Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:4

Η ψυχή μου αρνήθηκε να παρηγορηθεί, θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα. Δεν ανέχθηκα, λέγει, καμία απολύτως ανθρώπινη παρηγοριά· αλλά μόνο η μνήμη του Θεού έγινε για εμένα ευφροσύνη της καρδιάς. Αδολέσχησα, και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου. Όταν, λέγει, μεταχειριζόμουν ανθρώπινους λογισμούς —διότι αυτό σημαίνει το «αδολέσχησα»— τότε ακριβώς κατέπιπτα στην ολιγωρία.

Όλα όμως από το: «Θυμήθηκα τα έργα του Κυρίου», τα απέδωσε στο: «Θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα». Διότι, φέρνοντας αυτά στη μνήμη μου, λέει, παρηγορούνταν η διάνοιά μου και ευφραινόμουν. Διότι, αναλογιζόμενος πόσα και ποια γεγονότα συνέβησαν σε εμάς με τη δική σου βοήθεια, πειθόμουν ότι, αφού έπραξες τόσα πολλά για τη σωτηρία μας και για την απαλλαγή μας από εκείνους που μας κατείχαν τότε, δεν θα ανεχόσουν ποτέ τώρα να μας παραβλέψεις παντελώς, ενώ βρισκόμαστε σε δουλεία, αιχμαλωσία και συμφορά.

Διότι έτσι αναφέρει και αλλού: «Ας ευφρανθεί η καρδία εκείνων που εκζητούν τον Κύριο»· και πάλι: «Ενθυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα». «Θα σε δοξολογήσω, Κύριε ο Θεός μου, με όλη μου την καρδιά». Μετατρέποντας αμέσως την προσευχή σε δοξολογία, για το γεγονός ότι διασώθηκε από τον άδη, ομολογεί την αιτία για την οποία αμάρτησε, αναφέροντας την επιβουλή πολλών και ισχυρών, υπονοώντας τις αόρατες δυνάμεις, οι οποίες δεν έθεσαν τον Θεό προ των οφθαλμών τους.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΜΔ΄. Εάν όμως σκυθρωπάσει ή και οργιστεί αυτός που αφυπνίσθηκε, τι είναι άξιος να υποστεί; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Αρχικά μεν, αφορισμού και ασιτίας, μήπως και μπορέσει, αφού κατανυγεί, να συνειδητοποιήσει από πόσα και πόσο μεγάλα αγαθά στερεί αναισθήτως τον εαυτό του, και έτσι, αφού επιστρέψει, να ευφρανθεί με τη χάρη εκείνου που είπε: «Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Εάν όμως επιμένει στην αναισθησία του, ας αποκοπεί, όπως το σαπισμένο και διεφθαρμένο μέλος από το σώμα. Διότι είναι γραμμένο: «Συμφέρει να καταστραφεί ένα από τα μέλη σου, και να μη ριχθεί ολόκληρο το σώμα σου στη γέεννα».

Και εκτός από όλα τα άλλα τα οποία είναι πολλά, η ψυχή που αποβλέπει στο πλήθος εκείνων που παρανομούν, πρώτον μεν δεν βρίσκει τον καιρό να αντιληφθεί τα δικά της αμαρτήματα και να συντριβεί μέσω της μετανοίας για τα σφάλματά της· αντιθέτως, μέσα από τη σύγκριση με τους χειρότερους, αποκτά και κάποια ψευδαίσθηση κατορθώματος. Έπειτα, εξαιτίας των θορύβων και των ασχολιών που η κοινή ζωή από τη φύση της προκαλεί, αποσπώμενη από την πολυτιμότερη μνήμη του Θεού, όχι μόνο ζημιώνεται το να αγαλλιά και να ευφραίνεται στον Θεό, και το να εντρυφά στον Κύριο, και το να καταγλυκαίνεται από τα λόγια Του, ώστε να μπορεί να λέει: «Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα» και «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου, περισσότερο από το μέλι στο στόμα μου»· αλλά επιπλέον εθίζεται στην παντελή περιφρόνηση και λήθη των κριμάτων Του, και από αυτό δεν θα μπορούσε να πάθει κανένα κακό μεγαλύτερο ούτε ολεθριότερο.

