Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:34

«Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση», για να επαληθευτεί ο Κύριος που είπε: «Και θα γνωρίσουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ στον Φαραώ και σε όλα τα άρματά του και σε όλα τα άλογά του», όπως ακριβώς έλεγε και ο ιεροψάλτης Δαβίδ: «Όταν», λέει, «τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν». Και αλλού: «Ας ντροπιαστούν και ας ταραχτούν και ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος».

«Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: ο ασεβής στον ασεβή, όπως ο Αιγύπτιος στον Αιγύπτιο, λέγοντας: «Ας φύγουμε από το πρόσωπο του Ισραήλ, διότι ο Κύριος πολεμά υπέρ αυτών εναντίον των Αιγυπτίων», για να επαληθευτεί ο Κύριος που είπε: «Και θα γνωρίσουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και σε όλα τα άρματα και σε όλα τα άλογά του». Και ο ιεροψάλτης λέει: «Όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν». Και σε άλλα σημεία: «Ας ντροπιαστούν και ας εντραπούν και ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος. Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: η γυναίκα που αναγγέλλει στον Πιλάτο: «Να μην υπάρχει καμία σχέση ανάμεσα σε εσένα και σε εκείνον τον δίκαιο, διότι πολλά έπαθα στο όνειρό μου εξαιτίας του». Και γιατί όρισε ως δασκάλους τους ουρανούς και το στερέωμα και τις ημέρες και τις νύχτες; Για να έχουν ως δασκάλους τα έργα της δημιουργίας όσοι δεν θέλουν να ακούσουν τους προφήτες και τους αποστόλους. Έτσι έλεγε στον λαό ο Μωυσής: «Και υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, μην πλανηθείς και τα προσκυνήσεις, αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου μοίρασε σε όλα τα έθνη», όχι για προσκύνηση, αλλά για διδαχή. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Αναβλύζει δε ρήμα και ο προφήτης λέγοντας προς την εκκλησία: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». Και στη μεν γη απευθύνεται ο «φθόγγος»· στην πιο παχυλή και άρτι εισαγόμενη στη θεογνωσία ψυχή, ταιριάζει ο πιο ασαφής και πιο απλοϊκός λόγος.

Γι' αυτό στη συνέχεια προσθέτει: Όταν τους θανάτωνε, τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν και αναζητούσαν τον Θεό από νωρίς το πρωί. Διότι, καθώς μαστιγώνονταν και τιμωρούνταν, αποκτούσαν την αίσθηση εκείνου που τους χτυπούσε, όμοια με τα άλογα ζώα, εφόσον δεν συνετίζονταν με τον ορθό λόγο. Σε αυτούς θα μπορούσε να πει ο λόγος της Γραφής: Μη γίνεστε σαν το άλογο και το μουλάρι, που δεν έχουν σύνεση. Με φίμωτρο και χαλινάρι σφίξε τα σαγόνια εκείνων που δεν σε πλησιάζουν. Πολλές είναι οι μάστιγες των αμαρτωλών· εκείνους όμως που ελπίζουν στον Κύριο, θα τους περικυκλώσει το έλεος.

