Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:6

Πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές τα μάτια μου, ταράχθηκα και δεν μίλησα. Διότι αυτό, λέει, προκαλεί ταραχή, το ότι οι εχθροί κατέλαβαν εκ των προτέρων τις θέσεις των δικών μας φρουρών, δηλαδή τις επάλξεις των τειχών. Αναλογίστηκα τις αρχαίες ημέρες. Εκείνα, λέει, σκεφτόμουν μέσα μου και ταραζόμουν, πώς παλαιότερα μεν ο Θεός βοηθούσε τον λαό, ενώ τώρα τον απέρριψε. Και αυτό μου προκαλούσε αθυμία, μήπως τυχόν η αποστροφή Του απέναντί τους γίνει παντοτινή. Έφερνα στη μνήμη μου εκείνες τις παλαιές ημέρες.

Αυτοί που πρόκειται να κατοικήσουν στις ουράνιες «πολλές μονές» σε καθορισμένους καιρούς, όπως πρέπει να κατανοεί κανείς τους εκεί καιρούς και τα εκεί έτη, τα οποία αναλογιζόμενος βαθιά κάποιος από τους προφήτες έλεγε: «και έτη αιώνια θυμήθηκα και μελέτησα»· διότι θα μεταβούν στην εξαιρετική ουράνια πόλη, η οποία είναι ξεχωρισμένη για τη βασιλεία του Θεού και για όσους έχουν φθάσει στο άκρο της μακαριότητας, την οποία δεν θα στερηθούν ούτε εκείνοι που βρίσκονται σε κατώτερη βαθμίδα. Και αυτοί, φθάνοντας κατά ορισμένες περιόδους σαν σε ουράνιες εορτές, θα μεταλάβουν κάποια ατελεύτητη και ένθεη ευφροσύνη, απολαμβάνοντας τα εκεί άρρητα αγαθά, για τα οποία έχει ειπωθεί: «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά που ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν». Και αφού εμφορηθούν από αυτά, θα επιστρέψουν στις δικές τους μονές, αναλαμβάνοντας ο καθένας την οικεία και κατάλληλη για τον εαυτό του διαμονή, οπότε και ο αληθινός «σαββατισμός» και η τέλεια και αληθής «ανάπαυση των ψυχών» θα αποδοθεί σε όσους είναι άξιοι αυτών.

Διότι το ότι θα απορρίπτονταν σε κάποιον καιρό και ότι θα υφίσταντο αυτό μέχρι τέλους, το πίστευα λόγω της προφητείας που λέει: «Γιατί, Θεέ, μας απέρριψες μέχρι τέλους; Οργίστηκε ο θυμός σου εναντίον των προβάτων της βοσκής σου;». Απορούσα, όμως, μέσα μου αναλογιζόμενος αυτά: «Μήπως στους αιώνες θα απορρίψει ο Κύριος, ή δεν πρόκειται πλέον να ευδοκήσει;» και τα εξής. Αναλογιζόμενος αυτά ταραζόμουν· αλλά έφερνα στη μνήμη μου τις παλιές ημέρες και αναπολώντας τα αρχαία έτη από τις παλαιές Γραφές, σκεφτόμουν πόσες φορές, ενώ τους είχε απορρίψει όταν αμάρτησαν, τους επανέφερε, και ενώ τους είχε παραδώσει στους εχθρούς όταν ασέβησαν, τους ανέκτησε και πάλι. Γιατί, λοιπόν, παλαιότερα τους ανακαλούσε κοντά του ακόμη και μετά από φοβερά αμαρτήματα, μην απορρίπτοντάς τους μέχρι τέλους ούτε αποκόπτοντας το έλεός του· τώρα όμως δεν θα πράξει τίποτα από αυτά, αλλά θα λησμονήσει τη φιλανθρωπία του και θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο μακρόθυμος και πολυέλεος και φιλεύσπλαχνος; Αυτά συλλογιζόμουν μέσα μου κατά τη διάρκεια της νύχτας, και το πνεύμα μου έσκαβε βαθιά, διερευνώντας και εξετάζοντας αυστηρά τους λογισμούς μου, και ανακρίνοντας το πνεύμα, μήπως τυχόν μου υποβάλει κάτι για τη θεραπεία των αποριών. Αντί δε της φράσης: «Προκατέλαβαν τις νυχτερινές φυλακές τα μάτια μου», ο Σύμμαχος λέει: «Εμπόδιζαν τις αναβλέψεις τα μάτια μου». Διότι, συγκεντρώνοντας μέσα μου τους λογισμούς μου, έκλεινα τα μάτια, ώστε, μην προσηλώνοντάς τα στα αισθητά πράγματα, να μην αποσπώμαι από το προκείμενο ζήτημα.