Δεν πρέπει βέβαια, επειδή η ευχαριστία σε κάθε καιρό έχει προσταχθεί από τον νόμο και έχει αποδειχθεί αναγκαία στη ζωή μας σύμφωνα με τη φύση και τη λογική, να παραβλέπονται οι καθορισμένοι καιροί των προσευχών μέσα στις αδελφότητες, τους οποίους αναγκαίως επιλέξαμε, επειδή ο καθένας από αυτούς φέρει μια ιδιαίτερη υπενθύμιση των αγαθών του Θεού· κατά τον μεν όρθρο, ώστε τα πρώτα κινήματα της ψυχής και του νου να αποτελούν αφιερώματα στον Θεό, και να μην αναλαμβάνουμε καμία άλλη φροντίδα, προτού ευφρανθούμε με τη σκέψη του Θεού, καθώς είναι γραμμένο: «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα»· ούτε να κινούμε το σώμα για εργασία, προτού πράξουμε αυτό που έχει ειπωθεί: «Σε εσένα θα προσευχηθώ, Κύριε· και το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου· το πρωί θα παρασταθώ ενώπιόν σου και θα σε ατενίσω»· πάλι δε, κατά την τρίτη ώρα, πρέπει να σηκωνόμαστε για προσευχή και να συγκεντρώνεται η αδελφότητα, ακόμη και αν τυχαίνει άλλοι να είναι μοιρασμένοι σε άλλα έργα· και αφού υπενθυμίσουν στον εαυτό τους τη δωρεά του Πνεύματος, η οποία δόθηκε στους αποστόλους κατά την τρίτη ώρα, να προσκυνήσουν όλοι ομόθυμα, ώστε να γίνουν και αυτοί άξιοι της υποδοχής του αγιασμού, ζητώντας από Αυτό την καθοδήγηση και τη διδασκαλία προς το συμφέρον τους, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαινίασε στα έγκατά μου· μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· απόδωσέ μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου, και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· και αλλού: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία»· και έτσι πάλι να καταπιάνονται με τα έργα τους.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΣΤ'. [<«Με τη φωνή μου προς τον Κύριο έκραξα.»> Διότι εκείνοι που διαθέτουν επίγειο πλούτο, πολλές φορές μέσω αυτού αποκρούουν τις επιθέσεις όσων τους επιβουλεύονται. Για τον δίκαιο, όμως, όπλο είναι ο Θεός και το να προσδοκά τη σωτηρία του μέσω της άνωθεν βοήθειας.] <«Αδολέσχησα, και λιγοψύχησε το πνεύμα μου.»> (D f. 191 b) Λέγοντας το «Αδολέσχησα» εννοεί το «Καταλήφθηκα από φροντίδες και βρέθηκα σε λεπτές μέριμνες, ώστε έφτασα κοντά στη μικροψυχία». Έπειτα, τι συνέβη, ή ποιο ήταν γενικά το γεγονός που τον οδήγησε στο να αδολεσχεί, δηλαδή να μεριμνά; Το δείχνει στη συνέχεια λέγοντας: «Προκατέλαβαν τις σκοπιές όλοι οι εχθροί μου.» Και αυτό πάλι τι σημαίνει; Όταν οι πολέμιοι πολιορκούν μια πόλη, εάν μεν επιβλέπουν τις σκοπιές, δηλαδή τις επάλξεις, οι κάτοικοί της έχουν την ελπίδα ότι θα σωθούν· εάν όμως νυστάξουν, και στη συνέχεια επιτεθούν οι εχθροί, καταλάβουν τις σκοπιές και υπερβούν τα τείχη, τότε έχουν νικήσει. Όταν λοιπόν ο Ψαλμωδός, παίρνοντας ως παρομοίωση μια τέτοια κατάσταση, λέει: «Προκατέλαβαν τις σκοπιές όλοι οι εχθροί μου», θέλει να διδάξει ότι: «Με έχουν νικήσει όλοι οι εχθροί μου, και έχουν επικρατήσει οι πολέμιοι». Και έπειτα από λίγα.

Μην υποθέσεις, φίλε μου, ότι τα πράγματα έχουν διαφορετικά και όχι έτσι· διότι ο λόγος μας έχει διατυπωθεί ορθά. Αν θέλεις, όμως, μπορούμε να εξετάσουμε αυτά και μέσω μιας άλλης εικόνας. Διότι, επειδή εκείνοι που κατοικούσαν στην αγία πόλη, δηλαδή στην Ιερουσαλήμ, αποτόλμησαν να λυπήσουν τον Θεό και Σωτήρα των όλων, παρακλίνοντας σε κάθε είδους ατοπήματα, έπεσαν στα χέρια των Βαβυλωνίων, οι οποίοι, αφού τους συνέλαβαν ως αιχμαλώτους πολέμου, τους διέταξαν να γίνουν δούλοι. Ήταν ανάγκη να υποκύψουν στους κρατούντες, έστω και παρά τη θέλησή τους. Και εκείνοι, που βρίσκονταν σε μεγάλη απελπισία και θρηνούσαν για τις απροσδόκητες συμφορές, αναζητούσαν κάποιες φορές να βρουν έστω και μια μικρή παρηγοριά στον πόνο τους. Και αυτή ήταν το να αμβλύνουν τη δριμύτητα της θλίψης που τους διακατείχε μέσω των ύμνων προς τον Θεό. Διότι «θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα», είπε ο θείος Δαβίδ, αποδεικνύοντας ότι η υμνωδία προς τον Θεό αποτελεί πνευματική γιορτή. Αλλά φαινόταν κάπως αισχρό σε αυτούς που ήθελαν να ψάλλουν και να εκτελούν τα συνηθισμένα, να συνηθίζουν να αφήνουν στα αυτιά των αλλοφύλων έναν τόσο γλυκό ήχο, και να ρίχνουν τρόπον τινά στον αέρα το πιο γλυκό και μελωδικό τραγούδι τους, ενώ οι Βαβυλώνιοι κάποιες φορές τους περιγελούσαν και δυσανασχετούσαν εντελώς με τις ωδές των οργάνων.

Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα· και όμως ούτε αυτό της το επιτρέπουν τα πάθη. Θέλετε μέσω ενός παραδείγματος να μάθετε τι είναι αυτό που λέω; Ας έρθει κάποιος από εσάς και ας τον κλείσω σε ένα σκοτεινό κελί, και ας μη φάει μόνο για τρεις ημέρες, ας μην πιει, ας μην κοιμηθεί, ας μη συναντήσει κανέναν, ας μην ψάλει, ας μην προσευχηθεί, ούτε καν να θυμηθεί καθόλου τον Θεό· και τότε ας καταλάβει τι του κάνουν τα πάθη. Και αυτό συμβαίνει ενώ βρίσκεται ακόμη εδώ, πόσο μάλλον μετά την έξοδο της ψυχής από το σώμα, όταν θα παραδοθεί σε αυτά και θα απομονωθεί μαζί τους.

