Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 76:8

Ε΄. Και ο προκείμενος ψαλμός ανήκει μεν στον Ασάφ, φέρει δε την επιγραφή «Υπέρ Ιδιθούμ», για τον οποίο έχουμε ήδη κάνει λόγο στα προηγούμενα. Φαίνεται δε ότι συντάσσει τους λόγους αυτούς υπέρ του Ιδιθούμ, επειδή, όπως ήταν φυσικό, εκείνος αναστέναζε βαθιά για τα πολλά που είχε ακούσει σχετικά με τον λαό, και ήδη έχανε το θάρρος του και λίγο έλειψε να παραδοθεί και ο ίδιος στην απελπισία εξαιτίας των παρανομιών του λαού και όσων επρόκειτο να συμβούν εξαιτίας τους σε ολόκληρο το έθνος. Γι' αυτό, στην αρχή μεν, παραθέτει ως εκ προσώπου εκείνου το: «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Θεό, με τη φωνή μου προς τον Θεό, και με πρόσεξε»· έπειτα στη συνέχεια υποδηλώνει την αθυμία που τον κατέλαβε, λέγοντας: «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου, βυθίστηκα σε σκέψεις και λιγοψύχησε το πνεύμα μου. Ταράχθηκα και δεν μίλησα». Και προσθέτει: «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και ερευνούσε το πνεύμα μου. Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν θα δείξει πια την εύνοιά του; Ή μήπως μέχρι τέλους θα αποκρύψει το έλεός του από γενιά σε γενιά; Ή μήπως θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο Θεός, ή θα συγκρατήσει μέσα στην οργή του τους οικτιρμούς του;». Αυτά ήταν που λύπησαν την ψυχή του Ιδιθούμ. Γι' αυτό ορθά ομολογούσε ότι είχε λιγοψυχήσει. Αλλά το θείο Πνεύμα, μέσω του προφήτη Ασάφ, στη συνέχεια θεραπεύει τα λυπηρά αυτά συναισθήματα σε όσα λέει: «Ποιος Θεός είναι μεγάλος όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια».

Διότι το ότι θα απορρίπτονταν σε κάποιον καιρό και ότι θα υφίσταντο αυτό μέχρι τέλους, το πίστευα λόγω της προφητείας που λέει: «Γιατί, Θεέ, μας απέρριψες μέχρι τέλους; Οργίστηκε ο θυμός σου εναντίον των προβάτων της βοσκής σου;». Απορούσα, όμως, μέσα μου αναλογιζόμενος αυτά: «Μήπως στους αιώνες θα απορρίψει ο Κύριος, ή δεν πρόκειται πλέον να ευδοκήσει;» και τα εξής. Αναλογιζόμενος αυτά ταραζόμουν· αλλά έφερνα στη μνήμη μου τις παλιές ημέρες και αναπολώντας τα αρχαία έτη από τις παλαιές Γραφές, σκεφτόμουν πόσες φορές, ενώ τους είχε απορρίψει όταν αμάρτησαν, τους επανέφερε, και ενώ τους είχε παραδώσει στους εχθρούς όταν ασέβησαν, τους ανέκτησε και πάλι. Γιατί, λοιπόν, παλαιότερα τους ανακαλούσε κοντά του ακόμη και μετά από φοβερά αμαρτήματα, μην απορρίπτοντάς τους μέχρι τέλους ούτε αποκόπτοντας το έλεός του· τώρα όμως δεν θα πράξει τίποτα από αυτά, αλλά θα λησμονήσει τη φιλανθρωπία του και θα ξεχάσει να σπλαχνιστεί ο μακρόθυμος και πολυέλεος και φιλεύσπλαχνος; Αυτά συλλογιζόμουν μέσα μου κατά τη διάρκεια της νύχτας, και το πνεύμα μου έσκαβε βαθιά, διερευνώντας και εξετάζοντας αυστηρά τους λογισμούς μου, και ανακρίνοντας το πνεύμα, μήπως τυχόν μου υποβάλει κάτι για τη θεραπεία των αποριών. Αντί δε της φράσης: «Προκατέλαβαν τις νυχτερινές φυλακές τα μάτια μου», ο Σύμμαχος λέει: «Εμπόδιζαν τις αναβλέψεις τα μάτια μου». Διότι, συγκεντρώνοντας μέσα μου τους λογισμούς μου, έκλεινα τα μάτια, ώστε, μην προσηλώνοντάς τα στα αισθητά πράγματα, να μην αποσπώμαι από το προκείμενο ζήτημα.

