Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:19

Και πότε τα ύδατα τον είδαν και φοβήθηκαν, παρά όταν επιτίμησε τη θάλασσα και αυτή φιμώθηκε; «Έδωσαν φωνή οι νεφέλες. Διότι τα βέλη σου διαπερνούν». Με τη λέξη νεφέλες, σε αυτά τα λόγια, εννοεί τους αγίους αποστόλους, οι οποίοι διακονούν τον ουράνιο και ευαγγελικό λόγο· και με τη λέξη βέλη, τις ενέργειες του Αγίου Πνεύματος. Είναι λοιπόν σαν να λένε: Οι ενέργειες που δόθηκαν στους αγίους σου μαθητές έγιναν ξακουστές σε όλη την οικουμένη. Πρέπει δε να γνωρίζουμε, ότι και ο Ίδιος έχει ονομαστεί εκλεκτό βέλος από τον προφήτη Ησαΐα. «Η φωνή της βροντής σου μέσα στον τροχό». Βροντή ονομάζει τον ευαγγελικό λόγο, ο οποίος αντήχησε δυνατά σε όλη την υφήλιο. Γι' αυτό και τον ευαγγελιστή τον αποκάλεσε υιό της βροντής. Τροχό δε ονομάζει τον βίο των ανθρώπων, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να μάθει και από τον Ιεζεκιήλ. Είναι λοιπόν σαν να λέγει: Ο ευαγγελικός σου λόγος έχει διαδοθεί σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. «Φώτισαν οι αστραπές σου την οικουμένη». Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι αστραπές παρά εκείνοι που αστράφτουν σε εμάς το νοητό φως, οι άγιοι απόστολοι και ευαγγελιστές; Στους οποίους έλεγε ο Σωτήρας: «Εσείς είστε το φως του κόσμου». «Σαλεύτηκε και έγινε έντρομη η γη». Αντί του να πει: Έγινε ξακουστό σε όλη τη γη το σωτήριο κήρυγμα, διά του οποίου αγνός φόβος κατέλαβε τους πάντες, σύμφωνα με το ρητό: «Δουλεύσατε στον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο».

Μακεδ. Πείθομαι, τους αποκάλεσε γιους της βροντής εξαιτίας του υψηλού κηρύγματος της πίστεως. Ορθ. Και τι είναι υψηλότερο από το βάπτισμα; Εξέτασε λοιπόν με φόβο Θεού, εάν παντού στη θεόπνευστη Γραφή το βάπτισμα δεν υποδηλώνεται αλληγορικά ως βροντή. Διότι και ο Δαβίδ λέγει: «Η φωνή της βροντής σου ακούστηκε μέσα στον τροχό· οι αστραπές σου φώτισαν την οικουμένη. Είδε και συγκλονίστηκε η γη.» Τι άλλο ονομάζει βροντή παρά το βάπτισμα; Και τον τροχό [τι άλλο] παρά τον κύκλο αυτού του βίου; Και τις αστραπές, [τι άλλο] παρά τους αγίους αποστόλους, οι οποίοι φώτισαν στην οικουμένη το φως της βροντής; Διότι αυτοί είναι που άκουσαν: «Εσείς είστε το φως του κόσμου.» Η δε γη που συγκλονίστηκε από τη βροντή για να καλλιεργηθεί, και από τη λάμψη των άστρων, [συμβολίζει] τα έθνη που μετέβησαν από την άγνοια στην επίγνωση.