Η ψυχή μου αρνήθηκε να παρηγορηθεί· θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα. Δες πόση ευγένεια έχουν τα λόγια των Προφητών και τα δόγματα της θεολογίας των Αποστόλων: με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου προς τον Θεό, και με εισάκουσε. Δεν είπε μόνο προς τον Θεό. Και πότε έκραξε προς αυτόν με τη φωνή του ο Θωμάς;

Όταν άκουγα τον ονειδισμό των Ιουδαίων· αλλά θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα.

Ας προσέξουμε, λοιπόν, τον εαυτό μας, αγαπητοί, για να ευφρανθούμε με την ευφροσύνη των δικαίων. Διότι αυτός που παραδίδει τον εαυτό του στην απάτη, θα υποστεί πολλές συντριβές, ακόμη και ενόσω ζει σε τούτη τη ζωή. Σήμερα τρώει, πίνει, εκτελεί τα θελήματά του, όσο δύναται και όχι όσο επιθυμεί, ευφραινόμενος προς ζημίαν της δικής του ψυχής, ενώ την επομένη, εάν δεν έχει τα ίδια για να χορτάσει, θα λυπηθεί ποικιλοτρόπως. Αντιθέτως, εκείνος που προσέχει τον εαυτό του και αποκτά αγαθή έξη, από αυτόν δεν θα εκλείψει η ευφροσύνη, ούτε θα μαραθεί, η οποία είναι η ελπίδα των μελλόντων αγαθών. Καθώς είναι γραμμένο: θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα.

Τότε όχι μόνο θα στενάξει, αλλά και θα δακρύσει με μεγαλύτερο πόνο. Γιατί; Επειδή η ψυχή, βλέποντας τον Θεό ως πατέρα έπειτα από καιρό, συγκινείται μέχρι δακρύων, διότι είδε έπειτα από καιρό εκείνον που την εγέννησε. Γι' αυτό χύνει δάκρυα, και πείθει τον Θεό ότι αγαπά την πατρική του εύνοια, και καθαρίζεται από την οφιώδη κατάσταση. Δεν άκουσες ότι είπε ο Δαβίδ, «κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου»; Αλλά πρώτα στέναξε, και έπειτα δάκρυσε. Σου το αποδεικνύω αυτό και από τη μεγαλειώδη φύση, ότι πρώτα σηκώνεται άνεμος, και έπειτα ακολουθεί η βροχή· πρώτα ηχεί η βροντή, και έπειτα το σύννεφο στάζει. Υπάρχει στεναγμός χωρίς φωνή, όπως λέει ο άγιος Παύλος, ότι το Πνεύμα μεσιτεύει υπέρ ημών με στεναγμούς αλάλητους. Η μνήμη του Θεού στους αμαρτωλούς γίνεται στεναγμός, διότι πάλι ο Δαβίδ λέει: «θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα»· διότι αυτοί που μετανοούν χαίρονται, επειδή απαλλάχθηκαν από τα δεσμά του Δράκοντα.

Ε΄. Και ο προκείμενος ψαλμός ανήκει μεν στον Ασάφ, φέρει δε την επιγραφή «Υπέρ Ιδιθούμ», για τον οποίο έχουμε ήδη κάνει λόγο στα προηγούμενα. Φαίνεται δε ότι συντάσσει τους λόγους αυτούς υπέρ του Ιδιθούμ, επειδή, όπως ήταν φυσικό, εκείνος αναστέναζε βαθιά για τα πολλά που είχε ακούσει σχετικά με τον λαό, και ήδη έχανε το θάρρος του και λίγο έλειψε να παραδοθεί και ο ίδιος στην απελπισία εξαιτίας των παρανομιών του λαού και όσων επρόκειτο να συμβούν εξαιτίας τους σε ολόκληρο το έθνος. Γι' αυτό, στην αρχή μεν, παραθέτει ως εκ προσώπου εκείνου το: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Θεό, με τη φωνή μου προς τον Θεό, και με πρόσεξε»· έπειτα στη συνέχεια υποδηλώνει την αθυμία που τον κατέλαβε, λέγοντας: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου, βυθίστηκα σε σκέψεις και λιγοψύχησε το πνεύμα μου. Ταράχθηκα και δεν μίλησα». Και προσθέτει: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και ερευνούσε το πνεύμα μου. Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν θα δείξει πια την εύνοιά του; Ή μήπως μέχρι τέλους θα αποκρύψει το έλεός του από γενιά σε γενιά; Ή μήπως θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο Θεός, ή θα συγκρατήσει μέσα στην οργή του τους οικτιρμούς του;». Αυτά ήταν που λύπησαν την ψυχή του Ιδιθούμ. Γι' αυτό ορθά ομολογούσε ότι είχε λιγοψυχήσει. Αλλά το θείο Πνεύμα, μέσω του προφήτη Ασάφ, στη συνέχεια θεραπεύει τα λυπηρά αυτά συναισθήματα σε όσα λέει: «Ποιος Θεός είναι μεγάλος όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια».

Γνωστοποίησες στους λαούς τη δύναμή σου, λύτρωσες με τον βραχίονά σου τον λαό σου, τους γιους του Ιακώβ και του Ιωσήφ· και πάλι: Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν, ταράχθηκαν οι άβυσσοι· πλήθος ήχου υδάτων· και επισφραγίζει λέγοντας: Οδήγησες σαν πρόβατα τον λαό σου με το χέρι του Μωυσή και του Ααρών. Αναγκαίως, λοιπόν, ο Ασάφ υπενθύμισε αυτά στον Ιδιθούν, ώστε να μη λέει πλέον: Βυθίστηκα σε σκέψεις και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· αλλά, πιστεύοντας στα παλαιά θαυμαστά έργα του Θεού επί των ημερών του Μωυσή, με τα οποία λύτρωσε τον λαό, να ελπίζει ότι παρόμοια θα συμβούν και στον μελλοντικό χρόνο. {ΣΤ΄.} Ο έκτος δεν είναι πλέον ψαλμός ούτε ωδή ούτε ύμνος, ούτε αναπέμπει «εις το τέλος». Γι' αυτό τίποτε από αυτά δεν έχει τεθεί ως επιγραφή· αλλά μας παρακινεί στην κατανόηση των όσων περιέχονται σε αυτόν.

