Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:5

Πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές τα μάτια μου, ταράχθηκα και δεν μίλησα. Διότι αυτό, λέει, προκαλεί ταραχή, το ότι οι εχθροί κατέλαβαν εκ των προτέρων τις θέσεις των δικών μας φρουρών, δηλαδή τις επάλξεις των τειχών. Αναλογίστηκα τις αρχαίες ημέρες. Εκείνα, λέει, σκεφτόμουν μέσα μου και ταραζόμουν, πώς παλαιότερα μεν ο Θεός βοηθούσε τον λαό, ενώ τώρα τον απέρριψε. Και αυτό μου προκαλούσε αθυμία, μήπως τυχόν η αποστροφή Του απέναντί τους γίνει παντοτινή. Έφερνα στη μνήμη μου εκείνες τις παλαιές ημέρες.

Ε΄. Και ο προκείμενος ψαλμός ανήκει μεν στον Ασάφ, φέρει δε την επιγραφή «Υπέρ Ιδιθούμ», για τον οποίο έχουμε ήδη κάνει λόγο στα προηγούμενα. Φαίνεται δε ότι συντάσσει τους λόγους αυτούς υπέρ του Ιδιθούμ, επειδή, όπως ήταν φυσικό, εκείνος αναστέναζε βαθιά για τα πολλά που είχε ακούσει σχετικά με τον λαό, και ήδη έχανε το θάρρος του και λίγο έλειψε να παραδοθεί και ο ίδιος στην απελπισία εξαιτίας των παρανομιών του λαού και όσων επρόκειτο να συμβούν εξαιτίας τους σε ολόκληρο το έθνος. Γι' αυτό, στην αρχή μεν, παραθέτει ως εκ προσώπου εκείνου το: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Θεό, με τη φωνή μου προς τον Θεό, και με πρόσεξε»· έπειτα στη συνέχεια υποδηλώνει την αθυμία που τον κατέλαβε, λέγοντας: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου, βυθίστηκα σε σκέψεις και λιγοψύχησε το πνεύμα μου. Ταράχθηκα και δεν μίλησα». Και προσθέτει: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και ερευνούσε το πνεύμα μου. Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν θα δείξει πια την εύνοιά του; Ή μήπως μέχρι τέλους θα αποκρύψει το έλεός του από γενιά σε γενιά; Ή μήπως θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο Θεός, ή θα συγκρατήσει μέσα στην οργή του τους οικτιρμούς του;». Αυτά ήταν που λύπησαν την ψυχή του Ιδιθούμ. Γι' αυτό ορθά ομολογούσε ότι είχε λιγοψυχήσει. Αλλά το θείο Πνεύμα, μέσω του προφήτη Ασάφ, στη συνέχεια θεραπεύει τα λυπηρά αυτά συναισθήματα σε όσα λέει: «Ποιος Θεός είναι μεγάλος όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια».

Τα μάτια μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές, ταράχθηκα και δεν μίλησα. Τέτοιοι ήταν, λέει, οι λογισμοί που με έθλιβαν. Διότι, επειδή έβλεπα την απόρριψη του λαού, την οποία καθόρισαν οι προαναφερθέντες προφητικοί λόγοι, αναστατωνόμουν εύλογα, και συλλογιζόμουν μέσα μου αν το κακό θα είναι αθεράπευτο γι' αυτούς.