Διότι το ότι το Ευαγγέλιο είναι βροντή το φανερώνουν οι μαθητές που μετονομάστηκαν από τον Κύριο και ονομάζονται υιοί βροντής. Γι' αυτόν τον λόγο, η φωνή μιας τέτοιας βροντής δεν βρίσκεται στον οποιονδήποτε, αλλά μόνο σε όποιον είναι άξιος να ονομάζεται τροχός. Διότι λέγει: «Η φωνή της βροντής σου βρίσκεται μέσα στον τροχό». Εάν, δηλαδή, κάποιος επεκτείνεται προς τα εμπρός, όπως ακριβώς ο τροχός, ο οποίος εφάπτεται στη γη με ένα μικρό μόνο μέρος του, και είναι εξ ολοκλήρου τέτοιος, σαν αυτόν για τον οποίο έλεγε ο Ιεζεκιήλ: «Και είδα, και ιδού, ένας τροχός πάνω στη γη, δίπλα στα τέσσερα ζώα, και η όψη τους και η κατασκευή τους ήταν σαν την όψη του λίθου Θαρσείς».

Διότι μας κατακυριεύει μέσω της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μας. <Φωνή έδωσαν τα σύννεφα, διότι και τα βέλη σου διαπερνούν, κ.τ.λ.> (A f. 385 b) Σύμφωνα δε με την αλληγορική ερμηνεία, τα πλήθη των λαών που συγκεντρώνονται στις Εκκλησίες του Θεού, τα οποία παρομοιάζονται με ύδατα, βλέποντας τον Θεό που ήλθε ανάμεσα στους ανθρώπους, κυριεύθηκαν από σωτήριο φόβο, ο οποίος είναι η αρχή της σοφίας. Οι άβυσσοι, δηλαδή η παράταξη των απίστων, ταράχτηκαν επαναστατώντας εναντίον της Εκκλησίας. Και τα σύννεφα, που διατάχθηκαν να μη βρέχουν στον προηγούμενο αμπελώνα, δηλαδή τον Ισραήλ, είναι οι μαθητές του Σωτήρος, οι οποίοι, διακονώντας τον ευαγγελικό λόγο και έχοντας διαδώσει σε όλη την οικουμένη την ουράνια βροχή, έδωσαν φωνή· διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους. Και τα σωτήρια και εκλεκτά βέλη, που τραυματίζουν τις ψυχές όσων σώζονται, είναι πάλι οι ίδιοι οι απόστολοι, ή τα πυρωμένα λόγια του Θεού και η ενέργεια του Πνεύματος, τα οποία διαπέρασαν παντού. Αλλά και η βροντή είναι ο ευαγγελικός λόγος που αντήχησε κάτω από τον ουρανό, εξαιτίας του οποίου και κάποιοι ονομάστηκαν υιοί βροντής. Διαδόθηκε στον τροχό, δηλαδή σε αυτόν τον κόσμο που έχει σφαιρικό σχήμα και κινείται κυκλικά· μέσα στον οποίο υπάρχει ένας άλλος τροχός, ο βίος των ανθρώπων, σύμφωνα με αυτό που αναφέρεται στον Ιεζεκιήλ, «Τροχός μέσα σε τροχό».

Αστραπές υπήρχαν στο όρος Σινά και σκοτεινό νέφος. Και η αστραπή μεν, ως τύπος του θείου φωτός και της νοητής αυγής, δηλαδή αυτής εν Πνεύματι, η οποία διά του Χριστού καταυγάζει τα σύμπαντα και διατρέχει την υπ' ουρανόν. Διότι έτσι κάπου και ο προφήτης αναφωνούσε λέγοντας προς τον Θεό των όλων και Σωτήρα Χριστό: «Έλαμψε η αστραπή σου στην οικουμένη.» Και βεβαίως δεν λέμε ότι έκανε μνεία της αστραπής που προέρχεται από τη βροχή, αλλά, όπως μόλις είπα, ήθελε να υποδηλώσει την ανάλαμψη του νοητού φωτός με το όνομα της αστραπής. Το ότι δε είναι αληθώς δυσθεώρητο το μυστήριο του Χριστού, θα μπορούσε να το υποδηλώσει ο γνόφος. Εξάλλου και ο ίδιος ο μακάριος Δαβίδ, κατανοώντας το κάπως έτσι, όπως νομίζω, αναφωνούσε προφητικά λέγοντας: «Και έθεσε το σκότος ως κρυψώνα του, γύρω του η σκηνή του· σκοτεινό ύδωρ μέσα σε νέφη αέρος. Από την τηλαυγή λάμψη ενώπιόν του τα νέφη διήλθαν.» Διότι είναι τόσο κρυμμένο το μυστήριο του Χριστού, ώστε να έχει ανάγκη από την άνωθεν μυσταγωγία και την αποκάλυψη από τον Θεό. Άκουγε λοιπόν πολύ καλά ο Πέτρος, έχοντας κατανοήσει τον φανερωθέντα εν σαρκί Θεό Λόγο και αληθινό Υιό: «Μακάριος είσαι, Σίμων υιέ του Ιωνά, διότι σάρκα και αίμα δεν σου το απεκάλυψε, αλλά ο Πατέρας μου ο εν τοις ουρανοίς.» Αλλά και ο Παύλος διαβεβαίωνε ότι το μυστήριο του γνωστοποιήθηκε μέσω αποκαλύψεως του Θεού. Επομένως, το δυσδιάκριτο της γνώσεως δηλώνει ο γνόφος.