Γι' αυτό, πράττοντας αυτά, δεν απατήθηκα· διότι, όταν τον αναζητούσα, τον έβρισκα· γι' αυτό με πρόσεξε και μου παρέσχε την ακοή του. Αντί δε του χωρίου, «Με τα χέρια μου τη νύχτα ενώπιόν του, και δεν απατήθηκα», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με τον εξής τρόπο: «Το χέρι μου τη νύχτα ήταν διαρκώς εκτεταμένο». Αυτήν λοιπόν είχα ως τη μεγαλύτερη και μοναδική παρηγοριά. Κατά τα άλλα, δεν ανεχόμουν κανέναν άνθρωπο που ήθελε να με παρηγορήσει και να με φροντίσει στον καιρό της θλίψης μου. Γι' αυτό προσθέτει: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Δεν πειθόταν να παρηγορηθεί η ψυχή μου»· στους ανθρώπους μεν δεν πειθόμουν, οι οποίοι με άλλο τρόπο προσπαθούσαν να με παρηγορήσουν και να με ανακουφίσουν· θυμήθηκα όμως τον Θεό και ευφράνθηκα· διότι μου αρκούσε η μνήμη του Θεού για να νιώσω ευφροσύνη· αλλά και «στοχάστηκα», λέει, «και ολιγοψύχησα»· αντί του οποίου ο Σύμμαχος ερμήνευσε: «Συνομιλούσα με τον εαυτό μου και λιποθυμούσα». Διότι όταν, λέει, συνομιλούσα με τον εαυτό μου, λιποθυμούσα· και όταν στοχαζόμουν μέσα μου, τότε ολιγοψυχούσε το πνεύμα μου· όταν όμως θυμόμουν τον Θεό, γέμιζα από ευφροσύνη· αλλά και αναζητώντας τον με τα χέρια μου τη νύχτα, δεν απατώμην· διότι τον έβρισκα σαν να στεκόταν δίπλα μου και να εισακούει τη φωνή μου.

Αυτά, λοιπόν, ας αποτελούν για σένα παρηγοριά για τις θλίψεις, επειδή και ο μέγας Δαβίδ κρύβει τα εδώ οδυνηρά μέσα στα εκεί αγαθά, προς τα οποία κατευθύνει τους λογισμούς του, όταν λέει: «Διότι με έκρυψε στη σκηνή του σε ημέρα κακών»· και όχι μόνο αποβάλλει τον πόνο όταν θυμηθεί τον Θεό, αλλά και ευφραίνεται· διότι λέει: «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα».

Έχουν καταρριφθεί τα πάντα; Χάθηκαν; Αποκόπηκαν; Χάθηκε κάθε ελπίδα; Πρέπει μόνο να κειτόμαστε, περιμένοντας το τέλος; Αυτά λέει ο μέγας Δαβίδ, αυτός που στις θλίψεις βρίσκει ευρυχωρία· αυτός που, ακόμα και όταν τον κυκλώνει η σκιά του θανάτου, με τη δύναμη του Θεού ορθώνεται. Τι θα πάθω λοιπόν εγώ, ο μικρός, ο ασθενής, ο γήινος, εγώ που δεν έχω τόσο πνευματικό ανάστημα; Ο Δαβίδ ίλιγγιά, και ποιος διασώζεται; Ποια βοήθεια να βρω στην κακοπάθειά μου, ή ποια παρηγοριά; Σε ποιον να καταφύγω όταν στενοχωρούμαι; Σου αποκρίνεται ο Δαβίδ, ο μέγας θεραπευτής, αυτός που εξεδίωκε με τις ωδές του τα πονηρά πνεύματα διά του Πνεύματος που βρισκόταν μέσα του. Θέλεις να μάθεις από εμένα σε ποιον θα καταφύγεις, ενώ εσύ ο ίδιος δεν το γνωρίζεις; Ποιος είναι αυτός που ενισχύει τα παραλυμένα χέρια, και στηρίζει τα παραλυμένα γόνατα, και οδηγεί μέσα από τη φωτιά, και διασώζει μέσα από το νερό; Δεν έχεις καμία ανάγκη από στρατιωτική παράταξη, λέει, ούτε από όπλα, ούτε από τοξότες, ούτε από ιππείς, ούτε από συμβούλους, ούτε από φίλους, ούτε από εξωτερική βοήθεια. Έχεις μέσα σου τη συμμαχία, την οποία έχω και εγώ και καθένας που το επιθυμεί. Αρκεί μόνο να το θελήσεις, αρκεί μόνο να κάνεις το ξεκίνημα. Είναι κοντά η παρηγοριά, στο στόμα σου και στην καρδιά σου· θυμήθηκα τον Θεό, λέει, και ευφράνθηκα. Τι είναι πιο άμεσα διαθέσιμο από τη μνήμη; Θυμήσου τον και εσύ, και ευφράνσου. Ώ, πόσο εύκολα αποκτάται αυτή η ιατρεία! Ώ της ταχύτητας της θεραπείας! Ώ του μεγέθους της δωρεάς! Ο Θεός, όταν τον θυμόμαστε, δεν αποκοιμίζει μόνο την ολιγοψυχία και τη λύπη, αλλά απεργάζεται και ευφροσύνη.

