Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:24

Ίσως, λοιπόν, ο Κύριος απέστειλε και τις ίδιες τις δυνάμεις που μαθήτευαν κοντά του, μαζί με τον Πέτρο και όσους ήταν μαζί του, στο απέναντι χωριό για να λύσουν το πουλάρι. Διότι άκουσε τον ευαγγελιστή που λέει για τον Κύριο: «και ιδού», λέει, «άγγελοι ήλθαν και τον διακονούσαν». Σχετικά δε με την ανθρωπότητα, αναφωνεί ο Δαβίδ λέγοντας: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος, άρτο ουρανού τους έδωσε». Κανείς, λοιπόν, που ζει στο σώμα και περισπάται από αυτήν τη ζωή, ας μην νομίζει ότι βρίσκεται μέσα σε πόλη. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτός που «φρονεί τα της σαρκός» να βρεθεί σε αυτήν τη μεγάλη πόλη, αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος διαμένει ακόμη σε χωριό. Διότι «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό». Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε ότι αυτός που κατοικεί σε χωριό δεν πολιτεύεται με την ψυχή, δεν στρατηγεί με τη γνώμη του, δεν εξουσιάζει τον εαυτό του· διότι αυτά είναι αληθώς χαρακτηριστικά μεγάλης πόλης. Διότι, όταν κάποιος πολιτεύεται με αρετή και στρατηγεί με σωφροσύνη και βουλεύεται με σοφία και άρχει με εγκράτεια, τότε θα γίνει μιμητής των αγίων. Επειδή οι άγιοι «δεν έχουν εδώ μόνιμη πόλη, αλλά», καθώς προείπα, «αναζητούν τη μελλοντική», «της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός». Άκουσε, πράγματι, τον απόστολο που λέει: ενώ επί της γης «περιπατούμε», το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς. Ας είναι, λοιπόν, αγαπητοί, και το δικό σας «πολίτευμα στους ουρανούς».

Γι' αυτό άκουσε ο Κύριος και ανέβαλε. Δηλαδή: Καθυστέρησε για λίγο, και τρόπον τινά συγκράτησε το ευεργετικό του χέρι. Και τους έδωσε άρτο ουρανού. Όχι μόνο, λέει, έτρεφε τα σώματά τους με το μάννα, αλλά επιπλέον έτρεφε τις ψυχές τους με κάποια λογική και ουράνια δύναμη, όπως βέβαια τρέφει και τους αγγέλους.

Και αυτό αφενός μπορεί κανείς να το διαπιστώσει και από τον σύνδεσμο, καθώς παρατίθεται εν είδει συμπεράσματος το: «Και άρτο ουρανού τους έδωσε». Αφετέρου δε, εξίσου μπορεί να το διδαχθεί και από τον Απόστολο, ο οποίος ανέφερε σχετικά με αυτούς ότι έφαγαν πνευματική τροφή. Και αυτό ήταν εκείνο που τώρα ονομάζεται άρτος των αγγέλων.

Μπορείς ήδη πολύ καθαρά να δεις σε αυτά αυτό που ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Άρτον ουρανού έδωκεν αυτοίς, άρτον αγγέλων έφαγεν άνθρωπος». Αλλά είναι, νομίζω, σε όλους ολοφάνερο ότι, για τις λογικές δυνάμεις στους ουρανούς, δεν θα μπορούσε να νοηθεί άλλος ως άρτος και τροφή παρά ο Μονογενής από τον Θεό Πατέρα. Αυτός λοιπόν είναι το αληθινό μάννα, ο άρτος ο εξ ουρανού, ο οποίος χορηγείται σε κάθε λογική κτίση από τον Θεό Πατέρα. Προχωρώντας δε στη σειρά των προκειμένων, λέμε τούτο: Κατανόησε πώς η θεία και άνωθεν χάρις, ακόμη και όταν η ανθρώπινη φύση νοσεί κάποιες φορές από τα συνηθισμένα πάθη, την ελκύει προς τον εαυτό της και τη διασώζει με ποικίλους τρόπους. Διότι το φρόνημα της σάρκας, πέφτοντας σαν πέτρα πάνω στον νου, τον ωθεί προς τα κάτω και τον εκβιάζει τυραννικά προς το δικό του θέλημα, ο Χριστός όμως πάλι μας επαναστρέφει, σαν με κάποιο χαλινάρι, προς την επιθυμία των ανώτερων, και επαναφέρει αυτούς που έχουν νοσήσει στη φιλόθεη κατάσταση. Ιδού λοιπόν, σε αυτούς που κατολισθαίνουν στις σωματικές ηδονές, υπόσχεται να χορηγήσει τις εξ ουρανού τροφές, δηλαδή την παρηγοριά μέσω του Πνεύματος, το νοητό μάννα. Επειδή μέσω αυτού συγκρατούμαστε σε κάθε υπομονή και ανδρεία, και αποκομίζουμε ως κέρδος το να μην ξεπέφτουμε από αδυναμία σε πράγματα που δεν αρμόζουν. Μας στήριζε λοιπόν στην ευσέβεια από παλιά το νοητό μάννα, δηλαδή ο Χριστός.

