Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:39

Και θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει. Τους ελεούσε, λέει, αν και τους έβλεπε να έχουν αποκλίνει ολοκληρωτικά προς τη σάρκα, δηλαδή στο να έχουν σαρκικό φρόνημα, και να έχουν πνεύμα που πορεύεται διαρκώς προς την επιθυμία της σάρκας και δεν επιστρέφει στη μετάνοια, ώστε να εκζητήσει τον Θεό με όλη την ψυχή. Για κανέναν άλλο λόγο, επομένως, δεν τους ελεούσε και τους έσωζε, παρά μόνο εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας. Γι' αυτό και προηγουμένως είπε: «Διότι Αυτός είναι οικτίρμων και ελεήμων».

Η Γραφή κάνει λόγο για πάρα πολλά πνεύματα: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός» και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Ως χάρισμα δε δίδεται στους άξιους η «διάκριση των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρονται με την αλήθεια», άλλα δε είναι επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους· διότι, όπως λέει το Ευαγγέλιο, «τον παρακαλούσαν να μην τους στείλει να πάνε στην άβυσσο»· και ομοίως, διέταζε τα πνεύματα και εξέβαλε τα πνεύματα με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται επίσης λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», λέγεται και πνεύμα του κόσμου («εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει) και πνεύμα ανθρώπου: «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου;» και «πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει»· «διότι πέρασε πνεύμα (άνεμος) μέσα από αυτό και δεν θα υπάρχει πλέον» και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους και θα εκλείψουν», καθώς και πνεύμα προφητών: «και τα πνεύματα των προφητών», λέει, «υποτάσσονται στους προφήτες» και «ιδού, ένα ψευδές πνεύμα στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα απατήσεις τον Αχαάβ;»

Και άλλα μεν χαρίζονται σε όλους, ενώ άλλα λαμβάνουν χαρίσματα· και για να μιλήσουμε γενικά, άλλα μεν εξυμνούν την αγιότητα στους ουρανούς των ουρανών και στους υπόλοιπους αόρατους τόπους, άλλα δε, ενώ εξυμνούνται, παρέχουν επαξίως τα δώρα στους αξίους. 9. Η δε Γραφή αναφέρει πάρα πολλά πνεύματα· «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και «όλα τα πνεύματα αινείτε τον Κύριο». Δίδεται δε στους αξίους το χάρισμα της «διακρίσεως των πνευμάτων». Διότι άλλα μεν είναι επουράνια, τα οποία «χαίρουν με την αλήθεια», άλλα δε επίγεια, επιρρεπή στην απάτη και την πλάνη, και άλλα υπόγεια, τέκνα της αβύσσου και του σκότους. «Τον παρακαλούσαν», αναφέρει το Ευαγγέλιο, «να μην τους επιτάξει να απελθουν στην άβυσσο»· ωσαύτως δε και στα πνεύματα έδινε προσταγές. Και τα πνεύματα τα εξέδιωκε με τον λόγο του και «δεν τα άφηνε να μιλούν». Γίνεται δε λόγος για «πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως», γίνεται λόγος και για πνεύμα του κόσμου· «εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου», λέει, όπως και για πνεύμα ανθρώπου· «διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή το πνεύμα του ανθρώπου;» Και «πνεύμα το οποίο πορεύεται και δεν επιστρέφει»· «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον», και «θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν», και «τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Και «ιδού, στάθηκε ένα ψευδές πνεύμα ενώπιον του Κυρίου και του είπε: με τι θα εξαπατήσεις τον Αχαάβ; Και θα γίνω, λέει, πνεύμα ψευδές στο στόμα των προφητών».

Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Αυτός», λέει, «είναι ελεήμων, συγχωρεί τις αμαρτίες και δεν καταστρέφει. Και πολλές φορές απέστρεψε την οργή του και δεν εξήγειρε όλο τον θυμό του». Επιπλέον αυτών τους κατηγορεί και για κάτι άλλο, λέγοντας: «Και θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει».