«Και έπεσαν»: Διότι η τροφή βρισκόταν γύρω από τις κατοικίες τους. «Και έφαγαν»: Τότε οι Ισραηλίτες ως γαστρίμαργοι. «Και την επιθυμία»: Διότι ο Θεός εκπλήρωνε όλα τα θελήματά τους, για να μην πάρουν αφορμή. «Δεν στερήθηκαν»: Σε τίποτα δεν στερήθηκαν από τον Θεό· αυτοί όμως, από την αλαζονεία τους, δεν σταμάτησαν να γογγύζουν. «Όσο ήταν ακόμη η τροφή»: Επειδή ακόμη μασούσαν τη δόξα του Θεού και γόγγυζαν. «Και οργή»: Και αφού οργίστηκε, ο Θεός τους χτύπησε. «Και σκότωσε»: Σκοτώθηκαν λοιπόν τότε εξαιτίας της απείθειας και της αντιλογίας τους. Τότε· πότε; Όταν έλεγαν: «Ας φτιάξουμε για εμάς θεούς, οι οποίοι θα προπορεύονται από εμάς». «Και τους εκλεκτούς»: Τους εκλεκτούς, τους ισχυρούς του Ισραήλ, τους συνεπόδισαν. «Σε όλα αυτά»: Διότι δεν τους λύγισε η τιμωρία του Θεού. «Και δεν πίστεψαν»: Ούτε παλαιότερα ούτε στο τέλος, βλέποντας τα σημεία, πίστεψαν στον Θεό. «Και εξέλιπαν»: Έχοντας καταστραφεί εξαιτίας της ασέβειάς τους. «Όταν σκότωνε»: Μη κατανοώντας ότι η μετάνοια κατά τον θάνατο δεν ωφελεί (δεν υφίσταται). «Και επέστρεφαν»: Με υποκρισία, νομίζοντας ότι μπορούν να ξεγελάσουν τον Θεό. «Και θυμήθηκαν»: Διότι πολλές φορές θυμούνταν, αλλά τις περισσότερες αθετούσαν εξαιτίας της απιστίας τους. «Και ο Θεός»: Όλα τα έπρατταν θεωρώντας ότι βρίσκονται σε ειρήνη, αλλά ο Θεός δεν εμπαίζεται. «Και αγάπησαν»: Μόνο με το στόμα, ενώ στην ψυχή τους υποκρίνονταν. «Και με τη γλώσσα»: Διότι έλεγαν καλά λόγια, αλλά σκέφτονταν φαύλα.

Ένας τέτοιος άνθρωπος παραμένει συνεχώς σε ασφαλές λιμάνι, απαλλαγμένος από κάθε τρικυμία, και απολαμβάνει τη γαλήνη των λογισμών. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Όπως, λοιπόν, εκείνος που κατεύνασε αυτά τα πάθη απολαμβάνει άφθονη ανάπαυση, έτσι και ο ράθυμος και αμελής, που δεν είναι σε θέση να χαλιναγωγήσει όπως πρέπει τα πάθη που γεννιούνται μέσα του, βρίσκεται σε συνεχή κλύδωνα· έχει τον πόλεμο μέσα από τον ίδιο του τον εαυτό, ταράζεται χωρίς να υπάρχει κανένας εξωτερικός εχθρός, και υπομένει μεγάλη φουρτούνα. Γι' αυτό, όταν τα κύματα κορυφώνονται και ενσκήπτει η καταιγίδα των πονηρών πνευμάτων, πολλές φορές καταποντίζεται, καθώς το σκάφος βυθίζεται εξαιτίας της απειρίας του κυβερνήτη του. Γι' αυτό οφείλουμε να νήφουμε, να γρηγορούμε και να έχουμε συνεχή και αδιάλειπτη μέριμνα για τη σωτηρία της ψυχής. Διότι ο Χριστιανός οφείλει να βρίσκεται πάντοτε σε παράταξη μάχης ενάντια στα πάθη της σάρκας, να έχει ζωντανούς στη μνήμη του τους νόμους που μας παραδόθηκαν από τον κοινό Δεσπότη των πάντων, να οχυρώνεται με αυτούς και να αξιοποιεί όπως πρέπει την πολλή Του μακροθυμία απέναντί μας. Δεν πρέπει να περιμένει την έμπρακτη δοκιμασία της τιμωρίας για να συνετιστεί τότε, ώστε να μην ειπωθεί και για εμάς: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν».