Κλείνοντας λοιπόν τα μάτια του σώματος, απορούσα μέσα μου, χωρίς να βγάζω φωνή, ούτε να μιλώ σε άλλον, αλλά σκεπτόμενος εγώ ο ίδιος με τον εαυτό μου. Γι᾽ αυτό αντί του «Ταράχθηκα, και δεν μίλησα», και των όσων ακολουθούν, στη μετάφραση του Συμμάχου λέγεται: «Απορούσα, και δεν μίλησα». —Αναλογιζόμουν τις πρώτες ημέρες, τα χρόνια τα αιώνια θυμόμουν. Και τη νύχτα έλεγα τους ψαλμούς μου στην καρδιά μου, και ανερευνούσα το πνεύμα μου. Έχοντας αυτή την άγρυπνη διάθεση, και μένοντας ξύπνιος τις νύχτες, σκεπτόμουν τα προηγούμενα, για τα οποία είχε ειπωθεί: Σαν σε δάσος με δέντρα έκοψαν με τα τσεκούρια τις πύλες της ταυτόχρονα, με πέλεκυ και σμίλη την κατέρριψαν. Μέχρι το έδαφος βεβήλωσαν το σκήνωμα του ονόματός σου. Είπαν στην καρδιά τους όλες οι γενιές τους ταυτόχρονα: Ας καταπαύσουμε τις γιορτές του Θεού από τη γη. Τα σημεία μας δεν τα είδαμε, δεν υπάρχει πλέον προφήτης, και δεν θα μας γνωρίζει πια. Για αυτά λοιπόν απορούσα, αν θα υπάρξει θεραπεία για όσους έχουν υποστεί αυτά τα κακά. Και ήταν φυσικό ο Ιδιθούν, αφού άκουσε την προφητεία του Ασάφ και τα συλλογίστηκε αυτά μέσα του, να απευθυνθεί γεμάτος απορία προς τον προφήτη ως προς δάσκαλο, να του θέσει ερώτηση, και προτείνοντας κάτι σαν επιχείρημα να πει: Τι συμβαίνει λοιπόν, ω προφήτη; Επειδή αυτά προφήτευσες, θέλω να γνωρίσω και να μάθω: Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν πρόκειται πλέον να δείξει την εύνοιά του;

Θυμήθηκα αρχαίες ημέρες. Επειδή και ο Μωυσής προστάζει λέγοντας: «Θυμηθείτε ημέρες των περασμένων αιώνων»· και ο Δαβίδ πάλι λέει: «Και έτη αιώνια θυμήθηκα, και μελέτησα»· εύλογα, λοιπόν, θεραπεύοντας τον εαυτό του εκείνος που ταράχθηκε στην καρδιά, ανατρέχει στις παλιές του ημέρες, σε εκείνες πριν από την ταραχή, κατά τις οποίες ζούσε ενάρετα, ή στις παλαιές ιστορίες· και ανακαλώντας τες στη μνήμη του, μελετά τα έργα του Θεού, και τα δημιουργήματα των χεριών Του, αντλώντας όχι μικρή παρηγοριά από τα παλαιά αναγνώσματα, μαθαίνοντας από αυτά ότι ο Θεός επισκεπτόταν τους παλαιούς έπειτα από αναρίθμητες θλίψεις και πειρασμούς, και πόσες θεραπείες και ευεργεσίες τούς προσέφερε. Αλλά και μελετώντας τους λόγους περί της δημιουργίας θεράπευε την ψυχή του, διδασκόμενος πως ο βίος των ανθρώπων δεν στερείται θείας πρόνοιας, ούτε είναι αθεράπευτη η ψυχή εκείνου που ταράχθηκε· αντιθέτως, ο Λόγος του Θεού επιβλέπει και προνοεί για τα πάντα, θεραπεύοντας τους συντετριμμένους στην καρδιά.

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. «Προκατελάβοντο»: Ο χορός των αποστόλων δεν ησύχαζε ούτε τις ώρες της νύχτας. «Εταράχθην»: Διότι οι απόστολοι διακατέχονταν από τον φόβο των Ιουδαίων και σιωπούσαν. «Διελογισάμην»: Διότι ο χορός των αποστόλων αναλογιζόταν τα αρχικά θαύματα, τα σημεία και το πάθος, ότι έτσι συνέβη. Και ο νους τους καταπονούνταν, σκεπτόμενος πώς, ενώ ήταν Θεός, υπέστη τέτοια πράγματα από τους Ιουδαίους. «Νυκτός μετά της καρδίας»: Διότι καθένας από τους αποστόλους [τη νύχτα] συλλογιζόταν και ερευνούσε, δηλαδή διερωτάτο για το τι ήταν αυτό που είχε συμβεί. «Μη εις τους αιώνας»: Διότι έλεγαν: μήπως άραγε μείνουμε έτσι εγκαταλελειμμένοι; «Και ου προσθήσει»: Δηλαδή, άραγε δεν θα μας εμφανιστεί ο Διδάσκαλος και δεν θα ανακουφίσει τη θλίψη της καρδιάς μας; «Ή εις τέλος»: Αλλά άραγε θα αδιαφορήσει μέχρι τέλους για εμάς ή για τον κόσμο του; «Συντελέσει ρήμα»: Τόσα πολλά, λέει, ειπώθηκαν για αυτόν από γενιά σε γενιά. Και άραγε θα τα παραδώσει όλα στη λήθη; «Μη επιλήσεται»: Μήπως, οργισμένος, συγκρατήσει τους οικτιρμούς του και το έλεός του από εμάς, και βρεθούμε να μοχθούμε μάταια.