Διότι, επειδή εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα, και εκείνος που προσκολλάται στη σάρκα γίνεται ένα σώμα, εύλογα αναφέρει ότι αυτοί έγιναν κρεώδεις και σαρκικοί εξαιτίας της φιληδονίας και της φιλοσωματίας τους, και έτσι κατέστησαν σάρκες. Γι' αυτό λέει: «Ενεθυμήθη ότι είναι σάρκα». Το πώς ακριβώς ήταν σάρκες το αποσαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Πνεύμα που πορεύεται και δεν επιστρέφει».

Διότι το πνεύμα της σάρκας είναι τέτοιο: γεώδες, θνητό και φθαρτό. Τέτοιοι έγιναν και εκείνοι την εποχή του κατακλυσμού, για τους οποίους ελέχθη: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους, επειδή αυτοί είναι σάρκες»· καθώς άλλο μεν είναι το θείο πνεύμα που εμφυσήθηκε εξ αρχής στους ανθρώπους, και άλλο το πνεύμα της σάρκας. Το πνεύμα της σάρκας, βέβαια, είναι τέτοιο, όπως ακριβώς και αυτό που υπάρχει στα άλογα ζώα, το οποίο είναι πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει. Ο Απόστολος το ονομάζει με το οικείο του όνομα, «φρόνημα σαρκός», εκεί όπου λέει: «Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε και μπορεί· το δε φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη». Έτσι, οι κατηγορούμενοι έγιναν σάρκες εξαιτίας της προσκόλλησής τους στο σώμα· ώστε και γι' αυτούς δικαιότατα θα μπορούσε να έχει λεχθεί: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά».

Εάν, λοιπόν, κάθε ύψωμα ανθρώπινης δύναμης βρίσκεται κάτω από τη μεγαλοπρέπεια Εκείνου που προσκυνείται (διότι αυτό υπονοεί ο λόγος με τη φράση «το υποπόδιο των ποδιών»), ποια είναι η ματαιότητα εκείνων που νομίζουν ότι έχουν μέσα τους κάποια δύναμη τόσο μεγάλη, ώστε να εξαρτάται από αυτούς ο καθορισμός της οφειλόμενης τιμής προς την ατίμητη φύση και, εξαιτίας αυτού, να κρίνουν το Άγιο Πνεύμα ανάξιο κάποιων από τις τιμές που επινοούνται, σαν να είναι η δική τους δύναμη μεγαλύτερη από όσο χωρά η αξία του Πνεύματος; Ω, τι ελεεινή και ταλαίπωρη παραφροσύνη εκείνων, οι οποίοι δεν κατανοούν ποιοι είναι οι ίδιοι που ισχυρίζονται αυτά και τι είναι το Άγιο Πνεύμα, εναντίον του οποίου, από υπερηφάνεια, παρατάσσουν τους εαυτούς τους! Ποιος θα μπορούσε να πει σε αυτούς τους λαούς ότι οι άνθρωποι είναι πνεύμα που πορεύεται και δεν επιστρέφει, ότι διαπλάθονται μέσα σε μήτρα γυναίκας μέσω ρυπαρής σύλληψης και όλοι αποσυντίθενται σε ρυπαρή γη, ότι τους έλαχε ζωή που παρομοιάζεται με το χορτάρι, οι οποίοι, αφού ανθίσουν για λίγο μέσα από τη βιωτική απάτη, ξηραίνονται πάλι, και το άνθος τους μαραίνεται και εξαφανίζεται, μην όντας απολύτως τίποτα πριν από τη γέννησή τους και μη γνωρίζοντας με ακρίβεια πού θα μεταβούν έπειτα, καθώς η ψυχή αγνοεί τον δικό της τελικό κλήρο όσο παραμένει στη σάρκα; Αυτοί είναι οι άνθρωποι.