Ποια είναι όμως τα βέλη, τα σωτήρια και εκλεκτά, τα οποία πληγώνουν τις ψυχές αυτών που σώζονται, με τα οποία η νύμφη του Χριστού, η Εκκλησία, ομολογεί ότι έχει πληγωθεί λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι πληγωμένη από αγάπη»; Και ο ίδιος δε ο Σωτήρας ονομάστηκε βέλος σύμφωνα με τον προφήτη που είπε: «Με έθεσε ως βέλος εκλεκτό και στη φαρέτρα του με έκρυψε». Αλλά του μεν Πατέρα βέλος ήταν ο μονογενής του Λόγος· του δε Υιού βέλη ήταν οι απόστολοι, καθώς και τα θεία και πύρινα λόγια του. Γι' αυτό έχει λεχθεί στον ψαλμό περί του αγαπητού: «Τα βέλη σου είναι ακονισμένα, λαοί θα πέσουν κάτω από σένα». Έτσι λοιπόν και εδώ αναφέρεται: «Διότι τα βέλη σου διαπορεύονται». Διότι περιτρέχοντας παντού, τα βέλη του Χριστού διαπορεύονταν κηρύττοντας· γι' αυτό «έδωσαν φωνή οι νεφέλες»· αλλά και «Η φωνή της βροντής σου», λέει, «μέσα στον τροχό»· και ως βροντή εδώ υπονοεί το ευαγγελικό κήρυγμα.

Διότι, όπως η φωνή της βροντής αποτελεί ουράνια βοή και υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη δύναμη, κατά τον ίδιο τρόπο και το ευαγγελικό κήρυγμα, όντας ουράνιο, δεν περιείχε ανθρώπινη ισχύ. Διότι δεν προερχόταν από θνητή θέληση, αλλά με θεϊκή δύναμη πληρούσε ολόκληρο τον κόσμο. Γι' αυτό και ο Σωτήρας ονόμαζε τους αποστόλους του «Βοανεργές», το οποίο ερμηνεύεται «υιοί βροντής». Επομένως, και εδώ, σε ακολουθία με τα προηγούμενα, έχει λεχθεί: «Η φωνή της βροντής σου στον τροχό». Ως «τροχό» εννοεί το σύνολο της ζωής· επειδή και στον Ιεζεκιήλ το σύνολο της ζωής των ανθρώπων έχει ονομαστεί «τροχός μέσα σε τροχό». Είναι, λοιπόν, τροχός ο κόσμος, επειδή είναι σφαιροειδής και κινείται κυκλοτερώς.

