Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:17

Υπέρ των κρυφίων. Ότι θα γεννηθεί από κοιλία παρθένου: «Από την κοιλία της Μαριάμ σε γέννησα», όπως λέει το εβραϊκό. Ότι στον ποταμό με τον Ιωάννη θα περάσει για το βάπτισμα: «Μέσα από τον ποταμό θα περάσουν με τα πόδια». Ότι τα ύδατα θα φοβηθούν βλέποντας τον Θεό να βαπτίζεται από άνθρωπο: «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, και φοβήθηκαν». Ότι ο Πατέρας θα δώσει μαρτυρία για τον βαπτισθέντα: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ». Περί της περιστεράς που κατήλθε από τον ουρανό επάνω του: Εκεί υπάρχουν «φτερούγες περιστεράς περιηργυρωμένες». Περί των σημείων και των τεράτων: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού, τα τέρατα που έκανε επί της γης». Ότι τότε θα παύσουν οι πόλεμοι και οι πολυαρχίες: «Αυτός που καταργεί τους πολέμους μέχρι τα πέρατα της γης». Ότι θα κάνει τους τυφλούς ομολογητές του: «Ο Κύριος σοφίζει τους τυφλούς». Ότι θα θεραπεύσει τους χωλούς: «Ο Κύριος ανορθώνει τους καταβεβλημένους». Για τον παράλυτο: «Όλο το κρεβάτι του το ανέστρεψας κατά την αρρώστια του», λέγοντάς του: «Σήκωσε το κρεβάτι σου και περπάτα». Ότι θα αποδώσει στη χήρα τον νεκρό υιό της: «Ορφανό και χήρα θα αναλάβει». Ότι θα θρέψει χιλιάδες από πέντε άρτους: «Τα μάτια όλων ελπίζουν σε εσένα, και εσύ δίνεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Ότι θα επιτιμήσει τους δαίμονες: «Επιτίμησε τα θηρία του δάσους».

Λύτρωσες με τον βραχίονά σου τον λαό σου, τους υιούς του Ιακώβ και του Ιωσήφ. Διότι σε αυτούς πρώτους κήρυξε το Ευαγγέλιο της βασιλείας των ουρανών. Ο βραχίονας του Κυρίου, δηλαδή ο Χριστός. Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, και φοβήθηκαν.

Το «Θήσω» πάλι πρέπει να νοηθεί αντί του «Τέθεικα». Διότι σταμάτησε τον Ιορδάνη και τον έκανε έρημο από νερά, όταν ο Ιησούς περνούσε τον Ισραήλ απέναντι και τον εισήγαγε στη Γη της Επαγγελίας. Και αν βέβαια λέει ότι θα ξεραθούν τα ψάρια που είναι στα νερά, πρέπει να κατανοήσεις ότι και αυτό αναφέρθηκε για να δηλώσει ότι ο Ιορδάνης ξηράνθηκε εντελώς. Αυτήν την τόσο λαμπρή και μεγάλη θαυματουργία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Δαβίδ, λέγοντας άλλοτε: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες, και σε σένα, Ιορδάνη, και στράφηκες προς τα πίσω;» και άλλοτε πάλι: «Σε είδαν τα νερά, Θεέ, σε είδαν τα νερά και φοβήθηκαν. Ταράχτηκαν οι άβυσσοι, το πλήθος του ήχου των υδάτων». Και για τον Ιορδάνη πάλι λέει έτσι: «Εσύ ξέρανες τους ποταμούς Ηθάμ», δηλαδή, αυτούς που βρίσκονται στον νότο. Υπενθυμίζει και άλλη θαυματουργία, και λέει ότι: «Θα ντύσω τον ουρανό με σκοτάδι, και θα κάνω το περιβόλαιό του σαν σάκο»· και το «Θα ντύσω» πάλι πρέπει να νοηθεί αντί του «έντυσα».