Διότι το να συστέλλονται, να ταπεινώνονται και να επιδεικνύουν πολλή ευλάβεια όσοι κακοπαθούν, δεν είναι καθόλου θαυμαστό. Αυτή είναι άλλωστε η φύση των πειρασμών, που αναγκάζει ακόμη και αυτούς που έχουν λίθινη καρδιά να το πράττουν αυτό, δηλαδή να συντρίβονται. Είναι όμως γνώρισμα ψυχής ευλαβούς, η οποία έχει τον Θεό διαρκώς μπροστά στα μάτια της, να μην παραδίδεται ποτέ στη λήθη, ακόμη και μετά την απαλλαγή της από τους πειρασμούς· πράγμα το οποίο πάθαιναν συνεχώς οι Ιουδαίοι. Γι' αυτό και ο προφήτης, ελέγχοντάς τους, έλεγε: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν, και από τα χαράματα αναζητούσαν τον Θεό». Και ο Μωυσής, γνωρίζοντας καλά αυτό το χαρακτηριστικό τους, τους συμβούλευε συνεχώς λέγοντας: «Αφού φας και πιεις και χορτάσεις, πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως ξεχάσεις τον Κύριο τον Θεό σου». Αυτό ακριβώς και συνέβη. Διότι, λέει η Γραφή, «έφαγε ο Ιακώβ, πάχυνε, χόντρυνε, και κλώτσησε ο αγαπημένος». Επομένως, δεν πρέπει να θαυμάζουμε τους αγίους απλώς διότι, την ώρα που βρισκόταν στην ακμή της η θλίψη, ήταν τόσο ευλαβείς και διατηρούσαν φιλοσοφημένη στάση, αλλά διότι, ακόμη και όταν παρήλθε ο χειμώνας των δοκιμασιών και επήλθε γαλήνη, παρέμεναν στην ίδια πραότητα και πνευματική προθυμία. Όπως άλλωστε πρέπει κανείς να θαυμάζει περισσότερο εκείνο το άλογο που μπορεί να βαδίζει ρυθμικά χωρίς χαλινάρι· αν όμως είναι υπάκουο επειδή το συγκρατεί το φίμωτρο και το χαλινάρι, δεν υπάρχει σε αυτό τίποτε το θαυμαστό. Διότι την ευταξία αυτή δεν πρέπει να την αποδώσουμε στην ευγένεια του ζώου, αλλά στον καταναγκασμό του χαλιναριού.

Επομένως, εμείς που ούτε τι πρέπει να ζητήσουμε δεν γνωρίζουμε, εάν δεν λάβουμε τη βοήθεια του Πνεύματος, πώς θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε τι μας συμφέρει; Ας φροντίζουμε, λοιπόν, να αναπέμπουμε ευχαριστία για όλα και να υπομένουμε γενναία όλα όσα μας συμβαίνουν. Όταν, επομένως, βρισκόμαστε σε φτώχεια, όταν βρισκόμαστε σε αρρώστια, ας ευχαριστούμε· όταν μας συκοφαντούν, ας ευχαριστούμε· όταν υποφέρουμε δεινά, ας ευχαριστούμε. Αυτό μας κάνει να βρισκόμαστε κοντά στον Θεό· τότε έχουμε και τον Θεό οφειλέτη μας. Όταν όμως δεχόμαστε ευεργεσίες, εμείς είμαστε οφειλέτες και υπόλογοι απέναντι στον Θεό· εξάλλου, πολλές φορές τα αγαθά γίνονται για μας αιτία καταδίκης, ενώ τα δεινά συντελούν στην εξόφληση των αμαρτιών μας. Εκείνα προσελκύουν το έλεος, εκείνα τη φιλανθρωπία, ενώ αυτά μας εξωθούν στην αλαζονεία, μας παρασύρουν στην αμέλεια, μας κάνουν να σχηματίζουμε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας, αυτά μας χαυνώνουν. Γι' αυτό και ο προφήτης έλεγε: «Καλό ήταν για μένα, Κύριε, που με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Όταν ο Εζεκίας ευεργετήθηκε και απαλλάχθηκε από τα δεινά, η καρδιά του υψώθηκε από υπερηφάνεια· όταν αρρώστησε, τότε ταπεινώθηκε, τότε βρέθηκε κοντά στον Θεό. «Όταν», λέει η Γραφή, «τους τιμωρούσε με θάνατο, τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν και από τον όρθρο προσέτρεχαν στον Θεό»· και πάλι: «Όταν πάχυνε και χόρτασε, κλώτσησε ο αγαπημένος». Διότι ο Κύριος γίνεται γνωστός όταν αποδίδει τις δίκαιες κρίσεις Του. Η θλίψη είναι μεγάλο αγαθό. Στενή είναι η οδός· επομένως, η θλίψη μας ωθεί προς τη στενή οδό· όποιος δεν δοκιμάζεται από θλίψεις, δεν θα μπορέσει να εισέλθει.

