Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:7

Αλλά απλώς τολμήσατε να επινοήσετε δικούς σας τρόπους και να ισχυριστείτε ότι το πνεύμα για το οποίο αναφέρεται ότι κτίζεται, αυτό είναι το Άγιο Πνεύμα, μολονότι θα μπορούσατε να διδαχθείτε ακόμη και από λόγιους άνδρες σχετικά με τη διαφορά των πνευμάτων. Διότι γίνεται λόγος και για το πνεύμα του ανθρώπου, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν μέσα στην καρδιά μου, και ερευνούσε το πνεύμα μου.» Ο δε Βαρούχ προσευχόμενος λέγει: «Ψυχή που βρίσκεται σε στενοχώρια και πνεύμα που έχει αποκάμει κράζει προς εσένα.» Και στην ωδή των τριών παίδων: «Ευλογείτε, πνεύματα» και «ψυχές των δικαίων, τον Κύριο.» Ο δε Απόστολος γράφει: «Το ίδιο το Πνεύμα συμμαρτυρεί στο πνεύμα μας, ότι είμαστε τέκνα Θεού. Εάν δε είμαστε τέκνα, είμαστε και κληρονόμοι·» και πάλι: «Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του.» Και στην προς Θεσσαλονικείς επιστολή, προσευχόμενος, λέγει: «Ολόκληρο το πνεύμα σας, και η ψυχή, και το σώμα, ας διατηρηθεί άμεμπτο κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Γίνεται επίσης λόγος και για πνεύματα ανέμων, όπως στη Γένεση: «Και επέφερε ο Θεός πνεύμα πάνω στη γη, και κόπασε το νερό·» και στον Ιωνά: «Και ο Κύριος ξεσήκωσε πνεύμα στη θάλασσα, και ξέσπασε μεγάλος κλύδωνας στη θάλασσα· και το πλοίο κινδύνευε να συντριβεί.» Και στον εκατοστό έκτο ψαλμό έχει γραφτεί: «Είπε, και σηκώθηκε πνεύμα καταιγίδας, και υψώθηκαν τα κύματά της.»

Ε΄. Και ο προκείμενος ψαλμός ανήκει μεν στον Ασάφ, φέρει δε την επιγραφή «Υπέρ Ιδιθούμ», για τον οποίο έχουμε ήδη κάνει λόγο στα προηγούμενα. Φαίνεται δε ότι συντάσσει τους λόγους αυτούς υπέρ του Ιδιθούμ, επειδή, όπως ήταν φυσικό, εκείνος αναστέναζε βαθιά για τα πολλά που είχε ακούσει σχετικά με τον λαό, και ήδη έχανε το θάρρος του και λίγο έλειψε να παραδοθεί και ο ίδιος στην απελπισία εξαιτίας των παρανομιών του λαού και όσων επρόκειτο να συμβούν εξαιτίας τους σε ολόκληρο το έθνος. Γι' αυτό, στην αρχή μεν, παραθέτει ως εκ προσώπου εκείνου το: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Θεό, με τη φωνή μου προς τον Θεό, και με πρόσεξε»· έπειτα στη συνέχεια υποδηλώνει την αθυμία που τον κατέλαβε, λέγοντας: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου, βυθίστηκα σε σκέψεις και λιγοψύχησε το πνεύμα μου. Ταράχθηκα και δεν μίλησα». Και προσθέτει: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και ερευνούσε το πνεύμα μου. Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν θα δείξει πια την εύνοιά του; Ή μήπως μέχρι τέλους θα αποκρύψει το έλεός του από γενιά σε γενιά; Ή μήπως θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο Θεός, ή θα συγκρατήσει μέσα στην οργή του τους οικτιρμούς του;». Αυτά ήταν που λύπησαν την ψυχή του Ιδιθούμ. Γι' αυτό ορθά ομολογούσε ότι είχε λιγοψυχήσει. Αλλά το θείο Πνεύμα, μέσω του προφήτη Ασάφ, στη συνέχεια θεραπεύει τα λυπηρά αυτά συναισθήματα σε όσα λέει: «Ποιος Θεός είναι μεγάλος όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια».

Κλείνοντας λοιπόν τα μάτια του σώματος, απορούσα μέσα μου, χωρίς να βγάζω φωνή, ούτε να μιλώ σε άλλον, αλλά σκεπτόμενος εγώ ο ίδιος με τον εαυτό μου. Γι᾽ αυτό αντί του «Ταράχθηκα, και δεν μίλησα», και των όσων ακολουθούν, στη μετάφραση του Συμμάχου λέγεται: «Απορούσα, και δεν μίλησα». —Αναλογιζόμουν τις πρώτες ημέρες, τα χρόνια τα αιώνια θυμόμουν. Και τη νύχτα έλεγα τους ψαλμούς μου στην καρδιά μου, και ανερευνούσα το πνεύμα μου. Έχοντας αυτή την άγρυπνη διάθεση, και μένοντας ξύπνιος τις νύχτες, σκεπτόμουν τα προηγούμενα, για τα οποία είχε ειπωθεί: Σαν σε δάσος με δέντρα έκοψαν με τα τσεκούρια τις πύλες της ταυτόχρονα, με πέλεκυ και σμίλη την κατέρριψαν. Μέχρι το έδαφος βεβήλωσαν το σκήνωμα του ονόματός σου. Είπαν στην καρδιά τους όλες οι γενιές τους ταυτόχρονα: Ας καταπαύσουμε τις γιορτές του Θεού από τη γη. Τα σημεία μας δεν τα είδαμε, δεν υπάρχει πλέον προφήτης, και δεν θα μας γνωρίζει πια. Για αυτά λοιπόν απορούσα, αν θα υπάρξει θεραπεία για όσους έχουν υποστεί αυτά τα κακά. Και ήταν φυσικό ο Ιδιθούν, αφού άκουσε την προφητεία του Ασάφ και τα συλλογίστηκε αυτά μέσα του, να απευθυνθεί γεμάτος απορία προς τον προφήτη ως προς δάσκαλο, να του θέσει ερώτηση, και προτείνοντας κάτι σαν επιχείρημα να πει: Τι συμβαίνει λοιπόν, ω προφήτη; Επειδή αυτά προφήτευσες, θέλω να γνωρίσω και να μάθω: Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν πρόκειται πλέον να δείξει την εύνοιά του;

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. «Προκατελάβοντο»: Ο χορός των αποστόλων δεν ησύχαζε ούτε τις ώρες της νύχτας. «Εταράχθην»: Διότι οι απόστολοι διακατέχονταν από τον φόβο των Ιουδαίων και σιωπούσαν. «Διελογισάμην»: Διότι ο χορός των αποστόλων αναλογιζόταν τα αρχικά θαύματα, τα σημεία και το πάθος, ότι έτσι συνέβη. Και ο νους τους καταπονούνταν, σκεπτόμενος πώς, ενώ ήταν Θεός, υπέστη τέτοια πράγματα από τους Ιουδαίους. «Νυκτός μετά της καρδίας»: Διότι καθένας από τους αποστόλους [τη νύχτα] συλλογιζόταν και ερευνούσε, δηλαδή διερωτάτο για το τι ήταν αυτό που είχε συμβεί. «Μη εις τους αιώνας»: Διότι έλεγαν: μήπως άραγε μείνουμε έτσι εγκαταλελειμμένοι; «Και ου προσθήσει»: Δηλαδή, άραγε δεν θα μας εμφανιστεί ο Διδάσκαλος και δεν θα ανακουφίσει τη θλίψη της καρδιάς μας; «Ή εις τέλος»: Αλλά άραγε θα αδιαφορήσει μέχρι τέλους για εμάς ή για τον κόσμο του; «Συντελέσει ρήμα»: Τόσα πολλά, λέει, ειπώθηκαν για αυτόν από γενιά σε γενιά. Και άραγε θα τα παραδώσει όλα στη λήθη; «Μη επιλήσεται»: Μήπως, οργισμένος, συγκρατήσει τους οικτιρμούς του και το έλεός του από εμάς, και βρεθούμε να μοχθούμε μάταια.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΣΤ'. «Οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές.» Άριστος για θεωρία είναι ο καιρός της νύχτας, καθώς ούτε η ακοή ούτε η όραση αποσπώνται προς άλλα πράγματα, καθένα από τα οποία περισπά τον νου προς αυτά, απομακρύνοντάς τον από τη θεωρία. Κατά τη διάρκειά της λοιπόν εντρυφούσε, ασχολούμενος με τις θεωρητικές κινήσεις. Διότι δείξαμε προηγουμένως ότι αυτό σημαίνει η λέξη «αδολεσχία» στην προκειμένη περίπτωση. Και τώρα το πνεύμα του ερευνούσε (έσκαλλε)· δηλαδή, δυσφορούσε, επειδή δεν μπορούσε ακόμη να τα κατανοήσει αυτά. Ο παρών βίος, εξαιτίας της άγνοιας, είναι νύχτα, στην οποία, λέει, δεν παρέδωσα τον εαυτό μου στον ύπνο όπως κάποιοι άλλοι (Διότι εκείνοι που κοιμούνται, κοιμούνται τη νύχτα· και εκείνοι που μεθούν, μεθούν τη νύχτα)· αλλά όντας νηφάλιος, συνομιλούσα με τον νόμο σχετικά με το τι πρέπει να πράττω. Επειδή έμαθα ότι τα παρόντα είναι πρόσκαιρα και θα λάβουν τέλος, αντιλήφθηκα τα δεινά που μας περιβάλλουν. Σαν γεωργός λοιπόν καλλιεργούσα το πνεύμα μου, προκειμένου, αφού σπείρω σε αυτό, να θερίσω ζωή αιώνια. Διότι αυτός που σπέρνει στο πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια. Πιο πάνω λοιπόν με τη λέξη «πνεύμα» εννοούσε την ψυχή· εδώ όμως εννοεί το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του, με το οποίο η ψυχή ερευνά (σκάλλει) και εντρυφά (αδολεσχεί)· διότι βέβαια δεν το κάνει το σώμα μαζί με την ψυχή. Η κατεξοχήν λοιπόν ανθρώπινη ψυχή εντρυφά μαζί με τον νου, και ερευνά το πνεύμα που είναι συζευγμένο με τον νου. Διότι θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου. «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου.»

Γνωρίζω, αγαπητοί, και κάποιον έμπειρο γεωργό, ο οποίος από ένα χωράφι λαμβάνει τρεις σοδειές τον χρόνο. Ας μιμηθούμε, λοιπόν, και εμείς τους γεωργούς, ας σκάψουμε με την αξίνα του πνεύματος, σύμφωνα με τον προφήτη που λέει: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και έσκαβε το πνεύμα μου». Πρώτα, λοιπόν, εξετάσαμε τον ένα στίχο του κειμένου, λάβαμε τον δεύτερο, ας εξετάσουμε τώρα και τον τρίτο: «Εγώ δε είπα», λέει, «μέσα στην έκστασή μου· κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Αναλογίσου κάθε άνθρωπο που προδιαγράφει για τον εαυτό του πολλά έτη ζωής, που επιθυμεί να οικοδομήσει, να φυτέψει και να αναθρέψει τα τέκνα του, να στραφεί εναντίον όσων τον αδικούν, και που υπόσχεται να εκδικηθεί τους εχθρούς του, να τους φυλακίσει, να τους δέσει, να τους εξορίσει ή να τους κάνει και κάτι άλλο σκληρότερο, ο οποίος όμως μετά από λίγο, την ίδια κιόλας νύχτα ή έπειτα από δύο ή τρεις ημέρες πεθαίνει, και θα δεις πώς κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης· διότι όσα υποσχέθηκε, δεν τα έπραξε. Αλλά κάθε άνθρωπος μεν που αγαπά αυτόν τον βίο είναι ψεύτης, ενώ εκείνος που διάγει αυτόν τον βίο με αρετές δεν είναι ψεύτης· διότι ο άνθρωπος αυτός δεν είναι άνθρωπος, αλλά θεός, όχι λόγω της δικής του φύσεως, αλλά λόγω της χάριτος Εκείνου που ενοικεί μέσα του, όπως ήταν ο Παύλος και ο Πέτρος, οι οποίοι είχαν τον Χριστό να ομιλεί εντός τους· διότι αυτοί δεν ήταν ψεύτες, αλλά αληθινοί· και ούτε ήταν απλώς άνθρωποι, επειδή είχαν το θείο πνεύμα να ομιλεί μέσα τους.

Αυτά αρμόζουν στον θειότατο Δαβίδ και στον Δεσπότη Χριστό, όχι μόνο όμως, αλλά και σε κάθε όσιο που απευθύνεται στον Θεό μέσω καθαρής προσευχής. «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου», παραιτήθηκε από τις σωματικές παρηγοριές. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Διότι την κάθε παρηγοριά την ξεπερνά η καθαρή μνήμη του Θεού, η οποία ευφραίνει ασυγκρίτως την ψυχή και την καρδιά. «Στοχάστηκα βαθιά», δηλαδή μελέτησα για τον Θεό, «και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές»· από μακριά έβλεπα τους εχθρούς, είτε τους αισθητούς είτε και τους νοητούς. «Ταράχτηκα και δεν μίλησα»· διότι αυτό είναι τεκμήριο μακροθυμίας. «Αναλογίστηκα αρχαίες ημέρες και θυμήθηκα και μελέτησα αιώνια έτη»· διότι αυτό είναι κατόρθωμα μιας καρδιάς που νήφει. «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου, και αδημονούσε το πνεύμα μου», δηλαδή λυπόταν η ψυχή μου, αναλογιζόμενη και λέγοντας· «Μήπως ο Κύριος θα με απορρίψει για πάντα και δεν θα δείξει ξανά την εύνοιά Του; Ή θα αποκόψει εντελώς το έλεός Του; Μήπως θα ξεχάσει ο Θεός να σπλαγχνιστεί; Ή μήπως μέσα στην οργή Του θα συγκρατήσει τους οικτιρμούς Του;» Διότι σωστά έλεγε ότι «τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και αδημονούσε το πνεύμα μου», φοβούμενος μήπως τυχόν τον απορρίψει ο Θεός, και τα υπόλοιπα φοβερά. «Και είπα· Τώρα άρχισα»· διότι είναι χαρακτηριστικό της ταπεινώσεως το να μη νομίζει κανείς ότι έχει περάσει πολύ χρόνο στην άσκηση.