Και καθένας, είτε επιστρέφει από την κακία είτε παραμένει και προκόβει στην αρετή, ας λέει: «Τώρα άρχισα»· αυτή είναι η αλλοίωση, την οποία χαρίζει η δεξιά του Υψίστου, το να προκόβει κανείς πάντοτε προς το καλύτερο μέσω των ασκήσεων της ευσέβειας. Διότι αυτός που προκόβει στην αρετή, δεν υπάρχει στιγμή που να μην αλλοιώνεται. Λέγεται δε ότι και ο Μονογενής αλλοιώθηκε, καθώς η θεία φύση, με τις συγκαταβάσεις της προς το δικό μας σχήμα και είδος, αλλοιώθηκε, όχι κατά αποβολή, αλλά κατά πρόσληψη. <Ο Θεός, στο άγιο είναι η οδός σου.> (E f. 155) Διότι οδό του Θεού ονομάζει τις αληθινές οικονομίες, τις διοικήσεις για κάθε πράγμα, δηλαδή σε κάθε πράγμα δίκαιο και άγιο. <Εσύ είσαι, ο Θεός, που κάνεις θαυμάσια, έκανες γνωστή στους λαούς τη δύναμή σου.> Διότι Αυτός είναι που κάνει θαυμάσια, επειδή είναι ο μόνος Θεός κατά φύση και αλήθεια. <Ελύτρωσες με τον βραχίονά σου.> (E f. 155, Κυρ., Ησυχ., Διδ.) Ως δύναμη και βραχίονα θα κατανοήσεις ότι είναι ο Υιός του Θεού. [Διότι, καθώς τιμωρούνταν οι Αιγύπτιοι και υπέμεναν εκείνες τις αφόρητες πληγές, ο Ισραήλ παιδευόταν, και για το ποια είναι η δύναμη αυτού που σώζει παιδευόταν μέσα από τα ίδια τα γεγονότα.] <Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, και φοβήθηκαν, και ταράχθηκαν οι άβυσσοι.> (B f. 329, C f. 162 b, G f. 77 b, H f. 281 b, L f. 181) Λυτρώνει το σωτήριο βάπτισμα, και απαλλάσσει γοργά από την πλεονεξία του διαβόλου.

Γνωστοποίησες στους λαούς τη δύναμή σου, λύτρωσες με τον βραχίονά σου τον λαό σου, τους γιους του Ιακώβ και του Ιωσήφ· και πάλι: Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν, ταράχθηκαν οι άβυσσοι· πλήθος ήχου υδάτων· και επισφραγίζει λέγοντας: Οδήγησες σαν πρόβατα τον λαό σου με το χέρι του Μωυσή και του Ααρών. Αναγκαίως, λοιπόν, ο Ασάφ υπενθύμισε αυτά στον Ιδιθούν, ώστε να μη λέει πλέον: Βυθίστηκα σε σκέψεις και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· αλλά, πιστεύοντας στα παλαιά θαυμαστά έργα του Θεού επί των ημερών του Μωυσή, με τα οποία λύτρωσε τον λαό, να ελπίζει ότι παρόμοια θα συμβούν και στον μελλοντικό χρόνο. {ΣΤ΄.} Ο έκτος δεν είναι πλέον ψαλμός ούτε ωδή ούτε ύμνος, ούτε αναπέμπει «εις το τέλος». Γι' αυτό τίποτε από αυτά δεν έχει τεθεί ως επιγραφή· αλλά μας παρακινεί στην κατανόηση των όσων περιέχονται σε αυτόν.

«Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν, και ταράχθηκαν οι άβυσσοι». Με απόλυτη συνέπεια, αφού προείπε: «Γνωστοποίησες στους λαούς τη δύναμή σου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Έκανες γνωστή την ισχύ σου στα έθνη», παρουσιάζει τη δύναμη της Καινής Διαθήκης, προαναγγέλλοντας προφητικά τα μέλλοντα. Γι' αυτό λέει: «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν».