Επειδή, λοιπόν, διαβεβαιώνοντας ότι δόθηκε το μάννα στην έρημο στους πατέρες τους, δεν αποδέχονταν τον άρτο που αληθινά κατέβηκε από τον ουρανό, δηλαδή τον Υιό, κάνει αναγκαία τη σύγκριση του τύπου προς την αλήθεια, ώστε με αυτόν τον τρόπο να γνωρίσουν ότι δεν ήταν εκείνο ο άρτος από τον ουρανό, αλλά αυτός που η εμπειρία των πραγμάτων αποδεικνύει ότι είναι τέτοιος κατά φύση. Διότι οι δικοί σας, λέει, πατέρες και πρόγονοι, αφού έφαγαν το μάννα, πλήρωσαν το χρέος στη φύση του σώματος, αφού κέρδισαν πρόσκαιρη ζωή μέσω αυτού, και προσφέροντας στη σάρκα την εφήμερη τροφή από αυτό, μόλις και μετά βίας εξασφάλισαν το να μην πεθάνουν αμέσως. Και θα ήταν η πιο ξεκάθαρη, λέει, απόδειξη ότι δεν ήταν ο άρτος από τον ουρανό κατά την πιο αληθινή έννοια, το γεγονός ότι αυτοί που μετείχαν σε αυτόν δεν ωφελήθηκαν καθόλου προς την αφθαρσία. Ενώ, πάλι ομοίως, σημείο του ότι ο Υιός είναι κυρίως και αληθινά ο άρτος της ζωής, είναι το ότι αναδεικνύονται ανώτεροι και από τα δεσμά του θανάτου εκείνοι που άπαξ μετείχαν και έχουν ενωθεί κατά κάποιον τρόπο μαζί Του μέσω της κοινωνίας. Διότι, το ότι πάλι το μάννα εκλαμβάνεται μάλλον ως εικόνα ή σκιά του Χριστού, και ότι υποδήλωνε τον άρτο της ζωής, ενώ το ίδιο δεν ήταν ο άρτος της ζωής, έχει ειπωθεί από εμάς με πολλά λόγια. Συνηγορεί δε κάπως και ο ψαλμωδός, ανακράζοντας εν πνεύματι: «Άρτο ουρανού τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος».

Διότι, όταν καταλύσουμε και φτάσουμε σε εκείνη την ανάπαυση, δεν θα εγκαταλείψουμε ποτέ τον αξιοθαύμαστο και διαφανή μέσα στις αρετές τρόπο ζωής, όπως εκείνοι που βγήκαν από τη δική τους σκηνή, αλλά ούτε θα συλλέξουμε πλέον την αμαρτία που είναι τροφή και μητέρα της φωτιάς, όπως ακριβώς εκείνος μάζεψε τα ξύλα εξαιτίας της υπερβολικής του αναισθησίας, μη έχοντας κατανοήσει τα όσα τυπολογικά αποβλέπουν στην αλήθεια. Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο λιθοβολήθηκε με αναίσθητες πέτρες από εκείνους που τον τιμώρησαν, επειδή συνελήφθη σε κατάσταση μεγάλης αναισθησίας, έχοντας αποτυπωμένη στην τιμωρία την ποιότητα του χαρακτήρα του. Είναι λοιπόν φανερό ότι τότε δεν θα διαπράξουμε τη βδελυρή αμαρτία, αλλά ούτε και θα κατορθώσουμε το ωφέλιμο με ιδρώτα. Και θα δούμε πάλι, σαν σε αίνιγμα, να δηλώνεται και αυτό στα Μωσαϊκά βιβλία. Διότι σαν δροσιά έστελνε ο Θεός το μάννα στους υιούς του Ισραήλ στην έρημο, και τους έδωσε άρτο αγγέλων, σύμφωνα με τα όσα έχουν γραφτεί. Έπειτα καθόρισε και νόμο για αυτό μέσω του πάνσοφου Μωυσή. Διότι τους προσφωνούσε ως εξής: «Φάγετε σήμερα, διότι σήμερα είναι Σάββατο αφιερωμένο στον Κύριο, δεν θα το βρείτε στο πεδίο. Έξι ημέρες θα συλλέγετε, την έβδομη όμως ημέρα είναι Σάββατο, δεν θα υπάρχει κατά τη διάρκειά της».

Σε εμάς δε, ο Θεός έχει χαρίσει το όνομα και το πνεύμα της υιοθεσίας. «Επειδή ακριβώς είστε», λέει, «υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο πατέρας». «Γέννησα», λέει, «υιούς, και όχι μόνο αυτό, αλλά και τους ύψωσα», δηλαδή τους ανέθρεψα. Διότι αυτή την έννοια έχει η απόδοση των άλλων ερμηνευτών. Αφού δηλαδή λυτρώθηκε ο Ισραήλ, δεν έμεινε αβοήθητος μετά από αυτό, ούτε στερήθηκε την αγάπη του Θεού. Διότι ανατράφηκε σαν γιος από έναν πραγματικά φιλόπαιδα και εξαιρετικά φιλόστοργο πατέρα. «Διότι άρτο ουρανού», λέει, «τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Τρεφόταν δε και με άλλον τρόπο προς πνευματική ευεξία, μέσω της σοφίας του νόμου και των προφητικών διδαγμάτων, τα οποία τον οδηγούσαν καταλλήλως στην επίγνωση της αλήθειας, δηλαδή του Χριστού. Γράφει λοιπόν ο Παύλος: «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό». Αλλά αθέτησε αυτόν που τον γέννησε. Και ποιος μπορεί να ήταν ο τρόπος της αθέτησης; Στράφηκε δηλαδή στο να θέλει να λατρεύει αυτούς που δεν ήταν από τη φύση τους θεοί, και νόσησε και με άλλον τρόπο, επιδεικνύοντας μεγάλη απειθαρχία, και, προχωρώντας ακόμη πιο πέρα σε παραλογισμό από όλα αυτά, δεν μιμήθηκε ούτε καν την ευγνωμοσύνη των άλογων ζώων που δείχνουν προς τους κυρίους τους. Γι' αυτό ακριβώς λέει: «Γνώρισε το βόδι αυτόν που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε».