Διότι το ότι θα απορρίπτονταν σε κάποιον καιρό και ότι θα υφίσταντο αυτό μέχρι τέλους, το πίστευα λόγω της προφητείας που λέει: «Γιατί, Θεέ, μας απέρριψες μέχρι τέλους; Οργίστηκε ο θυμός σου εναντίον των προβάτων της βοσκής σου;». Απορούσα, όμως, μέσα μου αναλογιζόμενος αυτά: «Μήπως στους αιώνες θα απορρίψει ο Κύριος, ή δεν πρόκειται πλέον να ευδοκήσει;» και τα εξής. Αναλογιζόμενος αυτά ταραζόμουν· αλλά έφερνα στη μνήμη μου τις παλιές ημέρες και αναπολώντας τα αρχαία έτη από τις παλαιές Γραφές, σκεφτόμουν πόσες φορές, ενώ τους είχε απορρίψει όταν αμάρτησαν, τους επανέφερε, και ενώ τους είχε παραδώσει στους εχθρούς όταν ασέβησαν, τους ανέκτησε και πάλι. Γιατί, λοιπόν, παλαιότερα τους ανακαλούσε κοντά του ακόμη και μετά από φοβερά αμαρτήματα, μην απορρίπτοντάς τους μέχρι τέλους ούτε αποκόπτοντας το έλεός του· τώρα όμως δεν θα πράξει τίποτα από αυτά, αλλά θα λησμονήσει τη φιλανθρωπία του και θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο μακρόθυμος και πολυέλεος και φιλεύσπλαχνος; Αυτά συλλογιζόμουν μέσα μου κατά τη διάρκεια της νύχτας, και το πνεύμα μου έσκαβε βαθιά, διερευνώντας και εξετάζοντας αυστηρά τους λογισμούς μου, και ανακρίνοντας το πνεύμα, μήπως τυχόν μου υποβάλει κάτι για τη θεραπεία των αποριών. Αντί δε της φράσης: «Προκατέλαβαν τις νυχτερινές φυλακές τα μάτια μου», ο Σύμμαχος λέει: «Εμπόδιζαν τις αναβλέψεις τα μάτια μου». Διότι, συγκεντρώνοντας μέσα μου τους λογισμούς μου, έκλεινα τα μάτια, ώστε, μην προσηλώνοντάς τα στα αισθητά πράγματα, να μην αποσπώμαι από το προκείμενο ζήτημα.

Κλείνοντας λοιπόν τα μάτια του σώματος, απορούσα μέσα μου, χωρίς να βγάζω φωνή, ούτε να μιλώ σε άλλον, αλλά σκεπτόμενος εγώ ο ίδιος με τον εαυτό μου. Γι᾽ αυτό αντί του «Ταράχθηκα, και δεν μίλησα», και των όσων ακολουθούν, στη μετάφραση του Συμμάχου λέγεται: «Απορούσα, και δεν μίλησα». —Αναλογιζόμουν τις πρώτες ημέρες, τα χρόνια τα αιώνια θυμόμουν. Και τη νύχτα έλεγα τους ψαλμούς μου στην καρδιά μου, και ανερευνούσα το πνεύμα μου. Έχοντας αυτή την άγρυπνη διάθεση, και μένοντας ξύπνιος τις νύχτες, σκεπτόμουν τα προηγούμενα, για τα οποία είχε ειπωθεί: Σαν σε δάσος με δέντρα έκοψαν με τα τσεκούρια τις πύλες της ταυτόχρονα, με πέλεκυ και σμίλη την κατέρριψαν. Μέχρι το έδαφος βεβήλωσαν το σκήνωμα του ονόματός σου. Είπαν στην καρδιά τους όλες οι γενιές τους ταυτόχρονα: Ας καταπαύσουμε τις γιορτές του Θεού από τη γη. Τα σημεία μας δεν τα είδαμε, δεν υπάρχει πλέον προφήτης, και δεν θα μας γνωρίζει πια. Για αυτά λοιπόν απορούσα, αν θα υπάρξει θεραπεία για όσους έχουν υποστεί αυτά τα κακά. Και ήταν φυσικό ο Ιδιθούν, αφού άκουσε την προφητεία του Ασάφ και τα συλλογίστηκε αυτά μέσα του, να απευθυνθεί γεμάτος απορία προς τον προφήτη ως προς δάσκαλο, να του θέσει ερώτηση, και προτείνοντας κάτι σαν επιχείρημα να πει: Τι συμβαίνει λοιπόν, ω προφήτη; Επειδή αυτά προφήτευσες, θέλω να γνωρίσω και να μάθω: Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν πρόκειται πλέον να δείξει την εύνοιά του;

Στον ίδιο Σε μέμφθηκα, το ομολογώ –ας ονομαστεί βέβαια μέμψη η νουθεσία–, όμως δεν σου έδωσα την εντολή να παραμείνεις σιωπηλός. Για ποιον λόγο λοιπόν παραμένεις άφωνος απέναντί μας για τόσο πολύ καιρό, πράγμα ασυνήθιστο; Μήπως ταράχθηκες και δεν μίλησες, ή μήπως δείλιασες; Μήπως φοβάσαι ότι, αν μιλήσεις για δεύτερη φορά, θα βρεθείς ξανά υπό κατηγορία; Αν λοιπόν συμβαίνει το πρώτο, εσύ τουλάχιστον δεν αξίζει να ταράζεσαι· διότι αυτή είναι η αλήθεια, εκτός και αν θεωρώ ότι ακόμη και τα πιο βαριά δικά μας λόγια σου είναι πιο προσηνή από τα κολακευτικά των άλλων.