Αλλά βεβαίως και τα πλήθη των λαών που συγκροτούνται στις Εκκλησίες του Θεού, τα οποία παρομοιάζονται με ύδατα σύμφωνα με τον προφητικό λόγο που αναφέρει: «Φωνή πολλών εθνών όμοια με φωνή πολλών υδάτων»· αφού είδαν με τα μάτια της ψυχής τον Θεό που επιδήμησε στους ανθρώπους, έλαβαν σωτήριο φόβο, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Αρχή σοφίας ο φόβος του Θεού». Διότι, όσο καιρό βρίσκονταν σε τυφλότητα αυτά τα ύδατα, δεν έβλεπαν τον Θεό, ούτε είχαν τον φόβο Του· τώρα όμως ωφελήθηκαν τα μέγιστα από τη θέα και τη γνώση του Λόγου που επιδήμησε σε αυτά. Και πάλι, σύμφωνα με την ιστορική διήγηση, όταν ο Σωτήρας ανάγκασε τους μαθητές να επιβιβαστούν στο πλοίο και να προπορευθούν στην απέναντι όχθη· έπειτα, κατά την τέταρτη φυλακή της νύχτας, ερχόταν προς αυτούς περπατώντας πάνω στη θάλασσα· και τότε Τον είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν. Αλλά και όταν επιτίμησε τους ανέμους και τη θάλασσα, και έγινε μεγάλη γαλήνη, ταράχτηκαν οι άβυσσοι και το πλήθος του ήχου των υδάτων. Και αυτά μεν εκπληρώνονταν σύμφωνα με την προφητεία κατά λέξη· κατά την πνευματική διάνοια όμως, τα μεν ύδατα, εννοώ τα εκκλησιαστικά πλήθη που έχουν συγκεντρωθεί από όλα τα έθνη, έγιναν αρχή σοφίας, επειδή έλαβαν τον θείο φόβο, σύμφωνα με το «Αρχή σοφίας ο φόβος του Κυρίου»· ενώ οι άβυσσοι, ούσες διαφορετικές από τα ύδατα, ταράχτηκαν, προκαλώντας ήχο και θόρυβο.

Φθάνοντας εδώ, ας σημειώσεις ότι και η θεία Γραφή θεωρεί το περιέχον (το σύμπαν) ως τροχό. Γι' αυτόν τον λόγο λένε ότι ο κόσμος είναι σφαιροειδής. Επειδή και στο βιβλίο του Έσδρα ο Ζοροβάβελ έλαβε τα βραβεία της νίκης από τον βασιλιά λέγοντας: «Μέγας είναι ο ουρανός, και μέγας ο ήλιος, διότι περιστρέφεται στον κύκλο του ουρανού και επανέρχεται στον ίδιο τόπο μέσα σε μία ημέρα». Αυτά, λοιπόν, σύμφωνα με τη φυσική θεωρία. Τα προκείμενα όμως προφητεύουν τη δύναμη της ευαγγελικής θεοφανείας· και το πώς μέσω αυτής τα πλήθη των εθνών γνώρισαν τον Θεό, ενώ οι άβυσσοι ταράχθηκαν, και οι προαναφερθείσες νεφέλες έδωσαν φωνή, και πώς τα βέλη του διαπέρασαν, και πώς η φωνή της βροντής του ήχησε μέσα στον τροχό· και επιπλέον όλων αυτών, πώς οι αστραπές του φώτισαν την οικουμένη. Ποιες, άραγε, θα μπορούσες να πεις ότι είναι οι αστραπές του, παρά οι λάμψεις των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος που αστράφτουν σε ολόκληρη την οικουμένη; Διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο.

Αυτά, λοιπόν, εκπληρώνονταν κατά τη σωτήρια θεοφάνεια. Και έτσι αυτά, λέει, συνέβαιναν κατά την παρουσία του ανάμεσα στους ανθρώπους, σύμφωνα με την αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου· όπως ακριβώς, δηλαδή, και παλαιότερα για τον προηγούμενο λαό, όταν, αφού τους έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, τους οδήγησε μέσα από τη θάλασσα. Διότι και τότε, φανερώνοντας τα μεγαλεία του, άνοιγε δρόμο και μονοπάτια μέσα σε πολλά ύδατα, ώστε, καθώς αυτός προηγούνταν, να τον ακολουθεί στην πορεία μέσα από τη θάλασσα ολόκληρος ο Ισραήλ, και η πορεία του να παραμένει άγνωστη και ακατάληπτη στους ανθρώπους, όταν καθοδήγησε σαν πρόβατα τον λαό του δια χειρός του Μωυσή και του Ααρών. Κάποιος άλλος, βέβαια, θα αναγάγει όλα τα προκείμενα στην έξοδο από την Αίγυπτο, ισχυριζόμενος ότι τότε εκπληρώθηκε το: «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν, ταράχτηκαν οι άβυσσοι από το πλήθος του ήχου των υδάτων»· και επομένως θα αναγάγει ολόκληρη την περικοπή στα ιστορικά γεγονότα που έλαβαν χώρα τότε. Εγώ, όμως, μη βρίσκοντας πώς αυτά που αναφέρονται στη συνέχεια εκπληρώνονταν κατά γράμμα —διότι ο νόμος του Μωυσή δεν αναφέρει ότι κάποια σύννεφα τον καιρό εκείνο έβγαλαν σωματική φωνή, ούτε ότι πετούσαν αισθητά βέλη, ούτε ότι οι αστραπές του φώτισαν όλη την οικουμένη, κατά τον χρόνο που βρίσκονταν στην έρημο— παρέθεσα την ερμηνεία που προέκυψε για τα χωρία αυτά. Ποια δε από τις προαναφερθείσες εκδοχές πρέπει να επιλέξει κανείς, θα το κατανοήσει κατά θεία κρίση ο αναγνώστης.