Διότι ποιος λόγος υπάρχει πλέον σε αυτούς για την επίτευξη της αρετής; Ή ποιος είναι ο δοκιμασμένος και εκείνος που έχει ασκηθεί στο να αντιστέκεται στα πάθη της σάρκας, δηλαδή στις επιθέσεις των άτοπων ηδονών; Διότι ο νους όλων τους βρίσκεται εκτεθειμένος σαν μισοβρασμένο τεύτλο, σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη. Επειδή δεν μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει». Έχει δε αφαιρεθεί από αυτούς η ισχύς του άρτου και η ισχύς του ύδατος· άρτου όμως πάλι όχι του αισθητού, αλλά ούτε και υδάτων από αυτά που βρίσκονται σε κοινή χρήση, αλλά μάλλον εκείνου για τον οποίο λέει ο Δαβίδ: «Άρτο του ουρανού τους έδωσε· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Και για τα ύδατα λέμε ότι εννοεί τα νοητά, για τα οποία κάπου λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Και θα αντλήσετε ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του Σωτήρος». Αλλά και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει: «Καθένας που πίνει από το ύδωρ αυτό θα διψάσει πάλι· όποιος όμως πιει από το ύδωρ το οποίο εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον». Κατανόησε δε με ακρίβεια τα λόγια του προφήτη. Διότι δεν είπε απλώς ότι θα αφαιρεθεί από τους Ιουδαίους ο άρτος και το ύδωρ, αλλά η ισχύς του άρτου και η ισχύς του ύδατος. Και πρέπει εμείς να θεωρήσουμε ότι κάτι τέτοιο θέλει να διδάξει. Διότι εμείς, όταν μελετούμε τους ιερούς λόγους και διαβάζουμε τις θείες Γραφές και έπειτα τις κατανοούμε, δεχόμαστε την ισχύ του νοητού άρτου. «

Διότι τι από τα θαυμαστά δεν έχει πραχθεί; Και ποια πληγή δεν επιφέρθηκε σε αυτούς που τους καταδυνάστευαν; Ή πώς δεν θα αποτελούσε σαφή απόδειξη της ανέκφραστης δύναμής του το γεγονός ότι σχίστηκε η θάλασσα, στερεώθηκαν σαν τείχος τα ύδατα, και πέρασαν ανάμεσά τους εκείνοι που διέφευγαν; Και τι να πει κανείς έπειτα για τα θαυματουργήματα στην έρημο; Δεν τους έδωσε τον άρτο από τον ουρανό; Δεν έσχισε τον βράχο στην έρημο και τους πότισε άφθονα σαν από μεγάλη άβυσσο; Και δεν κατέβασε νερά σαν ποτάμια; Δεν έβαλε ένα είδος χαλινού στα ρεύματα του Ιορδάνη, καθιστώντας δυνατό να τα διαβούν πεζή;

Και το θαύμα δεν σταμάτησε μέχρις εδώ· αλλά συγκεντρώθηκαν και δώδεκα κοφίνια από τα περισσεύματα. Και τι συνάγεται από αυτό; Σαφής βεβαίωση ότι η αρετή της φιλοξενίας έχει πλούσια την ανταπόδοση από τον Θεό. Είναι δυνατόν επίσης να δούμε ότι τα νέα θαύματα συμφωνούν με τα παλαιότερα, και αποτελούν ενεργήματα μίας και της αυτής δυνάμεως. Έβρεξε στην έρημο το μάννα για τους Ισραηλίτες· «Άρτο ουρανού έδωσε σε αυτούς· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς. Αλλά ιδού, πάλι στην έρημο χορήγησε άφθονη τροφή σε αυτούς που στερούνταν, σαν να την κατέβαζε από τον ουρανό. Διότι το να πολλαπλασιάσει το ελάχιστο, και να θρέψει, τρόπον τινά εκ του μηδενός, ένα τόσο μεγάλο πλήθος, καθόλου δεν διαφέρει από το πρώτο θαυμαστό σημείο. <Τους ρώτησε λέγοντας: Ποιος λένε τα πλήθη ότι είμαι;> (A f. 135 b) Πρώτα από όλα αξίζει να εξετάσουμε τι ήταν αυτό που παρακίνησε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό να προχωρήσει σε αυτό, και να απευθύνει στους αγίους αποστόλους αυτή την ερώτηση. Διότι τίποτα δεν λέει και δεν πράττει εκτός του κατάλληλου καιρού και του πρέποντος λόγου. Τι έχουμε λοιπόν να πούμε; Έθρεψε στην έρημο τα πλήθη, που δεν ήταν ολιγάριθμα, με πέντε άρτους, τεμαχίζοντας μαζί και δύο μικρά ψάρια· και τα πολλαπλασίασε έτσι εκ του μηδενός, ώστε να συγκεντρωθούν και δώδεκα κοφίνια από τα περισσεύματα.

Λοιπόν, γογγύζουν βέβαια και κραυγάζουν με τρόπο ανόσιο. Ο Θεός όμως δείχνει ανεξικακία και τους υπόσχεται αναπάντεχη αφθονία. Και μάλιστα, με άρρητη δύναμη, στέλνει το βράδυ την ορτυγομήτρα, και με την αυγή το μάννα. Και όπως είπε ο θείος Δαβίδ: «Άρτο ουρανού τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος.» Τους διαβεβαίωσε δε μέσω της ίδιας της εμπειρίας και των γεγονότων, ότι ο Θεός μπορεί και άρτο να δώσει και να ετοιμάσει τραπέζι στην έρημο, όπως ακριβώς και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, επιτελώντας παρόμοια θαύματα, αφού τεμάχισε πέντε άρτους, χόρτασε πολλούς στην έρημο, όταν συγκεντρώθηκαν δώδεκα κοφίνια από τα περισσεύματα. Οι τρόποι όμως της θαυματουργίας είναι εντελώς ανεξιχνίαστοι, γι' αυτό ας τιμώνται με πίστη αυτά που ξεπερνούν τον νου, και ας ακούει ο Θεός από όλους όσους θαυμάζουν: Γνωρίζω ότι μπορείς τα πάντα· και τίποτα δεν είναι αδύνατο σε σένα.