Αυτά αρμόζουν στον θειότατο Δαβίδ και στον Δεσπότη Χριστό, όχι μόνο όμως, αλλά και σε κάθε όσιο που απευθύνεται στον Θεό μέσω καθαρής προσευχής. «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου», παραιτήθηκε από τις σωματικές παρηγοριές. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Διότι την κάθε παρηγοριά την ξεπερνά η καθαρή μνήμη του Θεού, η οποία ευφραίνει ασυγκρίτως την ψυχή και την καρδιά. «Στοχάστηκα βαθιά», δηλαδή μελέτησα για τον Θεό, «και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές»· από μακριά έβλεπα τους εχθρούς, είτε τους αισθητούς είτε και τους νοητούς. «Ταράχτηκα και δεν μίλησα»· διότι αυτό είναι τεκμήριο μακροθυμίας. «Αναλογίστηκα αρχαίες ημέρες και θυμήθηκα και μελέτησα αιώνια έτη»· διότι αυτό είναι κατόρθωμα μιας καρδιάς που νήφει. «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου, και αδημονούσε το πνεύμα μου», δηλαδή λυπόταν η ψυχή μου, αναλογιζόμενη και λέγοντας· «Μήπως ο Κύριος θα με απορρίψει για πάντα και δεν θα δείξει ξανά την εύνοιά Του; Ή θα αποκόψει εντελώς το έλεός Του; Μήπως θα ξεχάσει ο Θεός να σπλαγχνιστεί; Ή μήπως μέσα στην οργή Του θα συγκρατήσει τους οικτιρμούς Του;» Διότι σωστά έλεγε ότι «τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και αδημονούσε το πνεύμα μου», φοβούμενος μήπως τυχόν τον απορρίψει ο Θεός, και τα υπόλοιπα φοβερά. «Και είπα· Τώρα άρχισα»· διότι είναι χαρακτηριστικό της ταπεινώσεως το να μη νομίζει κανείς ότι έχει περάσει πολύ χρόνο στην άσκηση.

Αν λοιπόν θέλετε να επανέλθει σε εσάς η θέρμη που σας εγκατέλειψε, η εργασία για αυτήν είναι η εξής: να συνάψει ο άνθρωπος διαθήκη μεταξύ του εαυτού του και του Θεού και να πει ενώπιόν Του, συγχώρησέ μου όσα έχω πράξει από αμέλεια, και δεν πρόκειται πλέον να σε παρακούσω. Και στο εξής να φυλάγεται από κάθε αμέλεια, χωρίς να παραδίδει σε τίποτα τον εαυτό του σε καμία ανάπαυση του σώματος ή της ψυχής, αλλά να διατηρεί σε εγρήγορση τους λογισμούς του ενώπιον του Θεού νύχτα και μέρα, και κάθε ώρα να κλαίει ενώπιον του Θεού, και με λύπη να ελέγχει την ψυχή του, λέγοντας: πώς αμέλησες έως σήμερα, παραμένοντας ακαλλιέργητη όλες τις ημέρες; Και να θυμάται τις κολάσεις και την αιώνια βασιλεία, ελέγχοντας τον εαυτό του κάθε ώρα και λέγοντας: πώς ο Θεός σού έχει χαρίσει όλες αυτές τις τιμές, και εσύ αμέλησες; Όλη την κτίση την έχει θέσει στην υποταγή σου, και εσύ δεν τον αθέτησες; Και όταν τα πει αυτά στην ψυχή του, ελέγχοντάς την νύχτα και μέρα και κάθε ώρα, αμέσως έρχεται σε αυτόν η θέρμη του Θεού, η οποία είναι σε όλα ανώτερη από την πρώτη. Διότι, όταν ο μακάριος Δαβίδ είδε να έρχεται επάνω του κάποιο βάρος, είπε: Αναλογίστηκα τις αρχαίες ημέρες, και θυμήθηκα τα αιώνια έτη και μελέτησα. Και πάλι: Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, μελέτησα όλα τα έργα σου. Στα δημιουργήματα των χειρών σου μελετούσα, άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου, η ψυχή μου είναι σαν άνυδρη γη ενώπιόν σου.