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. «Προκατελάβοντο»: Ο χορός των αποστόλων δεν ησύχαζε ούτε τις ώρες της νύχτας. «Εταράχθην»: Διότι οι απόστολοι διακατέχονταν από τον φόβο των Ιουδαίων και σιωπούσαν. «Διελογισάμην»: Διότι ο χορός των αποστόλων αναλογιζόταν τα αρχικά θαύματα, τα σημεία και το πάθος, ότι έτσι συνέβη. Και ο νους τους καταπονούνταν, σκεπτόμενος πώς, ενώ ήταν Θεός, υπέστη τέτοια πράγματα από τους Ιουδαίους. «Νυκτός μετά της καρδίας»: Διότι καθένας από τους αποστόλους [τη νύχτα] συλλογιζόταν και ερευνούσε, δηλαδή διερωτάτο για το τι ήταν αυτό που είχε συμβεί. «Μη εις τους αιώνας»: Διότι έλεγαν: μήπως άραγε μείνουμε έτσι εγκαταλελειμμένοι; «Και ου προσθήσει»: Δηλαδή, άραγε δεν θα μας εμφανιστεί ο Διδάσκαλος και δεν θα ανακουφίσει τη θλίψη της καρδιάς μας; «Ή εις τέλος»: Αλλά άραγε θα αδιαφορήσει μέχρι τέλους για εμάς ή για τον κόσμο του; «Συντελέσει ρήμα»: Τόσα πολλά, λέει, ειπώθηκαν για αυτόν από γενιά σε γενιά. Και άραγε θα τα παραδώσει όλα στη λήθη; «Μη επιλήσεται»: Μήπως, οργισμένος, συγκρατήσει τους οικτιρμούς του και το έλεός του από εμάς, και βρεθούμε να μοχθούμε μάταια.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΣΤ'. «Οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές.» Άριστος για θεωρία είναι ο καιρός της νύχτας, καθώς ούτε η ακοή ούτε η όραση αποσπώνται προς άλλα πράγματα, καθένα από τα οποία περισπά τον νου προς αυτά, απομακρύνοντάς τον από τη θεωρία. Κατά τη διάρκειά της λοιπόν εντρυφούσε, ασχολούμενος με τις θεωρητικές κινήσεις. Διότι δείξαμε προηγουμένως ότι αυτό σημαίνει η λέξη «αδολεσχία» στην προκειμένη περίπτωση. Και τώρα το πνεύμα του ερευνούσε (έσκαλλε)· δηλαδή, δυσφορούσε, επειδή δεν μπορούσε ακόμη να τα κατανοήσει αυτά. Ο παρών βίος, εξαιτίας της άγνοιας, είναι νύχτα, στην οποία, λέει, δεν παρέδωσα τον εαυτό μου στον ύπνο όπως κάποιοι άλλοι (Διότι εκείνοι που κοιμούνται, κοιμούνται τη νύχτα· και εκείνοι που μεθούν, μεθούν τη νύχτα)· αλλά όντας νηφάλιος, συνομιλούσα με τον νόμο σχετικά με το τι πρέπει να πράττω. Επειδή έμαθα ότι τα παρόντα είναι πρόσκαιρα και θα λάβουν τέλος, αντιλήφθηκα τα δεινά που μας περιβάλλουν. Σαν γεωργός λοιπόν καλλιεργούσα το πνεύμα μου, προκειμένου, αφού σπείρω σε αυτό, να θερίσω ζωή αιώνια. Διότι αυτός που σπέρνει στο πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια. Πιο πάνω λοιπόν με τη λέξη «πνεύμα» εννοούσε την ψυχή· εδώ όμως εννοεί το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του, με το οποίο η ψυχή ερευνά (σκάλλει) και εντρυφά (αδολεσχεί)· διότι βέβαια δεν το κάνει το σώμα μαζί με την ψυχή. Η κατεξοχήν λοιπόν ανθρώπινη ψυχή εντρυφά μαζί με τον νου, και ερευνά το πνεύμα που είναι συζευγμένο με τον νου. Διότι θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου. «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου.»