Διότι έχει επιτελέσει σημεία και τέρατα, και πρόσταξε να διασχίσουν τη μέση της θάλασσας σαν να βρίσκονταν σε ξηρά. Και όπως είπε ο θείος Δαβίδ: «Τους φρόντισε στην έρημο, και τους έδωσε άρτο εξ ουρανού. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος. Ανέβλυσε πηγές υδάτων.» Και τι, άλλωστε, από τα πλέον θαυμαστά δεν έφερε εις πέρας παραδόξως; Επομένως, όπως γράφει ο θείος Μωυσής: «Όπως ο αετός σκεπάζει τη φωλιά του, τους δέχθηκε και τους σήκωσε πάνω στα νώτα του.» Αυτοί, όμως, έφτασαν σε τέτοιο σημείο κακοβουλίας και σκαιότητας λογισμών, καθώς και άγριων εγχειρημάτων, ώστε συνέχιζαν να απειθούν στον Λυτρωτή ακόμη και όταν ήταν παρών εν σαρκί.

Εξήγησέ το σε μένα που θέλω να κατανοήσω. ΚΥΡ. Βεβαιότατα. Διότι ψάλλει κάπου ο θεσπέσιος Δαβίδ για τους υιούς του Ισραήλ και για τον παντοδύναμο Θεό λέγοντας: «Άρτο ουρανού έδωσε σε αυτούς· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», ονομάζοντας το μάννα τροφή του ουρανού και των αγγέλων, έτσι ώστε, υψώνοντας τον δικό μας νου πέρα από τα αισθητά και τα ορατά, να κατανοήσουμε την πνευματική και θεία χορηγία που ο Θεός ενσταλάζει στις ψυχές των αγίων, κάνοντας τον Θεό Λόγο, ο οποίος τρέφει τους αγγέλους και ζωογονεί τους ανθρώπους, να κατοικήσει μέσα σε όσους έχουν αποδεχθεί την πίστη.

Αλλά το δρώμενο δεν περιοριζόταν στα αισθητά· διότι μας ανάγει, σαν μέσα από τύπο και σκιά, στο ότι πρέπει να κατανοήσουμε πως θα είναι παρών σε εμάς στους κατάλληλους καιρούς ο άνωθεν και εκ του Πατρός Λόγος, ως άρτος εξ ουρανού, όπως υποδηλώνει και σε εμάς ο θείος Δαβίδ λέγοντας: «Άρτον ουρανού έδωσε σε αυτούς, άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος.» Και φυσικά δεν λέμε ότι το αισθητό μάννα είναι ο εξ ουρανού άρτος και των αγγέλων. Διότι το μεν πνεύμα τρέφεται πνευματικά, ενώ το σώμα αντίθετα σύμφωνα με τη δική του φύση, δηλαδή σωματικά. Τροφή δε των αγγέλων και άρτος που αρμόζει στους ουρανούς και στα άνω πνεύματα είναι ο εκ Θεού Πατρός Λόγος. Το μάννα, λοιπόν, φανέρωνε τον Χριστό. Και ο τύπος δεν προσφέρει καμία ωφέλεια, αν δεν γίνει αποδεκτή η αλήθεια.

Πώς, όμως, καταλάλησαν, παρά έχοντας αυτά κατά νου, έστω κι αν δεν τα εξέφρασαν με τα χείλη, αλλά τα συλλογίστηκαν στις ψυχές τους, τα οποία ακριβώς ο Καρδιογνώστης, επειδή τα γνώριζε, τα άκουσε; Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Άκουσε ο Κύριος και ανέβαλε». Αντί αυτού ο μεν Ακύλας ερμήνευσε: «Και ανυπερθέτησεν», δηλαδή δεν ανέβαλε· ο δε Σύμμαχος: «Και εχολώθη [οργίστηκε]»· έπειτα λέει: «Και άναψε φωτιά στον Ιακώβ, και οργή ανέβηκε εναντίον του Ισραήλ». Και στα βιβλία του Μωυσή, επίσης, έχει γραφτεί: «Και ο λαός γόγγυζε ενώπιον του Κυρίου, και άκουσε ο Κύριος, και άναψε η οργή του· και ξέσπασε ανάμεσά τους φωτιά από τον Κύριο, και κατέφαγε ένα μέρος του στρατοπέδου. Και κραύγασε ο λαός προς τον Μωυσή· και προσευχήθηκε ο Μωυσής στον Κύριο, και κόπασε η φωτιά. Και ονομάστηκε εκείνος ο τόπος Εμπυρισμός, επειδή άναψε ανάμεσά τους φωτιά από τον Κύριο». Γι' αυτό και στο προκείμενο χωρίο έχει λεχθεί: «Και άναψε φωτιά στον Ιακώβ, και οργή ανέβηκε εναντίον του Ισραήλ, διότι δεν πίστεψαν στον Θεό, ούτε ήλπισαν στη σωτηρία του. Και έδωσε εντολή στα σύννεφα από πάνω, και άνοιξε τις πύλες του ουρανού. Και έβρεξε σε αυτούς μάννα για να φάνε, και άρτο ουρανού τους έδωσε. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Το δε «Έδωσε εντολή στα σύννεφα από πάνω», μου φαίνεται ότι υπονοεί πως δόθηκε πρόσταγμα στις αγγελικές δυνάμεις, εκείνες που διακονούσαν τότε τα παράδοξα γεγονότα, μέσω των οποίων χορηγούνταν και το μάννα στον λαό.