Πένθησε η Ιουδαία. Δεν είπε «η αγορά», αλλά «οι πύλες», καθώς δεν υπήρχε κανείς που να εξέρχεται, γεγονός που αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της ερήμωσης. Και η κραυγή της Ιερουσαλήμ ανέβηκε. Επικαλούνταν τον Θεό· όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν.

Δηλαδή, ενώ τα δεινά είχαν ενσκήψει, κήρυξα, και απέρριψαν την προτροπή των λόγων μου. Και είπες: Δεν θα ακούσω. Και αυτό που πρωτύτερα είχε χαρακτήρα αρετής, το έχασε και αυτό, δηλαδή το ότι «όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν». Και όμως, ποιος δεν θα άκουγε μέσα στη θλίψη; Και όχι μόνο τώρα, αλλά πάντοτε τέτοια ήσουν.

Ε΄. Υπάρχει, λοιπόν, η κακία, η πραγματική κακία: η πορνεία, η μοιχεία, η πλεονεξία και τα μύρια άλλα δεινά που είναι άξια των βαρύτερων κατηγοριών και τιμωριών. Πάλι, υπάρχει κακία, μάλλον όμως δεν είναι στην πραγματικότητα, αλλά απλώς αποκαλείται έτσι: η πείνα, η επιδημία, ο θάνατος, η αρρώστια και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Διότι αυτά δεν θα μπορούσαν να είναι κακά· γι' αυτό και είπα ότι μόνο «αποκαλείται». Γιατί άραγε; Διότι, εάν ήταν κακά, δεν θα είχαν γίνει για εμάς πρόξενοι αγαθών, σωφρονίζοντας την αλαζονεία, ανακόπτοντας τη ραθυμία, επαναφέροντάς μας στην προθυμία και κάνοντάς μας πιο προσεκτικούς. Διότι «όταν τους σκότωνε», λέει η Γραφή, «τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν, και από τα χαράματα ζητούσαν τον Θεό». Κακία, λοιπόν, ονομάζει εδώ αυτήν που σωφρονίζει, αυτήν που κάνει τους ανθρώπους λαμπρούς, που τους καθιστά πιο επιμελείς, που τους επαναφέρει στην κατά Θεόν φιλοσοφία, και όχι εκείνη την κατακριτέα και άξια κατηγοριών. Διότι εκείνη δεν είναι έργο του Θεού, αλλά εφεύρημα της δικής μας προαιρέσεως, ενώ αυτή επιβάλλεται για την αναίρεση εκείνης. Κακία, λοιπόν, ονομάζει την κάκωση που προέρχεται από τις παιδαγωγικές τιμωρίες που υφιστάμεθα, δίνοντάς της αυτή την ονομασία όχι σύμφωνα με την ίδια της τη φύση, αλλά σύμφωνα με την αντίληψη των ανθρώπων. Επειδή, δηλαδή, έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε κακία όχι μόνο τις κλοπές και τις μοιχείες, αλλά και τις συμφορές, ονόμασε έτσι το πράγμα βασιζόμενος στη γνώμη των ανθρώπων. Αυτό, λοιπόν, είναι που λέει ο προφήτης: «Δεν υπάρχει κακία στην πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος».