Και ο ίδιος ο Κύριος το παρουσιάζει αυτό σαφέστερα, στη θεία αποκάλυψη προς τον Ιώβ λέγοντας: «ήλθες δε στην πηγή της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου; Ανοίχθηκαν άραγε σε σένα από φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη βλέποντάς σε έφριξαν;» Και αν είχε μάθει όλα αυτά για τις πονηρές δυνάμεις που βρίσκονται στην άβυσσο, για τις οποίες έχει λεχθεί «αινείτε αυτόν από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι», και ακόμη για το σκοτάδι που βρίσκεται πάνω από την άβυσσο, για το οποίο ο Μωυσής είπε «και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο», εάν δηλαδή είχε εντρυφήσει στις θείες Γραφές επιμελώς και όχι επιφανειακά, δεν θα τολμούσε να αποκαλέσει αβύσσους τις καρδιές των αγίων. Θα γνώριζε επίσης πώς έχει λεχθεί και το «άβυσσος επικαλείται την άβυσσο με τη φωνή των καταρρακτών σου» και πάλι «ταράχτηκαν οι άβυσσοι, πλήθος ήχου ύδατος» και επίσης «η άβυσσος είναι ως ιμάτιο το περιβόλαιό του». Αυτά και τα παρόμοιά τους θα τα είχε εξετάσει με ακρίβεια, εάν ενδιαφερόταν καθόλου για την κατανόησή τους. Τώρα όμως, αποφαινόμενος τόσο πρόχειρα και αβάσιμα ότι οι άβυσσοι είναι οι καρδιές των αγίων, ούτε έτσι κατενόησε ότι, εκείνος που είπε «πριν ποιήσει τις αβύσσους», δίδαξε πως ο ίδιος υπήρχε πριν από τους αγίους και θεοφιλείς άνδρες που έζησαν ανά τους αιώνες· ώστε αποδεικνύεται από παντού ότι οι προκείμενες λέξεις δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν στη σάρκα του Σωτήρος.

Και ας μην υποθέσει κανείς ότι μέσω της αλληγορικής ερμηνείας προκαλώ σύγχυση στην κατανόηση του κειμένου, ώστε να συντάσσομαι με τις εικασίες όσων πριν από εμάς εξέτασαν αυτά τα ζητήματα, και να λέω: ότι οι μεν αποστατικές δυνάμεις ονομάζονται άβυσσος, ο δε κοσμοκράτορας του σκότους νοείται ως το σκότος που βρίσκεται πάνω από την άβυσσο. Είθε να μην παρανομήσω ποτέ σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρήσω την κακία δημιούργημα του Θεού· εφόσον ο θείος λόγος έχει αναφέρει σαφώς και συνοπτικά ότι «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού όλα ήταν πάρα πολύ καλά». Εάν λοιπόν είναι καλά όλα όσα εποίησε ο Θεός, και η άβυσσος και τα περί αυτήν δεν συγκαταλέγονται εκτός των όσων έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό· τότε είναι και αυτά καλά ως προς τον δικό τους λόγο υπάρξεως, έστω και αν είναι άβυσσος, και έστω και αν δεν λάμπει ακόμη γύρω της το φως που ενυπάρχει στα όντα. Επομένως, όταν ακούω για άβυσσο από τη Γραφή, ερμηνεύω ότι σημαίνει το πλήθος των υδάτων. Διότι έτσι την ορίζει και η ψαλμωδία λέγοντας: «Ταράχθηκαν οι άβυσσοι, πλήθος ήχου υδάτων»· και όταν ακούω για το σκότος γύρω από αυτήν, κατανοώ το γεγονός ότι δεν είχε ακόμη φανερωθεί η φωτιστική δύναμη που ενυπάρχει στη φύση των όντων. Και διδασκόμενος από τη Γραφή για τον χωρισμό των υδάτων, ο οποίος έγινε μέσω του στερεώματος, νομίζω ότι δεν πράττω κάτι εκτός του ευλόγου και της κυριολεκτικής σημασίας των λέξεων, όταν αντιλαμβάνομαι τον χωρισμό στο ύδωρ με τέτοιον τρόπο, ώστε να φρονώ και να είμαι πεπεισμένος ότι η φύση του καθενός είναι διαφορετική;

Διάψαλμα: διαχωρισμός της προφητείας (για τη θεώρηση άλλων). Σε είδαν τα ύδατα. Ποια ύδατα; Αυτά του βαπτίσματος· διότι ταράχθηκαν από πολύ φόβο, για να διώξουν τους δαίμονες που κρύβονταν μέσα σε αυτά. Ταράχθηκαν της αβύσσου. Άβυσσος· επειδή είναι πολλά τα ύδατα του βαπτίσματος σε όλη την οικουμένη. Φωνή έδωσαν. Νεφέλες είναι οι απόστολοι· διότι, όπως οι νεφέλες των χαρισμάτων βάσταζαν τις βροχές, έδωσαν έτσι ως φωνή το κήρυγμα. Βέλη δε είναι οι γλώσσες τους· διότι σαν βέλη, έτσι διέτρεξαν όλη την οικουμένη ταχύτατα. Φωνή της βροντής. Ως βροντή (φωνή) να εννοείς το ευαγγελικό κήρυγμα, και ως τροχό τον κόσμο· διότι οι απόστολοι κύλησαν στη γη τη φωνή του ευαγγελίου σαν τροχό. Φώτισαν οι αστραπές. Οι λόγοι του ευαγγελίου που άστραψαν τη χάρη σε όλη την οικουμένη. Σαλεύθηκε. Το γήινο φρόνημα σαλεύθηκε [με τρόμο], μεταβαλλόμενο σε ουράνιο φρόνημα. Στη θάλασσα. Μιλάει για την αισθητή θάλασσα, επειδή περπάτησε πάνω σε αυτήν· αλλά να εννοείς και το βάπτισμα, καθώς είναι πολλά τα ύδατα. Και τα ίχνη. Ως ακατάληπτα· διότι ο Κύριος, περπατώντας πάνω στα ύδατα, δεν άφησε ίχνος. Το ίδιο ισχύει και για το βάπτισμα· κατεβαίνει ο άνθρωπος και ανεβαίνει, και ίχνος δεν βρίσκεται. Οδήγησες. Τον ιουδαϊκό λαό, ως ποιμαινόμενο από τον Θεό· τώρα δε τον λαό από τα έθνη, ο οποίος καθοδηγείται (οδηγήθηκε) στην πίστη.

«Διότι τον είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν», εξεπλάγησαν και σχεδόν εγκατέλειψαν τα όριά τους. Γι' αυτό ο προφήτης, έχοντας δει αυτό από τα πολύ παλιά χρόνια, ερωτά λέγοντας: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες; Και εσύ, Ιορδάνη, γιατί στράφηκες προς τα πίσω;» Και αυτά αποκρινόμενα είπαν: Είδαμε τον Κτίστη των πάντων σε «μορφή δούλου», και αγνοώντας το μυστήριο της οικονομίας καταδιωκόμαστε από τον φόβο, αλλά τώρα που γνωρίσαμε την οικονομία, προσκυνούμε την ευσπλαχνία του, διότι ήλθε για να σώσει και όχι για να κρίνει την οικουμένη. Γι' αυτό ο Ιωάννης, ο πρόδρομος του Κυρίου, που αρχικά αγνοούσε αυτό το μυστήριο και έπειτα έμαθε ότι είναι αληθινά ο Κύριος, φώναζε λέγοντας σε αυτούς που προσέρχονταν για να βαπτιστούν από αυτόν: «Γεννήματα εχιδνών», γιατί με κοιτάζετε τόσο επίμονα; «Δεν είμαι εγώ ο Χριστός». Υπηρέτης είμαι και όχι αυθέντης. Απλός άνθρωπος είμαι, όχι βασιλιάς. Πρόβατο είμαι, όχι ποιμένας. Άνθρωπος είμαι, όχι Θεός. Έλυσα τη στειρότητα της μητέρας μου με τη γέννησή μου, δεν κατέστησα στείρα την παρθενία. Από τα κάτω προήλθα, δεν κατήλθα από τα άνω. Έδεσα την πατρική γλώσσα, δεν άπλωσα θεϊκή χάρη. Από μητέρα κυοφορήθηκα, δεν φανερώθηκα από αστέρα. Εγώ είμαι ευτελής και ελάχιστος, «έρχεται όμως πίσω μου αυτός που βρίσκεται μπροστά μου», πίσω ως προς τον χρόνο, μπροστά ως προς το απρόσιτο και ανέκφραστο φως της θεότητας.

Β΄. Λέγοντας τέτοια πράγματα, λογομαχούσαν με τον Στέφανο. Τότε ο Στέφανος είπε: «Δεν φυλάσσονται σε εσάς τα συγγράμματα των προφητών; Δεν ξεδιπλώνετε και δεν μελετάτε εσείς τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης; Δεν λέγατε μεταξύ σας: "Εμείς γνωρίζουμε ότι στον Μωυσή μίλησε ο Θεός, ενώ τούτον εδώ δεν γνωρίζουμε από πού είναι· εμείς είμαστε μαθητές του Μωυσή"; Δεν έλεγε ο Μωυσής: "Προφήτη σαν εμένα θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς σας· αυτόν να ακούσετε"; Δεν προέγραψε από παλιά ο Μιχαίας: "Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, διόλου δεν είσαι η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης"; Δεν προανήγγειλε ο Ησαΐας τον τοκετό της απειρόγαμης Κόρης: "Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει"; Δεν προείπε ο Αββακούμ την παρουσία των ζώων στη φάτνη: "Ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός"; Δεν προείπε ο Ησαΐας τη φυγή στην Αίγυπτο εξαιτίας του Ηρώδη: "Ιδού, ο Κύριος έρχεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη στην Αίγυπτο"; Δεν προμήνυσε ο Δαβίδ τη φυγή των υδάτων του Ιορδάνη: "Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν"; Δεν προέγραψε ο Ησαΐας την έκβαση των κόπων και των πόνων: "Αυτός πήρε τις αμαρτίες μας και βάσταξε τις ασθένειές μας"; Δεν προείπε ο προφήτης Δαβίδ τη βία των καρφιών: "Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου"; Δεν προανήγγειλε ο Μωυσής την ανάρτηση στο ξύλο: "Θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη πάνω σε ξύλο";»

Αλλά το να λέει κανείς «τώρα άρχισα, και αυτή η αλλοίωση» δεν είναι αποτέλεσμα δικής μας προσπάθειας, αλλά «της δεξιάς του Υψίστου. Θυμήθηκα τα έργα του Κυρίου», είτε τα δημιουργήματά του είτε τα θαύματά του, και μεγάλυνα την πάνσοφη δύναμή του. «Διότι θα θυμηθώ από την αρχή τα θαυμάσιά σου, και θα μελετήσω όλα τα έργα σου, και θα εντρυφήσω στις πράξεις σου» και θα υμνήσω από εκεί και πέρα την ανέκφραστη σοφία και δύναμή σου. «Θεέ, μέσα στην αγιότητα είναι η οδός σου». Όντας υπεράγιος, δεν ανέχεσαι να κατοικήσεις ή να περπατήσεις ανάμεσα σε ακάθαρτους. «Ποιος Θεός είναι μεγάλος, όπως ο Θεός μας;», δηλαδή κανένας, παρά «εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια, έκανες γνωστή στους λαούς τη δύναμή σου· λύτρωσες με τον βραχίονά σου τον λαό σου και τους υιούς του Ιακώβ και του Ιωσήφ»· εννοεί την έξοδο από την Αίγυπτο και την ελευθερία του λαού. «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν»· εννοεί τον διαχωρισμό της Ερυθράς Θάλασσας και του Ιορδάνη για τη διάβαση του λαού, τα οποία προϋπήρξαν και ως σύμβολα του θείου βαπτίσματος. «Ταράχθηκαν οι άβυσσοι, από το πλήθος του ήχου των υδάτων» κατά τον χειμερινό καιρό· «Έδωσαν φωνή οι νεφέλες, διότι τα βέλη σου διαπερνούν». Εννοεί την αστραπή και τη βροντή, ενώ νοητές νεφέλες είναι οι θείοι απόστολοι που βρόντηξαν τη φωνή τους έως τα πέρατα της γης, δηλαδή το σωτήριο κήρυγμα. «Η φωνή της βροντής σου μέσα στον τροχό».