Διδασκόμαστε δε και από αυτό, ότι οι αγγελικές δυνάμεις ονομάστηκαν νεφέλες, όπως ακριβώς αναφέρει και ο προφήτης λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν»· ώστε οι νεφέλες να νοούνται ως άγγελοι, όπως φυσικά συμβαίνει και εδώ. Και ήταν επόμενο οι μεν πληγές εναντίον των Αιγυπτίων να πραγματοποιούνται μέσω πονηρών δυνάμεων σύμφωνα με τον λόγο που λέει: «Έστειλε σε αυτούς οργή και θυμό, θλίψη και αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· τα δε πιο ευεργετικά να έχουν γίνει μέσω αισίων και αγαθών αγγέλων. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και έδωσε εντολή στις νεφέλες από πάνω, και άνοιξε τις θύρες του ουρανού». Ως θύρες δε του ουρανού που ανοίγονται, να εννοείς τις ουράνιες ενέργειες. Διότι όλα όσα παραδόξως έχουν πραχθεί από τον Θεό ήταν θεία και ουράνια· τα οποία βεβαίως παρέμεναν κλειστά για τους ανθρώπους, όταν δεν συνέβαιναν· όταν όμως συνέβαιναν παραδόξως, ήταν σαν να τους άνοιγε κάποιες ουράνιες θύρες. Και αντί του «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», ο Ακύλας μετέφρασε, «Άρτο δυναστών έφαγε ο άνθρωπος», ο δε Σύμμαχος, «Και σιτάρι ουράνιο τους παρέσχε, άρτο μεγάλων έφαγε ο άνθρωπος». Και παρατήρησε πώς το εβραϊκό κείμενο δεν περιέχει το «Άρτο αγγέλων»· αλλά είτε, κατά τον Ακύλα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά τον Σύμμαχο, «άρτο μεγάλων»· είτε κατά τον Θεοδοτίωνα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά την πέμπτη έκδοση, «άρτο δυναστών». Κανείς δε δεν το μετέφρασε ως «αγγέλων».

«Και πυρ»: Το πυρ του πνεύματος, το νοητό, για το οποίο λέει: αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ. «Και οργή»: Εναντίον του λαού των Ιουδαίων. Διότι ο Ισραήλ, ενώ κάποτε ήταν γένος του Θεού, Εκείνος οργίστηκε και τους απέρριψε. «Επειδή δεν πίστεψαν»: Διότι, παρόλο που επιτελούνταν πολλές ιάσεις (θαύματα), αυτοί απίστησαν. «Ούτε ήλπισαν»: Διότι, ενώ η σωτηρία γινόταν φανερή μέσω των προφητών, αυτοί απελπίστηκαν [και έσπευσαν προς την απιστία]. «Και έδωσε εντολή»: Και σε αισθητές και σε νοητές· στις αισθητές για να ετοιμάσουν τροφή για τον λαό των Εβραίων, και ως νοητές εννοεί τους προφήτες, για να κηρύξουν τη νοερή τροφή στα έθνη. «Και θύρες»: Εννοεί τους προφήτες, ώστε μέσω αυτών να φανερώσει στη γη τη χάρη. «Και έβρεξε»: Αχειροποίητη τροφή, προτυπώνοντας τη μυστική τροφή, το σώμα του Χριστού. «Και άρτο»: Ονόμασε το μάννα ουράνιο επειδή ήταν αχειροποίητο, και συμβόλιζε το σώμα του Χριστού. «Άρτο»: Εννοεί τον ύμνο των αγγέλων, τον οποίο ο Σωτήρας δίδαξε πάνω στη γη· διότι ο αισθητός άρτος είναι ακατάλληλη τροφή για τους αγγέλους. «Επισιτισμό»: Διότι είχαν χωρίς έλλειψη όσα ήθελαν, όπως οι πιστοί έχουν ανελλιπώς τον άρτο της ζωής. «Και σήκωσε»: Διότι ο Αββακούμ λέει: ο Θεός θα έλθει από νότο· για αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ το αινίσσεται. «Και έβρεξε»: Εννοεί την ορτυγομήτρα τότε για τον λαό των Εβραίων, και για τον πιστό λαό τη σάρκα του Κυρίου. «Και ωσάν άμμο»: Ο λόγος αναφέρεται στα ίδια πράγματα, για να τρώνε χωρίς κόπο.

«Νεφέλες υπεράνωθεν» εννοεί αυτές που βρίσκονται στα ύψη· γι' αυτό και τις ονόμασε πύλες του ουρανού, επειδή προβάλλονται μπροστά από τον ουρανό· διότι υπάρχουν μερικά σύννεφα κοντά στη γη, ώστε να βρίσκονται ακόμη και χαμηλότερα από τα βουνά. Και έβρεξε σε αυτούς μάννα για να φάνε, και τους έδωσε άρτο ουρανού. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος, τους έστειλε εφόδια τροφής μέχρι χορτασμού. Διότι, για να μην νομίσουν τυχόν ότι ο Θεός οργίστηκε από αδυναμία να εκπληρώσει το αίτημά τους, το αίτημα εκείνων που βλασφημούσαν και δεν ζητούσαν με τον τρόπο που πρέπει να παρακαλεί κανείς τον Θεό, άναψε φωτιά ανάμεσά τους και την έφερε εναντίον τους, ώστε και ο τόπος να ονομαστεί «Εμπυρισμός», επειδή κάηκε εκεί μεγάλο μέρος του λαού. Μετά από αυτό όμως, τους έδωσε όσα του ζήτησαν. Ονομάζει βέβαια το μάννα άρτο ουρανού και άρτο αγγέλων, επειδή δεν είχε παρασκευαστεί από ανθρώπινα χέρια· αλλά φερόταν από τον ουρανό, όπου βρίσκεται ο χορός των αγγέλων. Το τι είδους εφόδια τους έστειλε για να χορτάσουν, το αναφέρουν με σαφήνεια τα επόμενα: Σήκωσε νότιο άνεμο από τον ουρανό, και με τη δύναμή του έφερε τον λίβα. Και έβρεξε πάνω τους κρέατα σαν το χώμα, και φτερωτά πουλιά σαν την άμμο των θαλασσών. Τα αγαθά είναι έτοιμα στον Θεό· φυλάσσονται όμως από αυτόν για τον κατάλληλο καιρό.