«Η δε καρδία»: Διότι απομακρύνθηκαν από τον Θεό και προσχώρησαν στα είδωλα. «Ουδέ επιστώθησαν»: Διότι διάβαζαν τον νόμο, αλλά δεν πίστεψαν σε Εκείνον που τον ελάλησε. «Αυτός δε εστιν»: Διότι πάντοτε ως ελεήμων τους συμπονούσε και δεν τους κατέστρεφε· διότι περίμενε την επιστροφή τους. «Και πληθυνεί»: Διότι πάντοτε συγκρατούνταν από το να τους εξολοθρεύσει. «Και ουχί εκκαύσει»: Δεν θα φτάσει την οργή του στο έπακρο, καθώς τους σπλαχνιζόταν. «Και εμνήσθη»: Διότι αναλογίστηκε ότι ποτέ το σαρκικό φρόνημα δεν ευαρεστεί τον Θεό, και ως συμπονετικός τους σπλαχνίστηκε. «Πνεύμα»: Εδώ υπαινίσσεται τον θάνατο και τους συμπονούσε ως θνητούς. «Ποσάκις παρεπίκραναν»: Διότι, αν και τους ανεχόταν στην έρημο, εκείνοι τον αθέτησαν. «Παρώργισαν»: Διότι έλεγαν στον Μωυσή: Μας έβγαλες στην έρημο για να μας θανατώσεις, λησμονώντας τα προηγούμενα αγαθά. «Και επέστρεψαν»: Πολλές φορές παρέβησαν και επέστρεψαν, και πάλι τον έβαλαν σε πειρασμό. «Και τον άγιον»: Τον Μωυσή παρόξυναν· διότι καταγόταν από τον Ισραήλ. «Ουκ εμνήσθησαν»: Πώς με μεγάλη δύναμη τους λύτρωσε από τη δουλεία των Αιγυπτίων. «Ημέρας ης»: Διότι ούτε εκείνη την ημέρα θυμήθηκαν, κατά την οποία λυτρώθηκαν από τους εχθρούς. «Ως έθετο»: Όταν οι Αιγύπτιοι βρίσκονταν σε θλίψη και αυτοί σε αγαλλίαση. «Και τα τέρατα»: Η Τάνις είναι περιοχή των Αιγυπτίων, στην οποία έγιναν τα περισσότερα σημεία. Ερμηνεύεται δε ως «ταπεινή εντολή», επειδή ταπεινώθηκαν εκεί οι Αιγύπτιοι, αλλά ούτε και έτσι πίστεψαν.

Την άναψε εν μέρει, επιφέροντάς την εναντίον του ναού και της αρχαίας πόλεως· διότι εάν την είχε ανάψει ολόκληρη, μαζί με τον ναό θα χανόταν και ο λαός, και μαζί με την πόλη, όπως στα Σόδομα, θα καταστρεφόταν η χώρα. Και θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνεύμα που πορεύεται και δεν επιστρέφει.

Διότι ποτέ ο Θεός δεν ξεχνά ποια είναι η φύση μας ή η αδυναμία μας. Αλλά αυτά λέγονται για τον Υιό που σαρκώθηκε για εμάς, ο οποίος όχι μόνο ως δημιουργός γνωρίζει τα δικά μας, αλλά, αφού σαρκώθηκε, έμαθε την αδυναμία μας από την ίδια του την εμπειρία· ώστε και ο Παύλος να λέει για αυτόν: «Αν και ήταν Υιός, έμαθε την υπακοή από όσα έπαθε»· και πάλι: «Επειδή ο ίδιος έπαθε όταν πειράστηκε, μπορεί να βοηθήσει αυτούς που πειράζονται» ... Επειδή, λοιπόν, «ο Λόγος έγινε σάρκα», θυμήθηκε ότι είμαστε σάρκα· δηλαδή, γνώρισε από εμπειρία την αδυναμία της δικής μας σάρκας. Και «σάρκα» ονομάζει ολόκληρο τον άνθρωπο. Γι' αυτό πρόσθεσε: «Πνεύμα που πορεύεται και δεν επιστρέφει». Διότι δεν επιστρέφουμε πλέον στον παρόντα βίο. Επομένως, για τον λόγο αυτό οφείλουμε να επαγρυπνούμε, βαδίζοντας έναν δρόμο από τον οποίο με κανέναν τρόπο δεν μπορούμε να επιστρέψουμε. «Πόσες φορές τον πίκραναν στην έρημο, τον παρόργισαν σε άνυδρη γη; Και ξαναγύρισαν και πείρασαν τον Θεό, και παρόξυναν τον Άγιο του Ισραήλ». Εκπλήσσεται για την ποσότητα της ιουδαϊκής πονηρίας, αλλά ταυτόχρονα και για την ποιότητά της, διότι όχι μόνο πίκραναν πολλές φορές τον Θεό, αλλά και μέσα στην έρημο, όπου θα έπρεπε μάλλον να νιώθουν κατάνυξη και να βλέπουν προς τον ουρανό, χωρίς να τους εξαπατά ή να τους δελεάζει τίποτε από όσα συμβαίνουν στις πόλεις· αλλά και «σε άνυδρη γη τον παρόργισαν», όπου θα έπρεπε, όντας διψασμένοι, να είναι ταπεινοί, εκείνοι φάνηκαν αλαζόνες.