Κλείνοντας λοιπόν τα μάτια του σώματος, απορούσα μέσα μου, χωρίς να βγάζω φωνή, ούτε να μιλώ σε άλλον, αλλά σκεπτόμενος εγώ ο ίδιος με τον εαυτό μου. Γι᾽ αυτό αντί του «Ταράχθηκα, και δεν μίλησα», και των όσων ακολουθούν, στη μετάφραση του Συμμάχου λέγεται: «Απορούσα, και δεν μίλησα». —Αναλογιζόμουν τις πρώτες ημέρες, τα χρόνια τα αιώνια θυμόμουν. Και τη νύχτα έλεγα τους ψαλμούς μου στην καρδιά μου, και ανερευνούσα το πνεύμα μου. Έχοντας αυτή την άγρυπνη διάθεση, και μένοντας ξύπνιος τις νύχτες, σκεπτόμουν τα προηγούμενα, για τα οποία είχε ειπωθεί: Σαν σε δάσος με δέντρα έκοψαν με τα τσεκούρια τις πύλες της ταυτόχρονα, με πέλεκυ και σμίλη την κατέρριψαν. Μέχρι το έδαφος βεβήλωσαν το σκήνωμα του ονόματός σου. Είπαν στην καρδιά τους όλες οι γενιές τους ταυτόχρονα: Ας καταπαύσουμε τις γιορτές του Θεού από τη γη. Τα σημεία μας δεν τα είδαμε, δεν υπάρχει πλέον προφήτης, και δεν θα μας γνωρίζει πια. Για αυτά λοιπόν απορούσα, αν θα υπάρξει θεραπεία για όσους έχουν υποστεί αυτά τα κακά. Και ήταν φυσικό ο Ιδιθούν, αφού άκουσε την προφητεία του Ασάφ και τα συλλογίστηκε αυτά μέσα του, να απευθυνθεί γεμάτος απορία προς τον προφήτη ως προς δάσκαλο, να του θέσει ερώτηση, και προτείνοντας κάτι σαν επιχείρημα να πει: Τι συμβαίνει λοιπόν, ω προφήτη; Επειδή αυτά προφήτευσες, θέλω να γνωρίσω και να μάθω: Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, και δεν πρόκειται πλέον να δείξει την εύνοιά του;

Διότι αντί του, «Θα εκφέρω προβλήματα από την αρχή», ο Ματθαίος, όντας Εβραίος, χρησιμοποίησε δική του απόδοση λέγοντας: «Θα αναγγείλω όσα είναι κρυμμένα από καταβολής»· αντί αυτού, ο μεν Ακύλας απέδωσε: «Θα ομβρήσω αινίγματα από την αρχή», ο δε Σύμμαχος: «Θα αναβλύσω προβλήματα αρχαία». Επειδή δε ο Λόγος του Θεού πρόκειται να διατυπώσει τις κατηγορίες εναντίον του προτέρου λαού και να παραθέσει τις αιτίες για τις οποίες αυτός έχει αποβληθεί, αναγκαίως προτρέπει τη δική Του Εκκλησία να προσέχει τα λεγόμενα και να κατανοεί τις παραθέσεις των κατηγοριών των παλαιών, ώστε να μην περιπέσει στα ίδια σφάλματα, αλλά μαθαίνοντας από τη διήγηση γι' αυτούς τι είδους τέλος τους βρήκε, να σωφρονιστεί από το παράδειγμα. Λέγοντας: «Θα ανοίξω το στόμα μου με παραβολή, θα εκφέρω προβλήματα από την αρχή», προσθέτει τις κατηγορίες του προτέρου λαού. Διότι έχει χρησιμοποιήσει εκείνα ως παραβολή, αντί για υπόδειγμα, προς δική μας νουθεσία. Και σύμφωνα με άλλη ερμηνεία, ο παρών λόγος απαριθμεί τις παρανομίες του ιουδαϊκού έθνους, επειδή ακριβώς στα προηγούμενα λεγόταν: «Γιατί, Θεέ μου, μας απέρριψες εντελώς, και οργίστηκε ο θυμός σου εναντίον των προβάτων της βοσκής σου;» και όσα άλλα λέγονταν για την πολιορκία που τους κατέλαβε. Διότι παρουσιάζει τις αιτίες αυτών μέσα από τα προκείμενα λόγια. Και επειδή στον προηγούμενο ψαλμό λεγόταν: «Μήπως θα απορρίψει για πάντα ο Κύριος, και δεν θα ευδοκήσει πλέον;»

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. «Προκατελάβοντο»: Ο χορός των αποστόλων δεν ησύχαζε ούτε τις ώρες της νύχτας. «Εταράχθην»: Διότι οι απόστολοι διακατέχονταν από τον φόβο των Ιουδαίων και σιωπούσαν. «Διελογισάμην»: Διότι ο χορός των αποστόλων αναλογιζόταν τα αρχικά θαύματα, τα σημεία και το πάθος, ότι έτσι συνέβη. Και ο νους τους καταπονούνταν, σκεπτόμενος πώς, ενώ ήταν Θεός, υπέστη τέτοια πράγματα από τους Ιουδαίους. «Νυκτός μετά της καρδίας»: Διότι καθένας από τους αποστόλους [τη νύχτα] συλλογιζόταν και ερευνούσε, δηλαδή διερωτάτο για το τι ήταν αυτό που είχε συμβεί. «Μη εις τους αιώνας»: Διότι έλεγαν: μήπως άραγε μείνουμε έτσι εγκαταλελειμμένοι; «Και ου προσθήσει»: Δηλαδή, άραγε δεν θα μας εμφανιστεί ο Διδάσκαλος και δεν θα ανακουφίσει τη θλίψη της καρδιάς μας; «Ή εις τέλος»: Αλλά άραγε θα αδιαφορήσει μέχρι τέλους για εμάς ή για τον κόσμο του; «Συντελέσει ρήμα»: Τόσα πολλά, λέει, ειπώθηκαν για αυτόν από γενιά σε γενιά. Και άραγε θα τα παραδώσει όλα στη λήθη; «Μη επιλήσεται»: Μήπως, οργισμένος, συγκρατήσει τους οικτιρμούς του και το έλεός του από εμάς, και βρεθούμε να μοχθούμε μάταια.

Αλλά ο φτωχός δεν υφίσταται τίποτα τέτοιο. «Θυμήθηκα τις παλιές ημέρες· μελέτησα όλα τα έργα σου». Δεν είναι μικρή αυτή η παρηγοριά, το να γνωρίζει δηλαδή κανείς τα παρελθόντα και τα παρόντα. Διότι, αφού, τρόπον τινά, με τους ίδιους νόμους ο Θεός κυβερνά και τα τωρινά και τα παρελθόντα, η μνήμη του παρελθόντος αποτελεί μέγιστη παρηγοριά για τα παρόντα. Γι' αυτό και σε άλλον ψαλμό λέγει: «Μήπως στους αιώνες θα μας απορρίψει ο Κύριος, ή μέχρι τέλους θα αποκόψει το έλεός του;» Και κάποιος άλλος: «Ατενίστε τις αρχαίες γενεές και δείτε, ποιος ήλπισε στον Κύριο και εγκαταλείφθηκε;» Και ο Παύλος: «Όλα αυτά τους συνέβαιναν τυπικά, και γράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία, σε εμάς στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων». Δεν ωφελούμαστε όμως μόνο όταν θυμόμαστε τα ξένα παραδείγματα, αλλά πολλές φορές και τα δικά μας. Και αυτό το αποδεικνύει ο Απόστολος λέγοντας: «Να φέρνετε στη μνήμη σας τις προηγούμενες ημέρες, κατά τις οποίες, αφού φωτιστήκατε, υπομείνατε μεγάλο αγώνα παθημάτων». Και από την αντίθετη πλευρά: «Ποιον καρπό είχατε λοιπόν τότε από εκείνα για τα οποία τώρα ντρέπεστε;» Και ένας άλλος σοφός: «Να θυμάσαι τα έσχατά σου, και ποτέ δεν πρόκειται να αμαρτήσεις».

Αυτά αρμόζουν στον θειότατο Δαβίδ και στον Δεσπότη Χριστό, όχι μόνο όμως, αλλά και σε κάθε όσιο που απευθύνεται στον Θεό μέσω καθαρής προσευχής. «Αρνήθηκε να παρηγορηθεί η ψυχή μου», παραιτήθηκε από τις σωματικές παρηγοριές. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα». Διότι την κάθε παρηγοριά την ξεπερνά η καθαρή μνήμη του Θεού, η οποία ευφραίνει ασυγκρίτως την ψυχή και την καρδιά. «Στοχάστηκα βαθιά», δηλαδή μελέτησα για τον Θεό, «και ολιγοψύχησε το πνεύμα μου· οι οφθαλμοί μου πρόλαβαν τις νυχτερινές φυλακές»· από μακριά έβλεπα τους εχθρούς, είτε τους αισθητούς είτε και τους νοητούς. «Ταράχτηκα και δεν μίλησα»· διότι αυτό είναι τεκμήριο μακροθυμίας. «Αναλογίστηκα αρχαίες ημέρες και θυμήθηκα και μελέτησα αιώνια έτη»· διότι αυτό είναι κατόρθωμα μιας καρδιάς που νήφει. «Τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου, και αδημονούσε το πνεύμα μου», δηλαδή λυπόταν η ψυχή μου, αναλογιζόμενη και λέγοντας· «Μήπως ο Κύριος θα με απορρίψει για πάντα και δεν θα δείξει ξανά την εύνοιά Του; Ή θα αποκόψει εντελώς το έλεός Του; Μήπως θα ξεχάσει ο Θεός να σπλαγχνιστεί; Ή μήπως μέσα στην οργή Του θα συγκρατήσει τους οικτιρμούς Του;» Διότι σωστά έλεγε ότι «τη νύχτα συλλογιζόμουν με την καρδιά μου και αδημονούσε το πνεύμα μου», φοβούμενος μήπως τυχόν τον απορρίψει ο Θεός, και τα υπόλοιπα φοβερά. «Και είπα· Τώρα άρχισα»· διότι είναι χαρακτηριστικό της ταπεινώσεως το να μη νομίζει κανείς ότι έχει περάσει πολύ χρόνο στην άσκηση.

Αλλά αυτοί μεν, σαν εκείνον που πυρπόλησε τον ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, ας χαθούν άφαντοι και άγνωστοι, χωρίς να αξιώνονται ούτε της παραμικρής αναφοράς από εμάς, έως ότου παρέλθει η ανομία και ο Θεός σπλαχνιστεί τους δούλους του. Διότι δεν συμβαίνει, δεν συμβαίνει ο Θεός μας να λησμονεί ως το τέλος, ούτε να συγκρατεί τους οικτιρμούς του μέσα στην οργή του, ούτε να μην ευδοκεί πλέον. Απεναντίας, ενώ πατάσσει, θεραπεύει, και ενώ θανατώνει, επιστρέφει και ζωοποιεί. Ακόμη και αν αποστείλει δόντια θηρίων μαζί με τον θυμό εκείνων που σέρνονται πάνω στη γη, εντούτοις συνθλίβει και τα δόντια των λεόντων και συντρίβει το κεφάλι του δράκοντα. Ακόμη και αν τσακίσει σαν καλάμι, εντούτοις επιτιμά και τα θηρία του καλαμιώνα. Ακόμη και αν άλλοι ελπίζουν σε άρματα και άλλοι σε ίππους, εντούτοις ο ίππος είναι ψευδής ελπίδα για σωτηρία, ούτε ευαρεστείται στη σωματική δύναμη του ανθρώπου. Αν δείχνει στον ίδιο του τον λαό σκληρά δοκιμασίες και του κερνάει οίνο κατάνυξης, εντούτοις ετοιμάζει και τράπεζα απέναντι σε εκείνους που τον θλίβουν, και προσφέρει ποτήρι ευφροσύνης που μεθά σαν το πιο δυνατό κρασί.