Όταν στην αρχή άναψε η φοβερή φωτιά αυτών των δεινών, έλεγα ότι δεν είναι καιρός για διδασκαλία, αλλά καιρός για προσευχές· αυτό ακριβώς λέω και τώρα που αυτή έσβησε, ότι δηλαδή τώρα είναι περισσότερο από πριν καιρός για προσευχές, τώρα προπάντων είναι καιρός για δάκρυα και κατάνυξη και για συντετριμμένη ψυχή, για πολλή προθυμία και για πολλή προσοχή. Διότι τότε, από τη μία, η ίδια η φύση των θλίψεων μας περιόριζε έστω και παρά τη θέλησή μας, μας έκανε να σωφρονούμε και μας οδήγησε σε μεγαλύτερη ευλάβεια· τώρα όμως, που αφαιρέθηκε ο χαλινός και πέρασε το σύννεφο, υπάρχει φόβος μήπως κλίνουμε προς τη ραθυμία, μήπως γίνουμε και πάλι πιο χαλαροί εξαιτίας της άνεσης, μήπως πει κάποιος και για εμάς: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν, και όρθριζαν προς τον Θεό». Γι' αυτό τον λόγο και ο Μωυσής συμβούλευε τους Ιουδαίους λέγοντας: «Αφού φας και πιεις και χορτάσεις, να θυμηθείς τον Κύριο τον Θεό σου».

Όπως λέει αλλού: «Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει»· έτσι λοιπόν και εδώ λέει το ίδιο. Διότι αρκεί μόνο το βλέμμα Του για να εξολοθρεύσει τους πονηρούς. Αν δηλαδή η παρουσία των αγίων καθιστά αδύναμη την ισχύ των δαιμόνων, πόσο μάλλον η παρουσία του Θεού. Αν η αστραπή Του, όταν εμφανίζεται, προκαλεί κατάπληξη και τρόμο στους πάντες, αναλογίσου εκείνη την ακατάλυτη δύναμή Του, πώς καταπλήσσει και πώς εξολοθρεύει τους πονηρούς. Είδες είδος ύμνων; Είδες τρόπο δοξολογίας, και πώς διηγείται τα περί της δυνάμεώς Του; Και από εδώ διδάσκει ένα όχι μικρό δόγμα πνευματικής φιλοσοφίας, με το να πει: «Θα ψάλω στο όνομά Σου, Ύψιστε, όταν ο εχθρός μου στραφεί προς τα πίσω». Ποιο είναι λοιπόν αυτό το δόγμα; Το ότι όχι μόνο στις θλίψεις, αλλά και στις ανέσεις διατηρούσε την πνευματική του εγρήγορση. Διότι πολλοί μεν, όταν ταπεινώνονται από τις συμφορές, γίνονται πιο ζηλωτές και ένθερμοι· όταν όμως απολαμβάνουν αγαθά, γίνονται πιο ράθυμοι και χαλαροί· πράγμα που λέει παρακάτω και για τους Ιουδαίους: «Όταν τους θανάτωνε, τότε Τον αναζητούσαν». Αλλά αυτός δεν είναι τέτοιος· αντιθέτως, και στις περιόδους της ευημερίας νήφει και παραμένει σε εγρήγορση. Και αυτό δεν είναι καθόλου μικρό επίτευγμα πνευματικής φιλοσοφίας.

«Στην παγίδα την οποία έκρυψαν». Δες πώς απέδειξε ότι η ενοχή τους είναι ανείπωτη. Επειδή δηλαδή η πράξη τους ήταν γεμάτη αισχύνη, γι' αυτό την κρύβουν και προσπαθούν να διαφύγουν την προσοχή. «Ο Κύριος γίνεται γνωστός εκτελώντας κρίσεις». Κάποιος άλλος ερμηνευτής αναφέρει: «Έγινε γνωστός αποδίδοντας δικαιοσύνη»· δηλαδή, τιμωρώντας, εκδικούμενος, επιβάλλοντας ποινές. Είδες ένα διαφορετικό είδος ευεργεσίας που προέρχεται από την τιμωρία; Διότι, λέει, όχι μόνο καθιστά όσους τιμωρούνται πιο ενάρετους, αλλά προετοιμάζει και τον λόγο της θεογνωσίας Του να λάμψει· και θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι κυρίως με αυτόν τον τρόπο επαναφέρει τους ανθρώπους σε Εκείνον. Όταν, για παράδειγμα, επέτρεψε να κατακρημνιστεί η αγέλη των χοίρων στους γκρεμούς και να καταποντιστεί στη θάλασσα, τότε ακριβώς καταπλήχθηκαν. Και στην Παλαιά Διαθήκη οι Ιουδαίοι, «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν», καθώς λέει ο Προφήτης. Και γιατί άραγε δεν το κάνει αυτό μάλλον συνεχώς; Διότι δεν επιθυμεί να κατορθώνονται τα έργα της αρετής με τρόπο καταναγκαστικό, αλλά περισσότερο με ελεύθερη προαίρεση, και μάλλον καθώς οι άνθρωποι ευεργετούνται παρά καθώς τιμωρούνται.