Αυτά αρμόζουν στον θειότατο Δαβίδ και στον Δεσπότη Χριστό, όχι μόνο όμως, αλλά και σε κάθε όσιο που απευθύνεται στον Θεό μέσω καθαρής προσευχής. «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου», παραιτήθηκε από τις σωματικές παρηγοριές. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Διότι την κάθε παρηγοριά την ξεπερνά η καθαρή μνήμη του Θεού, η οποία ευφραίνει ασυγκρίτως την ψυχή και την καρδιά. «Στοχάστηκα βαθιά», δηλαδή μελέτησα για τον Θεό, «και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές»· από μακριά έβλεπα τους εχθρούς, είτε τους αισθητούς είτε και τους νοητούς. «Ταράχτηκα και δεν μίλησα»· διότι αυτό είναι τεκμήριο μακροθυμίας. «Αναλογίστηκα αρχαίες ημέρες και θυμήθηκα και μελέτησα αιώνια έτη»· διότι αυτό είναι κατόρθωμα μιας καρδιάς που νήφει. «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου, και αδημονούσε το πνεύμα μου», δηλαδή λυπόταν η ψυχή μου, αναλογιζόμενη και λέγοντας· «Μήπως ο Κύριος θα με απορρίψει για πάντα και δεν θα δείξει ξανά την εύνοιά Του; Ή θα αποκόψει εντελώς το έλεός Του; Μήπως θα ξεχάσει ο Θεός να σπλαγχνιστεί; Ή μήπως μέσα στην οργή Του θα συγκρατήσει τους οικτιρμούς Του;» Διότι σωστά έλεγε ότι «τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και αδημονούσε το πνεύμα μου», φοβούμενος μήπως τυχόν τον απορρίψει ο Θεός, και τα υπόλοιπα φοβερά. «Και είπα· Τώρα άρχισα»· διότι είναι χαρακτηριστικό της ταπεινώσεως το να μη νομίζει κανείς ότι έχει περάσει πολύ χρόνο στην άσκηση.

Υβρίστηκες; Υπόμεινε με μακροθυμία τη λοιδορία πνίγοντας μέσα σου τον ονειδισμό: «Διότι ταράχθηκα, λέει, και δεν μίλησα». Και η μεν ύβρις παρήλθε, η δε αρετή σου μένει στον αιώνα. Έλαβες κάποιο φαγητό ή ποτό αντίθετα προς το θέλημά σου; Ευχαρίστησε για όσα σου προσφέρθηκαν, διότι αυτό που εσύ πολλές φορές απορρίπτεις θεωρώντας το κακό, άλλοι επιθυμούν έστω και μόνο να το γευθούν. Και αν δεν συντρέχουν αυτά, σε τι θα υπολογιστεί η υποταγή και ποιο είναι το καύχημα για αυτήν; Διότι ούτε από την εγκράτεια ούτε από την αγρυπνία ούτε από τη χαμευνία ούτε από οποιονδήποτε άλλον αγώνα μπορούμε να ευδοκιμήσουμε και να αποδείξουμε το μαρτύριο της άθλησης του κοινοβιακού βίου, όσο από την αποκοπή του θελήματος. Επομένως, «αφού αποβάλουμε κάθε κακία και κάθε δόλο και τις υποκρισίες και τους φθόνους και κάθε καταλαλιά, όπως παραγγέλλει ο κορυφαίος των αποστόλων, σαν νεογέννητα βρέφη ας επιποθήσουμε το λογικό και άδολο γάλα, για να αυξηθούμε μέσω αυτού, εφόσον γευθήκαμε ότι ο Κύριος είναι αγαθός», εάν πράγματι επιθυμούμε την αιώνια ζωή. Και ας μην δυσανασχετούμε όταν νουθετούμαστε, ούτε ας αποθαρρυνόμαστε επαναφέροντας τον εαυτό μας κάθε φορά από τις πτώσεις· διότι ευδοκιμώντας με αυτόν τον τρόπο, είθε να επιτύχουμε την αιώνια ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.