέγα φως από τους προφήτες· διότι η Γραφή συνηθίζει να αποκαλεί τους προφήτες όρη. Όρος λέγεται επίσης και η πίστη και η Θεοτόκος και η Εκκλησία. Από αυτά τα όρη φωτίστηκε ο άνθρωπος. Εταράχθησαν: Τα τέκνα των Ιουδαίων και των Ελλήνων, βλέποντας τα θαυμάσια του Χριστού, εταράχθησαν (κλονίστηκαν). Ύπνωσαν: Διότι οι στρατιώτες, ενώ φύλαγαν τον Χριστό στο μνήμα, όταν ξύπνησαν δεν βρήκαν τίποτα· διότι αναστήθηκε ο ακατανίκητος (ως Θεός).

Ψαλμός οε'. Εις το τέλος, με ύμνους· ψαλμός του Ασάφ, ωδή προς τον Ασσύριο. «Γνωστός είναι στην Ιουδαία ο Θεός», στην οποία και οι προφήτες μιλούσαν με θείο Πνεύμα. «Στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά του», ενώ τα υπόλοιπα έθνη απέδιδαν τον σεβασμό στα είδωλα· «Έγινε εν ειρήνη ο τόπος του και το κατοικητήριό του στη Σιών». Διότι υπάρχει ειρήνη εκεί όπου κατοικεί ο Θεός, και καμία ταραχή.

Τι γνώμη έχουν, λοιπόν, για αυτά όσοι αντιμάχονται το Άγιο Πνεύμα; Αν βέβαια, παραλογιζόμενοι, ισχυριστούν ότι αυτά έχουν ειπωθεί για τους Ιουδαίους, αντιτείνουμε ότι: «Γνωστός είναι ο Θεός στην Ιουδαία, και μέγα είναι το όνομά Του στον Ισραήλ»· διότι σε αυτούς περιοριζόταν, τότε, και το έθνος και η λατρεία και η προσκύνηση.

Αν όμως πρέπει να πούμε κάτι υψηλότερο και από αυτά, αυτή έχει παρρησία και στον ουρανό ενώπιον των ανώτατων και νοερών δυνάμεων, διότι, εφόσον μία είναι η Εκκλησία στον ουρανό και στη γη, και ακούμε από εκεί για την Εκκλησία των πρωτοτόκων που έχουν δικαιωθεί στους ουρανούς, και πόλη εκείνων που έχουν δικαιωθεί εν πίστει είναι η άνω Ιερουσαλήμ· της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός, ο οποίος συμφιλίωσε τα επουράνια με τα επίγεια και γκρέμισε το μεσότοιχο του φραγμού, και, αφού σήκωσε στους ώμους του το χαμένο, μέσω άρρητης συγκατάβασης το συνένωσε με εκείνα που σώζονται και παραμένουν ασφαλή· για αυτόν τον λόγο πολύ δίκαια έχουμε το ενιαίο και αδιαίρετο· όταν η κτίση συμπορεύεται στην πίστη με σύνεση και σύμπνοια· διότι ο Θεός δεν είναι γνωστός μόνο στην Ιουδαία.

5. Έπειτα λέει ο θείος προφήτης που τα βλέπει αυτά, ότι και ο οίκος είναι γεμάτος από τη δόξα του Θεού. «Γνωστός ήταν τότε ο Θεός στην Ιουδαία, και μόνο στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του»· όμως τα διορατικά μακαριότατα Σεραφείμ, έχοντας προείδει νοερώς το μυστήριο της ενανθρώπησης του Θεού Λόγου που καθόταν στον θρόνο, και το ότι επρόκειτο να εμφανιστεί στη γη στους ανθρώπους ως άνθρωπος, και ο άσαρκος να σαρκωθεί, και ο αόρατος ακόμη και στα άυλα πνεύματα να γίνει ορατός στα υλικά μέσω της σάρκας, και να γεμίσει όλη τη γη με τη δόξα, τον αίνο και τη χάρη του, εκπλαγέντα από την ανέκφραστη και ακατάληπτη συγκατάβαση και θαυμάζοντας την άρρητη αποκάλυψή του που επρόκειτο να φανερώσει στους ανθρώπους, έψαλαν μεγαλόφωνα ύμνο ευχαριστίας και συνάμα έκπληξης, ανακράζοντας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού», προφητεύοντας για τον Χριστό τη μελλοντική δόξα των Εκκλησιών. Γι' αυτό λέει, ότι όλη η γη γέμισε από τη δόξα του.