Γι' αυτό και ο μακάριος Δαβίδ, δηλώνοντας τούτο, έλεγε: «Όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν». Αλλά τέτοια είναι η συνήθεια των αγνώμονων δούλων και των αναίσθητων Ιουδαίων. Εμείς όμως, παρακαλώ, αναλογιζόμενοι συνεχώς στη διάνοιά μας τις δωρεές του Θεού και φέρνοντας στη μνήμη μας το μέγεθος και το πλήθος των ευεργεσιών Του, ας γινόμαστε ευγνώμονες, και ας αναγνωρίζουμε διαρκώς τον αίτιο των αγαθών μας, και ας επιδεικνύουμε πολιτεία αντάξια των ευεργεσιών, και κάθε μέρα ας μεριμνούμε για την υγεία της ψυχής μας. Και μάλιστα εσείς που πρόσφατα αξιωθήκατε τη θεία μυσταγωγία, και αποθέσατε τα φορτία των αμαρτημάτων και ντυθήκατε τη λαμπρή στολή· και τι λέω λαμπρή στολή, εσείς που έχετε ενδυθεί τον ίδιο τον Χριστό και δεχθήκατε ως ένοικο τον Δεσπότη των όλων, επιδείξτε πολιτεία αντάξια Εκείνου που ενοικεί μέσα σας, ώστε να ελκύσετε περισσότερη την άνωθεν χάρη, και επιδιώξτε να γίνετε μιμητές εκείνου που προτύτερα μεν ήταν διώκτης, έπειτα όμως έγινε απόστολος.

Σε συμφωνία με αυτά, και ο μακάριος Δαβίδ αναφωνεί λέγοντας: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον εκζητούσαν, και επέστρεφαν και από τα χαράματα αναζητούσαν τον Θεό». Και προς την Ιερουσαλήμ λέει ο Θεός μέσω του Ιερεμία: «Να παιδεύεσαι διαρκώς, Ιερουσαλήμ, για να μην απομακρυνθεί η ψυχή μου από εσένα». Το ότι δε όχι μόνο για τους φαύλους, αλλά και για τους χρηστούς ανθρώπους, το να ταπεινώνονται και να κάμπτονται οδηγεί στη σωτηρία, πάλι ο προφήτης λέει: «Καλό ήταν για μένα, Κύριε, το ότι με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Και μετά από αυτόν, ο Ιερεμίας διακηρύσσει ακριβώς τα ίδια, έστω και αν δεν χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια: «Καλό είναι για τον άνθρωπο όταν σηκώσει βαρύ ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει ολομόναχος και θα σιωπήσει». Και παρακαλεί τον Θεό για τον εαυτό του λέγοντας: «Ας μη μου γίνεις, δείχνοντας επιείκεια σε μένα, αιτία αποξένωσης σε ημέρα πονηρή». Και ο μακάριος Παύλος, που έλαμψε τόσο πολύ μέσα στη χάρη και υπερέβη την ανθρώπινη φύση, όμως και αυτός είχε ανάγκη την ωφέλεια αυτού του καλού· γι' αυτό και έλεγε: «Μου δόθηκε αγκάθι στη σάρκα, άγγελος Σατανά, για να με χτυπά, ώστε να μην υπερηφανεύομαι. Γι' αυτό τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο, και μου είπε: Σου αρκεί η χάρη μου· διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην ασθένεια». Αν και θα ήταν δυνατό να επιτύχει το κήρυγμα και χωρίς διωγμούς και θλίψεις και πόνους και ιδρώτες, παρ' όλα αυτά ο Χριστός δεν το θέλησε, φροντίζοντας για το καλό εκείνων που κήρυτταν.