Εδώ δε ο βίος των ανθρώπων είναι τροχός, ο οποίος κάνει αδιάκοπη περιστροφή· γι' αυτό και έχει λεχθεί «τροχός μέσα στον τροχό». Κατά δε τον Ακύλα, «Φωνή της βροντής σου στον τροχό»· κατά δε τον Σύμμαχο, «Ήχος της βροντής σου στον τροχό»· κατά δε τον Θεοδοτίωνα, «Φωνή της βροντής σου στον τροχό». Και παρατήρησε πώς σύμφωνα με όλους τους ερμηνευτές έχει ονομαστεί τροχός· επειδή και στο εβραϊκό κείμενο υπάρχει η λέξη «βαγελγέλ», η οποία σημαίνει «στον τροχό»· έτσι δε έχει ονομαστεί και στον Ιεζεκιήλ.

Φθάνοντας εδώ, ας σημειώσεις ότι και η θεία Γραφή θεωρεί το περιέχον (το σύμπαν) ως τροχό. Γι' αυτόν τον λόγο λένε ότι ο κόσμος είναι σφαιροειδής. Επειδή και στο βιβλίο του Έσδρα ο Ζοροβάβελ έλαβε τα βραβεία της νίκης από τον βασιλιά λέγοντας: «Μέγας είναι ο ουρανός, και μέγας ο ήλιος, διότι περιστρέφεται στον κύκλο του ουρανού και επανέρχεται στον ίδιο τόπο μέσα σε μία ημέρα». Αυτά, λοιπόν, σύμφωνα με τη φυσική θεωρία. Τα προκείμενα όμως προφητεύουν τη δύναμη της ευαγγελικής θεοφανείας· και το πώς μέσω αυτής τα πλήθη των εθνών γνώρισαν τον Θεό, ενώ οι άβυσσοι ταράχθηκαν, και οι προαναφερθείσες νεφέλες έδωσαν φωνή, και πώς τα βέλη του διαπέρασαν, και πώς η φωνή της βροντής του ήχησε μέσα στον τροχό· και επιπλέον όλων αυτών, πώς οι αστραπές του φώτισαν την οικουμένη. Ποιες, άραγε, θα μπορούσες να πεις ότι είναι οι αστραπές του, παρά οι λάμψεις των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος που αστράφτουν σε ολόκληρη την οικουμένη; Διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο.

Ακολούθως δε, σαλεύτηκε και σείστηκε η γη, ή κλονίστηκε εξαιτίας όσων ειπώθηκαν προηγουμένως. Διότι, εάν οι αστραπές του φώτισαν την οικουμένη, εάν η φωνή της βροντής του αντήχησε στον τροχό, εάν τα βέλη του διαπερνούν τους πάντες, εάν οι νεφέλες έδωσαν τη φωνή τους, ήταν επόμενο από όλα αυτά να κλονιστεί και να σαλευτεί η γη. Το πώς δε ο δρόμος του βρέθηκε μέσα στη θάλασσα, και τα μονοπάτια του μέσα σε πολλά ύδατα, και πώς τα ίχνη του παραμένουν άγνωστα, θα το κατανοήσεις εάν στρέψεις την προσοχή σου στην υπόσχεση που έδωσε στους μαθητές του, λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη στο όνομά μου»· και, «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος». Διότι αοράτως, συμπαραστεκόμενος στους μαθητές του παντού στη γη, πορευόταν μέσα στη θάλασσα του βίου και στα πολλά ύδατα των εθνών. Και αυτό το έπραττε με αόρατη και αφανή δύναμη· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και τα ίχνη σου δεν θα γίνουν γνωστά».