ΤΙΤΛΟΣ Ιʹ. —Περί της ασταθούς και αβέβαιης κατάστασης των ανθρώπινων πραγμάτων· και με τι μοιάζει ο άνθρωπος και ο βίος του· και ότι τα παρόντα είναι μάταια και πιο αδύναμα από σκιά. «Προσήλυτοι και πάροικοι είστε ενώπιόν μου.» «Πάροικοι είμαστε ενώπιόν σου και προσωρινοί κάτοικοι, όπως όλοι οι πατέρες μας. Σαν σκιά είναι οι ημέρες μας πάνω στη γη.» «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα επιστρέψω εκεί. Ο βίος μου είναι πιο ελαφρύς και από τον λόγο.» «Σκιά είναι ο βίος μας πάνω στη γη.» «Ο θνητός που γεννιέται από γυναίκα είναι ολιγόβιος και γεμάτος οργή. Ή σαν το άνθος που αφού άνθισε έπεσε· χάθηκε σαν σκιά και δεν πρόκειται να σταθεί.» «Ο άνθρωπος είναι σήψη, και ο υιός του ανθρώπου σκουλήκι.» «Θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.» «Εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος.» «Ιδού, σαν σπιθαμές όρισες τις ημέρες μου. Πάροικος είμαι κοντά σου και παρεπίδημος.» «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα.» «Θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνοή που φεύγει και δεν επιστρέφει.» «Τα χρόνια μας τα περνούσαμε σαν ιστό αράχνης.» «Χάθηκαν σαν καπνός οι ημέρες μου.» «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι.» «Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με ματαιότητα, οι ημέρες μου περνούν σαν σκιά.» «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης.» «

Δεύτερον, διερωτάται γιατί, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα προέρχονται ισότιμα από τον Πατέρα, ο μεν ονομάζεται Υιός, το δε Πνεύμα, και δεν διατηρούν και τα δύο την ονομασία της υιότητας, όπως ούτε και τη σχέση. Και αφού εξέφρασε αυτή την απορία, προβάλλει τη λύση, πως εφόσον άπαξ η θεολογία κατέγραψε, βάσει των όσων είναι σε εμάς γνώριμα, το γνήσιο και ισότιμο της θείας φύσεως μέσα στην Τριάδα διά του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, απέδωσε το άρρητο και ακατονόμαστο όνομα της θεότητας με προσωνυμίες συνηθισμένες και οικείες σε εμάς. Και επειδή είναι συνηθισμένο και πρόσφορο να κάνουμε λόγο για γέννηση προκειμένου για τους δικούς μας υιούς, ενώ για το πνεύμα να μιλάμε για εκπόρευση («Επειδή πνεύμα», λέει, «που πορεύεται και δεν επιστρέφει», και «θα εξέλθει το πνεύμα του», και «διότι πνεύμα διήλθε μέσα του και δεν θα υπάρξει πλέον»), εφόσον λοιπόν στο ανθρώπινο γένος στον μεν υιό εφαρμόζουμε τη γέννηση, στο δε πνεύμα την εκπόρευση, αναλόγως και προκειμένου για την άρρητη και υπερφυή φύση διδασκόμαστε ότι ο μεν Υιός γεννάται, ενώ για το Πνεύμα μυηθήκαμε στο ότι εκπορεύεται θεοπρεπώς.