Και αφού «έφαγαν και χόρτασαν πάρα πολύ» και ούτε έτσι συνέτισαν ώστε να δώσουν δόξα στον Θεό, «Ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους, η οργή του Θεού υψώθηκε εναντίον τους· και θανάτωσε τους περισσότερους από αυτούς και κατέβαλε τους εκλεκτούς του Ισραήλ». «Επειδή δεν πίστεψαν», λέει, «στα θαυμάσιά του, οι ημέρες τους εξέλιπαν μέσα στη ματαιότητα και τα χρόνια τους με ταραχή. Και όταν τους θανάτωνε», τότε, λέει, «τον αναζητούσαν και επέστρεφαν και από νωρίς το πρωί στρέφονταν προς τον Θεό». Διότι η επιστροφή προς τον Θεό που γίνεται από ανάγκη και όχι από ελεύθερη βούληση, μάλλον δεν είναι αξιέπαινη.

«Θεέ των δυνάμεων, επίστρεψε, λοιπόν, και επίβλεψε από τον ουρανό και δες, και επισκέψου την άμπελο αυτή και στερέωσέ την, αυτήν που φύτεψε το δεξί σου χέρι»· «και τον Υιό του ανθρώπου, τον οποίο ενίσχυσε» με θαύματα και με την καθοδήγηση του λαού. «Ας έλθει το χέρι σου επί τον άνδρα της δεξιάς σου», δηλαδή στον ίδιο αυτόν καθοδηγητή· «και δεν θα απομακρυνθούμε από εσένα», υπακούοντας σε αυτόν. «Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, επίστρεψέ μας», δηλαδή επισκέψου μας, «και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε». Ορθώς, λοιπόν, ελέχθη προηγουμένως ότι, όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν.

Αν και εκείνος που φοβάται περισσότερο θα έπρεπε πιο πολύ να απομακρύνεται από τα αθέμιτα και να κατευθύνεται προς αυτό που τον νουθετεί, και να μην παρατάσσεται ενάντια στη δική του σωτηρία. Διότι, όπως λέει η Γραφή: «Όταν τους σκότωνε» (αυτή είναι μια άλλη ασθένεια του Ισραήλ σε μικρότερα βέβαια αρρωστήματα), «τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν και ξημερώνονταν προσευχόμενοι στον Θεό». Και πώς να μην είναι άκρως παράλογο και να μην προκαλεί βαρύτερες ποινές το να μην εγκαταλείπει κανείς τα χειρότερα ούτε με τη σφοδρότητα της πληγής και να μην επιλέγει τη μετάνοια; Διότι, εκείνος που δεν συνετίστηκε με τη μέτρια τιμωρία, ίσως με τη μεγαλύτερη δώσει πολλές ελπίδες ότι θα ωθηθεί προς τη διόρθωση, ενώ εκείνος που δεν παιδαγωγείται ούτε μέσω αυτής, ούτε θεωρεί τη σωφροσύνη προτιμότερη από την παραφροσύνη, ομολογεί ότι το σφάλμα του είναι ανίατο. Εκείνος δε που όχι μόνο δεν μεταστρέφεται προς το καλύτερο, αλλά γίνεται όλο και χειρότερος, αποδεικνύει -αν όχι με τα λόγια, πάντως με τις πράξεις του- ότι αυτό που λείπει από την τιμωρία δεν αποτελεί υπερβολική κόλαση, αλλά προσθήκη στη φύση του δικαίου. «Αμάρτησες;», λέει, «ησύχασε». Αυτοί όμως, αμαρτάνοντας και στα υπόλοιπα, όπως και στο ότι θρηνούσαν υπερβολικά για όσους δικαίως είχαν τιμωρηθεί, όχι μόνο δεν σιωπούσαν (διότι δεν τους το επέτρεπε η ομοιότητα των αμαρτημάτων τους), αλλά και επαναστατούσαν γογγύζοντας εναντίον εκείνου που τους παιδαγωγούσε, και μέσω αυτού συγκρούονταν με τον κοινό Δεσπότη και ευεργέτη, φιλονικώντας να αποκρύψουν το μικρότερο κακό με ένα μεγαλύτερο.