Στο τέλος, υπέρ του Ιδιθούμ· ψαλμός του Ασάφ. Η προφητεία λέχθηκε για την πλάνη της συναγωγής. Διότι Ιδιθούμ ερμηνεύεται απάτη, και Ασάφ συναγωγή. Με τη φωνή μου: Όταν ο Χριστός πάνω στον σταυρό έκραξε: Ελωί, Ελωί. Και η φωνή μου: Όταν για τον Λάζαρο έκραξε με μεγάλη φωνή. Σε ημέρα θλίψεως: Εδώ η προφητεία υποδηλώνει τον Θωμά· όταν ο Κύριος εμφανίστηκε στους μαθητές και ο Θωμάς δεν ήταν παρών, λυπήθηκε πάρα πολύ. Με τα χέρια μου: Διότι ψηλάφισε και βεβαιώθηκε με τα χέρια του ο απόστολος Θωμάς και δεν υπήρχε ψεύδος σε αυτόν. Αρνήθηκε: Δηλαδή, δεν ανέχεται η ψυχή μου να παρηγορηθεί· διότι εγώ γνώρισα το ζητούμενο. Θυμήθηκα: Διότι βρήκε μώλωπες, με τους οποίους οι μώλωπες όλου του γένους εξαφανίστηκαν. Συλλογίστηκα βαθιά: Όταν του είπαν οι συμμαθητές του: Είδαμε τον Κύριο, ο Θωμάς περιέπεσε σε πολλή σκέψη, επειδή δεν είχε βρεθεί μαζί με τους συμμαθητές του.

ΡΚΘ΄. Στον ίδιο. Εις το: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί». Την ψυχή που είναι βυθισμένη στη λύπη τίποτε δεν μπορεί να την ευφράνει τόσο, όσο η μνήμη του Θεού. Και αυτό είναι, λοιπόν, εκείνο που θέλησες να μάθεις: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου· θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα». Διότι, όπως ακριβώς το αστείρευτο και δυσίατο για τους ιατρούς πάθος της αιμορροούσης γυναίκας απομακρύνθηκε σε μια ακαριαία στιγμή (διότι εκείνη μεν τον άγγιξε, εκείνος δε το δέχθηκε, και αυτό εξαφανίστηκε)· έτσι και η λύπη, όταν απωθεί την ανθρώπινη παρηγοριά, καθώς είναι δυσίατη με κάθε ανθρώπινο μέσο, μόνο από τη μνήμη του Θεού εύκολα απομακρύνεται και καταλήγει στην ανυπαρξία.

Παραινετικός λόγος περί μετανοίας, στον οποίο μνημόνευσε και στηλίτευσε όλα τα πάθη των ανθρώπων. Λόγος Α΄. α΄. Το να μνημονεύει κανείς πάντοτε τον Θεό είναι καλό, και πάρα πολύ καλό· και τι θα μπορούσε να είναι καλύτερο από αυτό; Διότι η μνήμη των κριμάτων Του παρέχει παρηγοριά, όπως λέει ο Προφήτης: «Θυμήθηκα τα από αιώνων κρίματά σου, Κύριε, και παρηγορήθηκα». Πόση, λοιπόν, παρηγοριά και παραμυθία και ευφροσύνη είναι επόμενο να δέχεται εκείνος που πάντοτε μνημονεύει τον Θεό; Καθώς πάλι ο ίδιος Προφήτης λέει: «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα».

Αφού ο Προφήτης απέκτησε εμπειρία αυτής της μνήμης και αποκόμισε την ωφέλεια που προέρχεται από αυτήν, σαν να λησμόνησε όλες τις ηδονές και τα τερπνά, ακόμη και το να φάει τον άρτο του, έλεγε: Κύριε, θα μνημονεύω μόνο τη δική Σου δικαιοσύνη· και δεν θα λησμονήσω τα δικαιώματά Σου. Αφού βρήκε και γεύθηκε την ωφέλεια αυτής της μνήμης και ο Απόστολος, έλεγε, όχι μόνο προς τον Τιμόθεο, αλλά προς κάθε άνθρωπο, λέγοντας στον Τιμόθεο: Να μνημονεύεις τον Ιησού Χριστό που αναστήθηκε από τους νεκρούς. Και όπως εκείνος που έχει έναν θησαυρό κρυμμένο σε κάποιον τόπο, κάθε ώρα, ημέρα και νύχτα όλος ο νους του βρίσκεται εκεί, και παραμένει σαν σιδηροδέσμιος, χωρίς να απομακρύνεται από τον τόπο ούτε για ελάχιστο, όπως ακριβώς είπε και ο Κύριος: Όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί βρίσκεται και η καρδιά σας· έτσι και εκείνος που επιθυμεί εκείνη την ωραιότητα και την έλευση του επουράνιου νυμφίου, διαρκώς μνημονεύει μόνο Αυτόν, ελκυόμενος από τον θείο έρωτα και την ακόρεστη επιθυμία, ψάλλοντας πάντοτε μαζί με τον ιεροψάλτη Δαβίδ: Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα. Αυτό μας ενετείλατο και ο Κύριος λέγοντας: Αυτό να κάνετε σε ανάμνησή μου.

Εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων· όπου και μόνο το άκουσμά του προκαλεί βάσανο. Διότι και το να φέρνει κανείς στη μνήμη του τέτοια πράγματα, όπως προαναφέραμε, αποτελεί όχι μικρό κέρδος για την ψυχή· επειδή, από τη μία, η ανάμνηση του Θεού, όπως λέγεται, ευφραίνει εκείνον που Τον θυμάται και τον ελκύει προς τα υψηλά· από την άλλη, η ανάμνηση των ζοφερών επιφέρει φόβο και κατάνυξη, και καθιστά τον άνθρωπο γεμάτο αγωνία και ζήλο. Διότι ποιος, φέρνοντας στη μνήμη του εκείνη την απαρηγόρητη αποτυχία, δεν κατανύγεται και δεν οδύρεται και δεν συντρίβει την ίδια του την καρδιά; Ποιος δεν βρέχει με δάκρυα και την κλίνη και το στήθος και ολόκληρο το σώμα του, αναλογιζόμενος την τόσο μεγάλη ζημία, η οποία μάλιστα στερείται παντελώς κάθε παρηγοριάς ή παράκλησης; Διότι κάθε αστοχία ή ναυάγιο πριν από το τέλος της ζωής επιδέχεται διόρθωση και παραμυθία. Επειδή βρίσκει ο καθένας, αντί για εκείνα που έχασε, κάποια άλλα, όσο η πανήγυρις του παρόντος βίου ακόμη διαρκεί, και έτσι παρηγορεί τη θλίψη του. Όμως η αποτυχία μετά την έξοδο από τη ζωή συνεπάγεται απαρηγόρητο πένθος· διότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να ανακτήσει αυτό που έχασε. Και αν ακόμη ταράζεται, και αν στενάζει, και αν οδύρεται, ή και αν χύνει δάκρυα, και αν βγάζει δυνατές φωνές, όλα παραμένουν απρόσδεκτα και ανώφελα.

Στο, «Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα.» «Ενθυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα», εμαρτύρησε ο μελωδός Δαβίδ. Δεν το εμαρτύρησε από τη δική του φύση, αλλά το έψαλε εμπνευσμένος από το Άγιο Πνεύμα του Θεού· δεν τον μνημόνευσε απλώς, αλλά και με σοφία ο Δαβίδ ικέτευσε· δεν τον ενθυμούνταν μόνο με τα χείλη, αλλά και η καρδιά δίδασκε· δεν τον λησμονούσε ο Δαβίδ ούτε τη νύχτα ούτε την ημέρα, αλλά ζητώντας αυτά τον ενθυμούνταν κάθε ώρα.

Και για να μάθεις ότι περιγράφουμε την αλήθεια και όχι ψέμα, ας τρυγήσουμε τις μελωδίες του Αγίου Πνεύματος από την ίδια τη γραπτή ιστορία. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα», είπε ο Δαβίδ. Και αν θέλεις να γνωρίσεις αληθινά ότι και τη νύχτα και την ημέρα ο Δαβίδ θυμόταν τον Θεό, και καθώς τον μνημόνευε ευφραινόταν, πρόσεξε τα όσα λέγονται με μεγάλη προθυμία και φιληκοΐα: «Θυμήθηκα τη νύχτα το όνομά σου, Κύριε»· και, «Θα μνημονεύω το όνομά σου σε κάθε γενεά και γενεά»· «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω, Κύριε»· «Τους όρθρους μελετούσα εσένα». «Το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω»· «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω».

«Βρήκα τον Δαβίδ τον δούλο μου, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου· και, θα τον καταστήσω πρωτότοκο, υψηλότερο από τους βασιλείς της γης· και τον θρόνο του σαν τις ημέρες του ουρανού». Λέγοντας αυτό, ο Δαβίδ φανέρωσε τον εαυτό του. Βλέπεις ότι μεγάλη ωφέλεια προκύπτει για τον άνθρωπο από το να μνημονεύει τον Θεό; «Θυμήθηκα τον Θεό», είπε ο Δαβίδ, «και ευφράνθηκε η καρδιά μου». Διότι οι άλλες μορφές ευφροσύνης εισέρχονται μέσω του στόματος και αποβάλλονται μέσω του αφεδρώνος· η ευφροσύνη όμως του Θεού, σαν πηγή, ευφραίνει την καρδιά με μελίρρυτα λόγια, ώστε ένας τέτοιος άνθρωπος να λέει: «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, περισσότερο από μέλι στο στόμα μου». Διότι εκείνος που μνημονεύει τον Θεό, έχει όλα τα αγαθά της ευφροσύνης να φωλιάζουν στην καρδιά του· εκεί υπάρχει πηγή που αναβλύζει αγαθά, εκεί μέλι και κηρήθρα και λύχνος αναμμένος, εκεί βρίσκεται κρυμμένος ο θησαυρός της Αγίας Τριάδος. Έτσι λοιπόν, ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα έρχονται και λαμβάνουν κατοικία μέσα του, και πλέον δεν είναι ένας άνθρωπος απλώς κατηχούμενος, αλλά άγγελος θεοφόρος. Επειδή λοιπόν τέτοιας χάριτος έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, και απολαμβάνοντας τέτοια ευφροσύνη ευφραινόταν ο Δαβίδ, ας μνημονεύουμε και εμείς συνεχώς τον Θεό, απολαμβάνοντας την δική Του ευφροσύνη, προκειμένου να απολαύσουμε τα αγαθά Του.

Ελκύεται δε αληθινά η διάνοιά μου να μεταπηδήσει και σε άλλα, στη σωτήρια πίστη. Διότι δεν απομακρύνομαι από τον προφήτη που λέει: «Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα»· τον οποίο η πανάρετη Σοφία στα Άσματα ανακηρύσσει: «Εξεγέρσου, βοριά, και έλα, νοτιά, πνεύσε στον κήπο μου, και ας αναβλύσουν αρώματα».