Συνεπώς, παραγγέλλει ότι, όταν ο νοητός εχθρός κατατροπωθεί και γίνει ακουστή η φωνή του Θεού διά της παρουσίας του Μονογενούς (διότι τότε ο προφήτης δεν ήταν κάποιος απλός προφήτης ούτε μεσίτης του νόμου, αλλά ο ίδιος ο Θεός που ομιλούσε), να μην καταλαλούν για εκείνα για τα οποία θα έπρεπε να ευχαριστούν, πράγμα που έκαναν τα τέκνα των Ιουδαίων, αποκαλώντας τον πλάνο και παραβάτη του νόμου· γι' αυτό όσοι καταλαλούν εξολοθρεύονται από τους νοητούς όφεις. «Με δοκίμασαν και είδαν τα έργα μου επί σαράντα έτη». Μέχρι εδώ να βάλεις σημείο στίξης, και μετά από αυτό να ψάλλεις τα επόμενα: «Αγανάκτησα με τη γενεά εκείνη»· επειδή και ο Παύλος, παραθέτοντας έτσι αυτή την ψαλμική μαρτυρία, έθεσε ανάλογη στίξη. Στο «Με δοκίμασαν και είδαν τα έργα μου επί σαράντα έτη», πρόσθεσε: «Γι' αυτό αγανάκτησα με τη γενεά εκείνη», χρησιμοποιώντας την αναγκαία και λογική διαστολή· επειδή επί σαράντα έτη στην έρημο ο Θεός δοκιμαζόταν από αυτούς. Δοκιμαζόταν δε με την απαίτηση για επίδειξη θαυμαστών σημείων, όταν έλεγαν: «Αφού χτύπησε την πέτρα και έτρεξαν νερά, μήπως μπορεί να δώσει και άρτο ή να ετοιμάσει τραπέζι στον λαό του;» Αυτός όμως «έβρεξε σε αυτούς μάννα για να φάνε, και έβρεξε πάνω τους κρέατα σαν τη σκόνη, και φτερωτά πουλιά σαν την άμμο των θαλασσών».

Μάθετε, λοιπόν, ποια ήταν τα παλαιότερα και ποια τα σημερινά, για να διαπιστώσετε τη διαφορά μεταξύ των δύο. Έβρεξε ο Θεός μάννα πάνω στη γη και τους έδωσε άρτο ουρανού· διότι ο άνθρωπος έφαγε άρτο αγγέλων· πράγμα πραγματικά μέγα και αντάξιο της φιλανθρωπίας του Θεού.

«Διότι όσοι τον δέχθηκαν», λέει, «τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Εάν λοιπόν κάποιος από εσάς, δια της πίστεως στον Κύριό μας, έχει γίνει υιός Του και απομακρύνθηκε από Αυτόν, όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τον τρόπο της ζωής· εάν κάποιον τον άγγιξε η πείνα, όχι του κοινού άρτου, αλλά του επουράνιου («Διότι άρτο ουρανών», λέει, «τους έδωσε· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»)· ας εγκαταλείψει τις ακόλαστες ηδονές που προσιδιάζουν στους χοίρους, και ας μην επιθυμεί πλέον να τρώει ξυλοκέρατα. Τι είναι τα ξυλοκέρατα;

Και πάλι, για να μάθεις ότι δεν είναι η φύση των στοιχείων, αλλά το δικό Του πρόσταγμα που δημιουργεί τα πάντα, τα ίδια τα στοιχεία τα έφερε στην ύπαρξη εκ του μη όντος, και στην εποχή των Ιουδαίων, χωρίς να έχει ανάγκη από τίποτα, κατέβασε το μάννα· διότι, λέει η Γραφή, «Άρτον ουρανού έδωκεν αυτοίς». Και τι να πω για την ωρίμανση των καρπών, ότι δηλαδή χρειάζεται άλλα στοιχεία για τη σύστασή τους, τη στιγμή που και ο ίδιος έχει ανάγκη από πολλά για τη δική του υπόσταση και δεν θα επαρκούσε από μόνος του για τον εαυτό του; Διότι, για να διαγράψει την πορεία του, έχει ανάγκη τον ουρανό σαν κάποιο έδαφος που βρίσκεται από κάτω του, και για να φαίνεται, έχει ανάγκη την καθαρότητα και τη λεπτότητα του αέρα, ώστε αν και αυτός (ο αέρας) πυκνώσει υπερβολικά, εκείνος (ο ήλιος) δεν έχει τη δύναμη να δείξει το φως του· και για να μην είναι ανυπόφορος σε όλους και να μην τα κατακάψει όλα, χρειάζεται πάλι ψυχρότητα και δροσιά. Όταν λοιπόν άλλα στοιχεία τον υπερνικούν και θεραπεύουν την αδυναμία του (τον υπερνικούν βέβαια, όπως τα σύννεφα και οι τοίχοι, και κάποια άλλα σώματα που κρύβουν το φως του· και διορθώνουν την υπερβολή του, όπως η δροσιά, οι πηγές και η ψυχρότητα του αέρα), πώς θα μπορούσε αυτός να είναι Θεός;

Τότε τους έβρεξε μάννα. Έπειτα έφερε την ορτυγομήτρα. Εδώ, σχετικά με το μάννα, όπου το πολύ δεν περίσσεψε και το λίγο δεν έλειψε, έδωσε παραγγελία να μην αφήσουν υπόλοιπο για την αυριανή ημέρα. Εκείνοι όμως παράκουσαν, και το περίσσευμα γέμισε σκουλήκια.