Αυτά, λοιπόν, εκπληρώνονταν κατά τη σωτήρια θεοφάνεια. Και έτσι αυτά, λέει, συνέβαιναν κατά την παρουσία του ανάμεσα στους ανθρώπους, σύμφωνα με την αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου· όπως ακριβώς, δηλαδή, και παλαιότερα για τον προηγούμενο λαό, όταν, αφού τους έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, τους οδήγησε μέσα από τη θάλασσα. Διότι και τότε, φανερώνοντας τα μεγαλεία του, άνοιγε δρόμο και μονοπάτια μέσα σε πολλά ύδατα, ώστε, καθώς αυτός προηγούνταν, να τον ακολουθεί στην πορεία μέσα από τη θάλασσα ολόκληρος ο Ισραήλ, και η πορεία του να παραμένει άγνωστη και ακατάληπτη στους ανθρώπους, όταν καθοδήγησε σαν πρόβατα τον λαό του δια χειρός του Μωυσή και του Ααρών. Κάποιος άλλος, βέβαια, θα αναγάγει όλα τα προκείμενα στην έξοδο από την Αίγυπτο, ισχυριζόμενος ότι τότε εκπληρώθηκε το: «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν, ταράχτηκαν οι άβυσσοι από το πλήθος του ήχου των υδάτων»· και επομένως θα αναγάγει ολόκληρη την περικοπή στα ιστορικά γεγονότα που έλαβαν χώρα τότε. Εγώ, όμως, μη βρίσκοντας πώς αυτά που αναφέρονται στη συνέχεια εκπληρώνονταν κατά γράμμα —διότι ο νόμος του Μωυσή δεν αναφέρει ότι κάποια σύννεφα τον καιρό εκείνο έβγαλαν σωματική φωνή, ούτε ότι πετούσαν αισθητά βέλη, ούτε ότι οι αστραπές του φώτισαν όλη την οικουμένη, κατά τον χρόνο που βρίσκονταν στην έρημο— παρέθεσα την ερμηνεία που προέκυψε για τα χωρία αυτά. Ποια δε από τις προαναφερθείσες εκδοχές πρέπει να επιλέξει κανείς, θα το κατανοήσει κατά θεία κρίση ο αναγνώστης.

Διάψαλμα: διαχωρισμός της προφητείας (για τη θεώρηση άλλων). Σε είδαν τα ύδατα. Ποια ύδατα; Αυτά του βαπτίσματος· διότι ταράχθηκαν από πολύ φόβο, για να διώξουν τους δαίμονες που κρύβονταν μέσα σε αυτά. Ταράχθηκαν της αβύσσου. Άβυσσος· επειδή είναι πολλά τα ύδατα του βαπτίσματος σε όλη την οικουμένη. Φωνή έδωσαν. Νεφέλες είναι οι απόστολοι· διότι, όπως οι νεφέλες των χαρισμάτων βάσταζαν τις βροχές, έδωσαν έτσι ως φωνή το κήρυγμα. Βέλη δε είναι οι γλώσσες τους· διότι σαν βέλη, έτσι διέτρεξαν όλη την οικουμένη ταχύτατα. Φωνή της βροντής. Ως βροντή (φωνή) να εννοείς το ευαγγελικό κήρυγμα, και ως τροχό τον κόσμο· διότι οι απόστολοι κύλησαν στη γη τη φωνή του ευαγγελίου σαν τροχό. Φώτισαν οι αστραπές. Οι λόγοι του ευαγγελίου που άστραψαν τη χάρη σε όλη την οικουμένη. Σαλεύθηκε. Το γήινο φρόνημα σαλεύθηκε [με τρόμο], μεταβαλλόμενο σε ουράνιο φρόνημα. Στη θάλασσα. Μιλάει για την αισθητή θάλασσα, επειδή περπάτησε πάνω σε αυτήν· αλλά να εννοείς και το βάπτισμα, καθώς είναι πολλά τα ύδατα. Και τα ίχνη. Ως ακατάληπτα· διότι ο Κύριος, περπατώντας πάνω στα ύδατα, δεν άφησε ίχνος. Το ίδιο ισχύει και για το βάπτισμα· κατεβαίνει ο άνθρωπος και ανεβαίνει, και ίχνος δεν βρίσκεται. Οδήγησες. Τον ιουδαϊκό λαό, ως ποιμαινόμενο από τον Θεό· τώρα δε τον λαό από τα έθνη, ο οποίος καθοδηγείται (οδηγήθηκε) στην πίστη.

Όμοιο. Σαν από τον ουρανό αντήχησε πάνω στη γη η φωνή της βροντής σου, αξιοΰμνητε, στον τροχό του πληρώματος του κόσμου, όπως είναι γραμμένο, και οι αστραπές της πολιτείας σου φανερώθηκαν σε όλη την οικουμένη. Διότι η φήμη σου, σαν φτερωτή, διέτρεξε παντού, διαγγέλλοντας τα θαυμάσιά σου.

Αλλά το να λέει κανείς «τώρα άρχισα, και αυτή η αλλοίωση» δεν είναι αποτέλεσμα δικής μας προσπάθειας, αλλά «της δεξιάς του Υψίστου. Θυμήθηκα τα έργα του Κυρίου», είτε τα δημιουργήματά του είτε τα θαύματά του, και μεγάλυνα την πάνσοφη δύναμή του. «Διότι θα θυμηθώ από την αρχή τα θαυμάσιά σου, και θα μελετήσω όλα τα έργα σου, και θα εντρυφήσω στις πράξεις σου» και θα υμνήσω από εκεί και πέρα την ανέκφραστη σοφία και δύναμή σου. «Θεέ, μέσα στην αγιότητα είναι η οδός σου». Όντας υπεράγιος, δεν ανέχεσαι να κατοικήσεις ή να περπατήσεις ανάμεσα σε ακάθαρτους. «Ποιος Θεός είναι μεγάλος, όπως ο Θεός μας;», δηλαδή κανένας, παρά «εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια, έκανες γνωστή στους λαούς τη δύναμή σου· λύτρωσες με τον βραχίονά σου τον λαό σου και τους υιούς του Ιακώβ και του Ιωσήφ»· εννοεί την έξοδο από την Αίγυπτο και την ελευθερία του λαού. «Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν»· εννοεί τον διαχωρισμό της Ερυθράς Θάλασσας και του Ιορδάνη για τη διάβαση του λαού, τα οποία προϋπήρξαν και ως σύμβολα του θείου βαπτίσματος. «Ταράχθηκαν οι άβυσσοι, από το πλήθος του ήχου των υδάτων» κατά τον χειμερινό καιρό· «Έδωσαν φωνή οι νεφέλες, διότι τα βέλη σου διαπερνούν». Εννοεί την αστραπή και τη βροντή, ενώ νοητές νεφέλες είναι οι θείοι απόστολοι που βρόντηξαν τη φωνή τους έως τα πέρατα της γης, δηλαδή το σωτήριο κήρυγμα. «Η φωνή της βροντής σου μέσα στον τροχό».

Νόησε τον ουρανό ως τροχό, μέσα στον οποίο οι βροντές προκαλούν βουητό. «Φώτισαν οι αστραπές σου την οικουμένη». Διότι από όποιο μέρος του ουρανού κι αν λάμψει η αστραπή, φωτίζει όλη την οικουμένη, πράγμα που και ο Χριστός έθεσε ως σημάδι της Δευτέρας Παρουσίας του. «Σείστηκε και έντρομη έγινε η γη», όταν δόθηκε ο νόμος στον Μωυσή και όταν ο Χριστός σταυρώθηκε μαζί με τους ληστές. «Μέσα στη θάλασσα βρίσκονται οι οδοί σου, και τα μονοπάτια σου σε ύδατα πολλά, και τα ίχνη σου δεν θα γίνουν γνωστά». Αυτό, κατά τους έσχατους καιρούς, το εκπλήρωσε ο Χριστός στην Τιβεριάδα, περπατώντας πολλές φορές πάνω στη θάλασσα, ενώ παλαιότερα είχε θαυματουργήσει στην Ερυθρά Θάλασσα για τη διάβαση του λαού που βρισκόταν σε φυγή. «Οδήγησες σαν πρόβατα τον λαό σου με το χέρι του Μωυσή και του Ααρών».

Αλλά, ω αρχηγέ του γένους μας και της σωτηρίας, ω μέγα ποιμένα, ω πρωτότοκε των νεκρών, Λόγε του Θεού, που συννοείσαι μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, είθε ο θάνατος να μην ποιμάνει το λογικό σου θρέμμα όπως εκείνους τους οποίους έθεσες σαν πρόβατα στον Άδη, αλλά να το οδηγήσεις ως εκλεκτό αρνίο της αυλής σου, καλώντας το με το όνομά του προς τους χλοερούς βοσκότοπους της Εδέμ, και να το καταστήσεις θεατή των αθέατων και ακροατή των ανήκουστων αγαθών σου. Και εσύ που προηγουμένως έθεσες τη βροντή της φωνής σου στον τροχό, όταν συνέτριβες τους άξονες των αρμάτων των Αιγυπτίων, ο ίδιος σαλπίζοντας το αναστάσιμο σάλπισμα για τη ζωή, είθε να ανυψώσεις ελαφρά τον νεκρό προς προϋπάντησή σου στον αέρα. Και δείξε ιλαρότητα, όντας φιλεύσπλαγχνος, και συγχώρησε αν κάπου παραστράτησε από το πρέπον. διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να βρεθεί κανείς απολύτως άχραντος και αμόλυντος, έστω κι αν ακροθιγώς εφάπτεται των γήινων πραγμάτων, όπως η σφαίρα ή ο τροχός.

Ας τελέσουμε ιερή ευωχία, τα επίγεια έγιναν ουρανός· οι φωστήρες στο στερέωμα και οι μάρτυρες στο πλήρωμα της Εκκλησίας αναλάμπουν και φωτίζουν ολόκληρη την οικουμένη, ώστε να λέει πλέον ο Δαβίδ μαζί με εμάς ότι: «Φώτισαν οι αστραπές σου τη γη», πολυέλεε.

η΄. Εμφανίζονται πάλι με μορφές ίππων, όπως λέει ο Ζαχαρίας, καθώς διατρέχουν με ταχύτητα για κάθε θεία προσταγή· και με μορφή πύρινων τροχών, επειδή ταυτόχρονα περιπολούν και κατοικούν στον ουράνιο τροχό· διότι λέει (η Γραφή): «Η φωνή της βροντής σου ακούστηκε στον τροχό». Γι' αυτό και ο Ηλίας ο Θεσβίτης αναλαμβάνεται από τη γη με πύρινο άρμα· πράγμα το οποίο αποτελούσε σαφή τύπο: το μεν τέθριππο άρμα από τα τέσσερα στοιχεία (αποτελούσε τύπο της ανθρώπινης φύσης, με την οποία) ανήλθε στα ουράνια Εκείνος που τη φόρεσε και την ηνιόχησε όπως θέλησε, ο Θεός Λόγος. Οι δε ίπποι των βασιλικών οχημάτων αποτελούσαν υπόδειγμα των αγίων αγγέλων· «Διότι το άρμα του Θεού», λέει, «είναι μυριοπλάσιο, αποτελούμενο από χιλιάδες που αφθονούν και εορτάζουν». Είδε επίσης και ο Δανιήλ σε όραμα και πάλι έναν ανθρωπόμορφο άνδρα καθισμένο σε θρόνο, τον Παλαιό των Ημερών Θεό· «Και χίλιες χιλιάδες», λέει, «του παραστέκονταν και μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν». Αλλά αυτά και όσα παρόμοια υπάρχουν στην Παλαιά (Διαθήκη), αποτυπώνονταν ως οράματα και οπτασίες· επειδή ούτε την ουσία του Θεού, ούτε τη μορφή, ούτε το σχήμα, ούτε το είδος, ούτε το κάλλος είδε ποτέ κανείς από όσους βρίσκονται στη σάρκα, ούτε είναι δυνατόν να ιδωθεί, όπως μας διδάσκει ο ιερός Λόγος· αλλά ούτε και την ουσία του αγγέλου μπόρεσε κανείς να δει ή να αντικρίσει.