Αμήν. Διότι Αυτός είναι που μέλλει να κρίνει την οικουμένη και όλη την κτίση κάτω από τον ουρανό, και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Ποιος, λοιπόν, θα εκφράσει το έλεος της φιλανθρωπίας Του, ή το μέγεθος της κυριαρχίας Του; Ποιος θα εκφράσει τη σύνεση της αγαθότητάς Του, ή τη μεγαλειότητα της δυνάμεώς Του; Ποιος θα διηγηθεί τους οικτιρμούς της ευσπλαχνίας Του, ή θα εξιχνιάσει το ανυπέρβλητο αξίωμά Του; Διότι, χωρίς να εγκαταλείψει τα επουράνια, κατήλθε για εμάς στη γη. Διότι, παραμένοντας αθέατος από τις αρχές και τις εξουσίες, εισήλθε στην άχραντη μήτρα της Παρθένου. Έμεινε κρυμμένος από τους χορούς των αγγέλων και των αρχαγγέλων, και ενδύθηκε μορφή δούλου, για να σώσει τον πλασμένο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο από τη φθορά και τον θάνατο. Και πέθανε κατά σάρκα, για να μας καταστήσει κοινωνούς της αθάνατης φύσεώς Του. Και τι θα Του ανταποδώσουμε για όλα όσα Εκείνος μας προσέφερε; Ποιες ευχαριστίες, ή ποιες ικεσίες; Ακόμη κι αν όλα τα μέλη μας απέκτουσαν φωνή, και οι τρίχες μας έβγαζαν λαλιά, και όλο το σώμα μας γέμιζε με μελωδία, δεν θα μπορούσαμε να ανυμνήσουμε επάξια την ευσπλαχνία και τη μεγαλειότητα της συγκαταβάσεώς Του προς εμάς. Αλλά, στο μέτρο των δυνάμεών μας, ανυμνούμε τον μόνο Υπεράγιο, εκπληρώνοντας τον προφητικό λόγο: «Ενθυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα». Διότι μέσα από αυτήν την αναδρομή διέτρεξα τα μεγάλα και παράδοξα θαύματα του Σωτήρος, ώστε, μνημονεύοντάς τα κάθε μέρα, να ευφραίνομαι· εφόσον βέβαια τα προσεγγίσαμε στη μνήμη μας επάξια, όπως άρμοζε.

Αλλά, είτε με πρόφαση είτε με αλήθεια, ας κηρυχθεί ο Θεός· γι' αυτό, μαζί με τον προφήτη, ας πούμε: Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα.

Ευφραινόταν, όχι όπως οι δίκαιοι εν Κυρίω (διότι ευφροσύνη των δικαίων είναι η μνήμη του Θεού, καθώς μου το μαρτυρεί ο Δαβίδ λέγοντας: Ενθυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα), αλλά ευφραινόταν μέσα σε μέθες, σε ασωτίες, σε κραιπάλες, σε αταξίες, μη διαφέροντας σε τίποτα από τους χοίρους που κυλιούνται στον βούρκο.

Ώ, πόσα και πόσο μεγάλα κακά γεννιούνται από την αναρχία! Πείνα, πόλεμος, λεηλασίες χωριών, στέρηση χρημάτων, απαγωγές, οι φόβοι για δουλεία και θάνατο. ΤΙΤΛΟΣ ΚΓ΄. — Περί ακηδίας και αθυμίας. «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου; Και γιατί με ταράζεις;» «Όταν κυριεύτηκε από ακηδία η καρδιά μου, με ύψωσες πάνω σε πέτρα.» «Βυθίστηκα σε σκέψεις και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου.» «Νύσταξε η ψυχή μου από την ακηδία· στερέωσέ με με τους λόγους σου. Αθυμία με κατέλαβε εξαιτίας των αμαρτωλών που εγκαταλείπουν τον νόμο σου.» «Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα και γόνατα παραλυμένα.

Με ένα νεύμα της βουλήσεώς του δημιουργεί όσα θέλει εκ του μηδενός, όντας ο μόνος αΐδιος, ο μόνος άναρχος, ο μόνος απλός στην ουσία και τη βούληση. ΤΙΤΛΟΣ Γʹ. — Περί της δοξολογίας του Θεού· και ότι πρέπει να δοξάζουμε και να αγιάζουμε τον Θεό, και ότι όσους τον δοξάζουν, τους δοξάζει ο Θεός. «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Επειδή δεν πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε, για τον λόγο αυτόν εσείς δεν θα εισαγάγετε τον λαό αυτόν στη γη την οποία τους έδωσα.» «Εκείνους που με δοξάζουν θα τους δοξάσω, και εκείνος που με περιφρονεί θα ατιμαστεί.» «Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά.» «Υμνώντας θα επικαλεστώ τον Κύριο, και θα σωθώ από τους εχθρούς μου.» «Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον», και τα λοιπά. «Θα ευλογώ τον Κύριο σε κάθε καιρό, διαπαντός η αίνεσή του θα βρίσκεται στο στόμα μου.» «Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε· ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε.» «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί βρίσκεται η οδός.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· ψάλτε στο όνομά του.» «Ας σε δοξολογήσουν οι λαοί, Θεέ· ας σε δοξολογήσουν όλοι οι λαοί.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ. Τα βασίλεια της γης, ψάλτε στον Θεό, ψάλτε στον Κύριο.» «Θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα, και στοχάστηκα.» «Τα ελέη σου, Κύριε, αιώνια θα υμνώ· σε γενεά και γενεά.» «Αγαθό είναι να δοξολογεί κανείς τον Κύριο, και να ψάλλει στο όνομά σου.» «

Αναλογιζόμενος αυτά, αγαπητέ, να είσαι ανδρείος και δυνατός, και ως καλός στρατιώτης να φροντίζεις να αρέσεις σε εκείνον που σε στρατολόγησε. Και αν ο πονηρός σού φέρει λογισμούς ολιγωρίας και επιδιώξει να χαλαρώσει την ένταση της προθέσεώς σου, μην φοβάσαι τις επιβουλές του, έχοντας στον νου σου το Δεσποτικό πρόσταγμα που λέει: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη· αλλά να έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο». Γι' αυτό να χαίρεσαι πάντοτε εν Κυρίω, διότι σε εξέλεξε και σε ξεχώρισε από τον κόσμο, και σε έθεσε ενώπιον του προσώπου Του. Και Αυτός, που σε κάλεσε με αγία κλήση, είναι πάντοτε κοντά. Να μην μεριμνάς για τίποτα· αλλά σε κάθε περίσταση, με την προσευχή και τη δέηση, μετ' ευχαριστίας, ας γίνονται γνωστά τα αιτήματά σου στον Θεό. Διότι Αυτός έχει πει: «Δεν θα σε αφήσω και δεν θα σε εγκαταλείψω». Έτσι λοιπόν, μέσα στη σκληρότητα της αγωγής και στην ολιγωρία της ασκήσεως, έχοντας τέτοιους λογισμούς, να ευφραίνεσαι, ενθυμούμενος τον Κύριο και Θεό μας· διότι λέει: «Ενθυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα».

Αυτά αρμόζουν στον θειότατο Δαβίδ και στον Δεσπότη Χριστό, όχι μόνο όμως, αλλά και σε κάθε όσιο που απευθύνεται στον Θεό μέσω καθαρής προσευχής. «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου», παραιτήθηκε από τις σωματικές παρηγοριές. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Διότι την κάθε παρηγοριά την ξεπερνά η καθαρή μνήμη του Θεού, η οποία ευφραίνει ασυγκρίτως την ψυχή και την καρδιά. «Στοχάστηκα βαθιά», δηλαδή μελέτησα για τον Θεό, «και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές»· από μακριά έβλεπα τους εχθρούς, είτε τους αισθητούς είτε και τους νοητούς. «Ταράχτηκα και δεν μίλησα»· διότι αυτό είναι τεκμήριο μακροθυμίας. «Αναλογίστηκα αρχαίες ημέρες και θυμήθηκα και μελέτησα αιώνια έτη»· διότι αυτό είναι κατόρθωμα μιας καρδιάς που νήφει. «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου, και αδημονούσε το πνεύμα μου», δηλαδή λυπόταν η ψυχή μου, αναλογιζόμενη και λέγοντας· «Μήπως ο Κύριος θα με απορρίψει για πάντα και δεν θα δείξει ξανά την εύνοιά Του; Ή θα αποκόψει εντελώς το έλεός Του; Μήπως θα ξεχάσει ο Θεός να σπλαγχνιστεί; Ή μήπως μέσα στην οργή Του θα συγκρατήσει τους οικτιρμούς Του;» Διότι σωστά έλεγε ότι «τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και αδημονούσε το πνεύμα μου», φοβούμενος μήπως τυχόν τον απορρίψει ο Θεός, και τα υπόλοιπα φοβερά. «Και είπα· Τώρα άρχισα»· διότι είναι χαρακτηριστικό της ταπεινώσεως το να μη νομίζει κανείς ότι έχει περάσει πολύ χρόνο στην άσκηση.

Πρόσεξε πώς τα έργα του Θεού οδηγούσαν τον προφήτη σε έκσταση· «κατανόησα», λέει, «τα έργα σου, και έμεινα εκστατικός». Και πολύ δικαιολογημένα· διότι αυτός που ακούει το άγγελμα του Θεού όπως πρέπει, φοβάται πάρα πολύ και τρέμει, όπως στο «άκουσα το άγγελμά σου, Κύριε, και φοβήθηκα», ή ευφραίνεται σύμφωνα με το «θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα», ή μένει εκστατικός, όπως στο «κατανόησα τα έργα σου, και έμεινα εκστατικός».

Επειδή δε η ημέρα, έχοντας ένταση, συνηθίζει να προκαλεί ακηδία, ας διατρέφουμε την ψυχή μας με αγαθές ασχολίες και πνευματικούς στοχασμούς, όχι με τα του κόσμου, στα οποία υπάρχει ματαιότητα, σύγχυση, ταλαιπωρία και πικρία, αλλά με εκείνα στα οποία υπάρχει γλυκύτητα και ευφροσύνη. «Θυμήθηκα τον Θεό», λέει, «και ευφράνθηκα». Στον Θεό λοιπόν ας βρίσκεται ο νους μας, στα ουράνια θεάματα, στα κάλλη του παραδείσου, στις αιώνιες μονές, στις αγγελικές χοροστασίες, στην εκεί διαβίωση, στο πού άραγε βρίσκονται τώρα οι ψυχές τόσο των δικαίων όσο και των αμαρτωλών, στο πώς θα γίνει η επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, «κατά την οποία, σύμφωνα με το ιερό λόγιο, οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό θόρυβο, τα στοιχεία φλεγόμενα θα διαλυθούν, και η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν»· έπειτα πώς πρόκειται η κάθε ψυχή να αναλάβει ξανά το σύζυγό της σώμα, ποια θα είναι εκείνη η πολυάνθρωπη σύναξη από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια, πόσο φοβερό και λαμπρότερο από το ηλιακό φως θα είναι το πρόσωπο του Χριστού, τι είδους φωνή Του θα ακούσουμε· τέλος, ποια θα είναι η αποκατάσταση τόσο των δικαίων που θα προσληφθούν στη βασιλεία των ουρανών όσο και των αμαρτωλών που θα αποπεμφθούν στις αιώνιες τιμωρίες.