Και εσείς, αν θέλετε να ομολογήσετε την αλήθεια, (θα παραδεχτείτε) ότι είμαστε πιο πιστοί προς τον Θεό, εμείς που κληθήκαμε από τον Θεό μέσω του περιφρονημένου και γεμάτου ονειδισμού μυστηρίου του σταυρού, στους οποίους, εξαιτίας της ομολογίας, της υπακοής και της ευσέβειας, έχουν επιβληθεί τιμωρίες μέχρι θανάτου από τα δαιμόνια και τη στρατιά του διαβόλου, μέσω της υπηρεσίας που προσφέρατε εσείς σε αυτούς. Εμείς τα υπομένουμε όλα, ώστε ούτε με μια λέξη να μην αρνηθούμε τον Χριστό, μέσω του οποίου κληθήκαμε στη σωτηρία που έχει προετοιμαστεί από τον Πατέρα. Είμαστε πιο πιστοί από εσάς, οι οποίοι λυτρωθήκατε από την Αίγυπτο με υψηλό βραχίονα και με την επίσκεψη μεγάλης δόξας, όταν η θάλασσα σχίστηκε για εσάς και έγινε ξηρός δρόμος, στην οποία (ο Θεός) θανάτωσε όσους σας καταδίωκαν με πάρα πολλή δύναμη και ένδοξα άρματα, κατακλύζοντάς τους με τη θάλασσα που είχε γίνει δρόμος για εσάς· για τους οποίους έλαμπε και στύλος φωτός, ώστε, σε αντίθεση με κάθε άλλον λαό στον κόσμο, να μπορείτε να χρησιμοποιείτε ένα δικό σας, αστείρευτο και αβασίλευτο φως· για τους οποίους έβρεξε ως τροφή άρτο που ταιριάζει σε ουράνιους αγγέλους, το μάννα, για να μην έχετε την ανάγκη ούτε να αναζητάτε την παρασκευή ψωμιού· και το νερό στη Μερρά έγινε γλυκό· και δόθηκε σημείο Εκείνου που επρόκειτο να σταυρωθεί, όπως προείπα, ακόμη και για τα φίδια που σας δάγκωναν (καθώς ο Θεός προλάμβανε πάντοτε να σας χαρίζει τα μυστήρια πριν από τον κατάλληλο καιρό τους, προς τον Οποίο αποδεικνύεστε ότι είστε πάντοτε αχάριστοι), καθώς και μέσω του τύπου της έκτασης των χεριών του Μωυσή και εκείνου που έλαβε το όνομα Ιησούς, όταν πολεμούσαν τον Αμαλήκ, για τον οποίο ο Θεός έδωσε εντολή να καταγραφεί το γεγονός, λέγοντας να μεταδοθεί στα αυτιά σας και το όνομα του Ιησού, τονίζοντας ότι αυτός είναι που πρόκειται να εξαλείψει από την περιοχή κάτω από τον ουρανό τη μνήμη του Αμαλήκ.

Διότι, εάν κάποιος, αφού πρώτα εξετάσει φυσικώς την ανακολουθία στα σύμβολα των θείων και νοητών πραγμάτων, δεν ποθήσει να προσέλθει νοερά προς την ωραιότητα των νοητών, θέτοντας την αίσθηση εντελώς έξω από τα θεία άδυτα, δεν δύναται να απαλλαγεί οριστικά από τη σωματική ποικιλομορφία που υπάρχει στους τύπους. Εξαιτίας αυτής της καταστάσεως, εφόσον πορεύεται προσκολλημένος στο γράμμα, είναι επόμενο να μην ανακουφίζει τη στέρηση από τον λιμό της γνώσης, καταδικάζοντας τον εαυτό του να τρώει, σαν τον απατηλό όφι, το χώμα της Γραφής, δηλαδή το σώμα της. Αντιθέτως, δεν τρέφεται κατά Χριστόν με τον ουρανό, δηλαδή με το πνεύμα και την ψυχή της Γραφής, τουτέστιν με τον ουράνιο και αγγελικό άρτο —εννοώ την εν Χριστώ πνευματική θεωρία και γνώση των Γραφών—, την οποία ο Θεός παρέχει άφθονα σε όσους Τον αγαπούν, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «άρτον ουρανοῦ ἔδωκεν αὐτοῖς, ἄρτον ἀγγέλων ἔφαγεν ἄνθρωπος».

Τι λοιπόν; Ο κοιλιοδούλος και αχάριστος εκείνος λαός, αντί να εκπλαγεί με το παράδοξο του θαύματος, απεναντίας καταλαλούσε τον Θεό, επειδή, λέει, «χτύπησε την πέτρα και έτρεξαν νερά και ξεχύθηκαν χείμαρροι. Μήπως μπορεί να δώσει και άρτο ή να ετοιμάσει τραπέζι για τον λαό του;» Ω, ανόητοι και αναίσθητοι σε όλα, αυτός που σας πότισε από την πέτρα δεν μπορεί να σας χορηγήσει και τροφές; Όχι, λένε. Διότι τα νερά από τη φύση τους αναβλύζουν από τα σπλάχνα της γης· οι τροφές όμως από πού; Ω, τι ανοησία. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο ο ευεργέτης σας έδωσε το νερό όχι από τη γη, αλλά από την πέτρα, αλλά ούτε και έτσι το κατανοήσατε. «Γι' αυτό άκουσε ο Κύριος και ανέβαλε», καθυστερούσε, μακροθυμούσε, μέχρι να τους δείξει ότι τίποτα δεν του είναι αδύνατο. «Και ανοίγοντας τις πύλες του ουρανού, τους έβρεξε μάννα για να φάνε· και τους έδωσε άρτο από τον ουρανό. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Όχι επειδή οι άγγελοι τρώνε άρτο· αλλά, επειδή η τροφή ερχόταν σε αυτούς από τον ουρανό, εύλογα ονόμασε εκείνη την τροφή άρτο ουρανού και άρτο αγγέλων. «Και έβρεξε πάνω τους κρέατα σαν τη σκόνη και φτερωτά πουλιά σαν την άμμο των θαλασσών». «Και έφαγαν και χόρτασαν πάρα πολύ». Διότι, εξαιτίας της απιστίας και της απληστίας τους, έβρεξε πάνω τους άπειρη και άμετρη τροφή, «σαν σκόνη και σαν την άμμο των θαλασσών», ώστε έστω και έτσι να καταλάβουν ότι όλα είναι εύκολα και δυνατά για τον Θεό.

Μην πλανάσθε, αδελφοί, μην τολμήσετε καθόλου να αγγίξετε ή να πλησιάσετε τον απρόσιτο κατά τη φύση. Διότι όποιος δεν αποταχθεί τον κόσμο και τα του κόσμου, και δεν αρνηθεί την ίδια του την ψυχή και το σώμα, και δεν γίνει ολότελα νεκρός ως προς όλες τις αισθήσεις, μην κοιτάζοντας καθόλου με εμπάθεια τις ηδονές του βίου, μην επιθυμώντας καθόλου τα πράγματα του κόσμου και μην αντλώντας ηδονή από κάποια ανθρώπινα λόγια· όποιος δεν γίνει κωφός και τυφλός στα πράγματα και τα ήθη του κόσμου, στις πράξεις και στα λόγια, βλέποντας μεν όσα το μάτι από τη φύση του μπορεί να βλέπει, χωρίς όμως να αφήνει τίποτα να εισέλθει μέσα στην καρδιά και να αποτυπώνονται σε αυτήν οι τύποι και οι μορφές τους, και ακούγοντας όσα δέχεται η ανθρώπινη ακοή, παραμένοντας όμως σαν άψυχη και αναίσθητη πέτρα, χωρίς να θυμάται ούτε τον ήχο ούτε τη δύναμη των φωνών, αυτός δεν μπορεί να προσφέρει στον Θεό καθαρά τη μυστική και αναίμακτη θυσία, σε Εκείνον που κατά φύση είναι καθαρός. Διότι, όταν αισθανθεί ότι τα κάνει αυτά στ' αλήθεια, έχει χωριστεί από όλο τον κόσμο και τα του κόσμου, και θα καταλάβει και θα πιστέψει αυτά που πρόκειται πάλι να γράψω: τον σκοτεινό αέρα, που ο Δαβίδ ονομάζει τείχος, και οι Πατέρες ονόμασαν θάλασσα του βίου, τον υπερέβη, τον πέρασε, εισήλθε στο λιμάνι, στο οποίο όποιος βρεθεί βρίσκει κάθε αγαθό. Διότι εκεί είναι ο παράδεισος, εκεί είναι το δέντρο της ζωής· εκεί ο γλυκύς άρτος, εκεί το θείο πόμα· εκεί ο ανεξάντλητος πλούτος των χαρισμάτων· εκεί η βάτος καίγεται χωρίς να καταφλέγεται, και αμέσως λύνονται τα υποδήματα των ποδιών μου· εκεί η θάλασσα σχίζεται, και περνώ μόνος μου και βλέπω μέσα στα ύδατα τους εχθρούς να καταποντίζονται· εκεί βλέπω το ξύλο να ρίχνεται στην καρδιά μου, και όλα τα πικρά μεταβάλλονται· εκεί απόλαυσα τον καρπό της πέτρας που αναβλύζει μέλι, και η ψυχή μου έκτοτε δεν γνώρισε θλίψη· εκεί βρήκα τον Χριστό, τον χορηγό όλων αυτών, και τον ακολούθησα με όλη μου την ψυχή· εκεί έφαγα το μάννα και τον άρτο των αγγέλων, και δεν επιθύμησα πλέον τίποτα από τα ανθρώπινα· εκεί είδα την ξερή ράβδο του Ααρών να ανθίζει και θαύμασα τα θαυματουργικά έργα του Θεού· εκεί είδα τη στείρα ψυχή μου να καρποφορεί και πώς το ξερό δέντρο παράγει ωραίο καρπό· εκεί είδα τη βορβορώδη και άσωτη καρδιά μου καθαρή και αγνή και παρθένο, να ακούει το «Χαίρε, Κεχαριτωμένη, διότι ο Κύριος είναι μαζί σου και μέσα σου στους αιώνες»· εκεί άκουσα το «πλύσου στην κολυμβήθρα των δακρύων», και αφού το έπραξα πίστεψα και αμέσως ανέβλεψα· εκεί τάφηκα σε μνήμα με τέλεια ταπείνωση, και ήλθε ο Χριστός με αμέτρητο έλεος και σήκωσε από εκεί τον βαρύ λίθο των κακών μου και είπε: «Έλα έξω, σαν από τον τάφο του κόσμου»· εκεί είδα πώς έπαθε απαθώς ο Θεός μου, και πώς έγινε νεκρός ενώ είναι αθάνατος, και αναστήθηκε από το μνήμα χωρίς να λύσει τις σφραγίδες· εκεί είδα τη μέλλουσα ζωή και την αφθαρσία, την οποία ο Χριστός χαρίζει σε όσους τον αναζητούν, και βρήκα μέσα μου τη βασιλεία των ουρανών, η οποία είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα, θεότητα αδιαίρετη σε τρία πρόσωπα, την οποία όσοι δεν προτίμησαν αντί όλου του κόσμου, και δεν θεώρησαν δόξα, τιμή και πλούτο το να προσκυνούν, να λειτουργούν και να παρίστανται μόνο, αυτοί καθίστανται ανάξιοι και της άχραντης θέας και της τρυφής και της χαράς και όλων των καλών, τα οποία δεν πρόκειται να μεταλάβουν αν δεν μετανοήσουν, εάν δεν διδαχθούν όλα όσα είπαμε και δεν γίνουν όπως πρέπει και δεν πράξουν με προθυμία όλα όσα είπε ο Θεός μου. Και τότε μόλις, με πολύ φόβο και ευλάβεια, εάν ο Θεός το προστάξει, ας αγγίξει κάποιος τα άψαυστα· διότι δεν επιτρέπεται σε όλους να λειτουργούν τέτοια μυστήρια. Αλλά, ακόμη κι αν δεχθεί όλη τη χάρη του Πνεύματος και είναι καθαρός από αμαρτία εκ κοιλίας μητρός, αν δεν γίνει με προσταγή και εκλογή του Θεού, ο οποίος θα πληροφορεί την ψυχή του με θεία έλλαμψη και θα την πυρπολεί με τον πόθο της θείας αγάπης, δεν μου φαίνεται εύλογο να ιερουργεί τα θεία και να αγγίζει τα άψαυστα και φρικτά μυστήρια, στα οποία ανήκει δόξα και τιμή και κάθε προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και εις τους αιώνας των αιώνων.

Το ότι αυτό είναι αληθές, είναι φανερό από τα εξής: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο, όπως είναι γραμμένο: Άρτο από τον ουρανό τους έδωσε να φάνε». Είπε λοιπόν σε αυτούς ο Ιησούς: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Είπαν λοιπόν προς αυτόν: