Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:49

Δεν θυμήθηκαν το χέρι του την ημέρα που τους λύτρωσε από το χέρι του καταπιεστή. Αφού απαρίθμησε τα αγαθά που τους δόθηκαν στη θάλασσα και στην έρημο, απαριθμεί έναν άλλον τρόπο ευεργεσίας. Και αυτά είναι τα δεινά που έπληξαν τους εχθρούς: η μετατροπή του ποταμού σε αίμα, η κυνόμυια, ο βάτραχος, η ερυσίβη, η ακρίδα, το χαλάζι, η πάχνη, το πυρ και η αποστολή των πονηρών αγγέλων· και τα υπόλοιπα μέχρι την εξολόθρευση των πρωτοτόκων.

Ερώτηση ΣΟΣΤ΄. Τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «για να δοκιμάζετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο»; Απόκριση. Πολλά είναι αυτά που θέλει ο Θεός· άλλα μεν τα θέλει με μακροθυμία και χρηστότητα, τα οποία είναι και ονομάζονται αγαθά, άλλα δε κατ' οργήν εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα οποία ονομάζονται κακά. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι αυτός που φέρνει την ειρήνη και κτίζει τα κακά». Κακά δε, όχι εκείνα για τα οποία τιμωρούμαστε, αλλά εκείνα διά των οποίων παιδαγωγούμαστε. Και αυτά που παιδαγωγούν, και διά της κακώσεως οδηγούν σε μετάνοια και επιστροφή, αποβαίνουν σε αγαθό. Όσα, λοιπόν, θέλει ο Θεός μακροθυμώντας και δείχνοντας χρηστότητα, αυτά είναι αναγκαίο να τα θέλουμε και να τα μιμούμαστε και εμείς. Διότι λέγει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Και ο Απόστολος επίσης λέγει: «Γίνεστε μιμητές του Θεού, ως τέκνα αγαπητά· και περιπατείτε εν αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε». Όσα όμως επιφέρει κατ' οργήν εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα οποία λέγονται κακά, όπως είπα, με την έννοια της κακώσεως, δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση να τα πράττουμε και εμείς. Διότι δεν σημαίνει ότι, επειδή είναι θέλημα του Θεού το να καταστρέφονται πολλές φορές οι άνθρωποι από λιμό, ή λοιμό, ή πόλεμο, ή κάτι άλλο παρόμοιο, πρέπει εμείς να υπηρετούμε αυτό το θέλημα. Διότι για τέτοια πράγματα ο Θεός έχει χρησιμοποιήσει και κακούς υπηρέτες, σύμφωνα με αυτό που έχει γραφτεί: «Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού Του, θυμό και οργή και θλίψη, αποστολή που έγινε διά μέσου πονηρών αγγέλων».

Διότι οι γίγαντες, ως επί το πλείστον, έχουν ταχθεί με το μέρος του κακού. Ίσως δε αυτούς εδώ τους γίγαντες ο Ψαλμός τους ονόμασε σαφέστερα πονηρούς αγγέλους, λέγοντας: «Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη, αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχουν οριστεί τέτοιου είδους διάκονοι για εκείνους που έχουν διαπράξει έργα άξια κολάσεως, επειδή, εξαιτίας της μεγάλης τους ωμότητας, δεν τρέφουν καμία συμπάθεια προς εκείνους που τιμωρούνται, ούτε είναι σε θέση να αισθανθούν σπλάχνα οικτιρμού, αλλά επιχαίρουν βλέποντας τους ανθρώπους να μαστιγώνονται και τους καθυβρίζουν, κάνοντας δική τους απόλαυση τον πόνο, την οδύνη και τη λύπη των μαστιγούμενων.

Ικετεύει, λοιπόν, ο Δαβίδ να μην ελεγχθεί από πονηρές δυνάμεις, ούτε να παιδευθεί με την αποστολή πονηρών αγγέλων, αλλά με σωτήριους λόγους και ωφέλιμα διδάγματα. Εξάλλου, παρακαλεί θερμά να μην φυλαχθεί για την ημέρα της οργής, της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, αλλά ήδη από τώρα και κατά τον παρόντα βίο, πριν από την τελευτή του, να λάβει τα επίχειρα των αμαρτημάτων του. Και πράγματι πέτυχε τον σκοπό του· φαίνεται, άλλωστε, ότι εξέτισε την ποινή του με όσα υπέφερε πριν από την τελευτή του. Επιπλέον, και ο ίδιος τιμωρούσε τον εαυτό του, υποβάλλοντάς τον σε παντοειδείς τιμωρίες μέσα από τους τρόπους της εξομολογήσεως.

Σε αυτά λοιπόν τα προετοιμασμένα για σένα ταμεία, «εσύ», λέει, «ο λαός μου, είσελθε και απόκλεισε τη θύρα σου», και μην περιεργάζεσαι όσα βρίσκονται πολύ μακριά από τα δικά σου ταμεία, αλλά «κρύψου για πολύ λίγο, μέχρι να παρέλθει η οργή του Κυρίου», και όταν αυτή παρέλθει, ανοίγοντας διάπλατα πλέον τις πύλες των δικών σου ταμείων, με πολλή εξουσία και παρρησία προχώρησε, ατενίζοντας τον νέο αιώνα και την υποσχεμένη σε σένα βασιλεία του Θεού. Στη συνέχεια αυτών διδάσκει τι άραγε θα κάνει η οργή όταν έλθει στους ασεβείς, λέγοντας: «Και θα αποκαλύψει η γη το αίμα της», ώστε να μη μείνει κρυφός κανείς από εκείνους που παλαιότερα είχαν αναιρεθεί ως προς τις ψυχές τους μέσα σε αυτήν εξαιτίας των αμαρτημάτων «προς θάνατον»· διότι για τον λόγο αυτό έχει ειπωθεί ότι ο Θεός θα επιφέρει την οργή, όπου ως «οργή» εδώ ονομάζονται οι άγγελοι που υπηρετούν στις κολάσεις. Όπως δηλαδή ειπώθηκε για τους Αιγυπτίους: «Εξαπέστειλε εναντίον τους οργή και θυμό και θλίψη, αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων», έτσι και τώρα η οργή του Θεού, ορμώντας εναντίον εκείνων που παλαιότερα κατοίκησαν τη γη, θα αποκαλύψει το αίμα που χύθηκε πάνω της και δεν θα καλύψει πλέον τους αναιρεθέντες. Δηλώνει δε μέσω αυτών την αναίρεση των αγίων του Θεού και τα αίματα των μαρτύρων, για τα οποία και ο Μωυσής, γράφοντας στη μεγάλη ωδή, έλεγε: «Διότι το αίμα των υιών του εκδικείται, και θα εκδικήσει και θα ανταποδώσει δικαιοσύνη στους εχθρούς και θα ανταποδώσει σε εκείνους που τον μισούν». Και κάθε ψυχή γεώδης και φιλοσώματη, εξομολογούμενη, θα αποκαλύψει τα «αίματα», δηλαδή τα «προς θάνατον» παραπτώματα που η ίδια διέπραξε.

Διότι σε αυτούς προσέτρεχαν ως σε θεούς και έτρεφαν την ελπίδα ότι θα λάβουν βοήθεια από εκείνους, μη γνωρίζοντας ότι αυτοί οι ίδιοι θα γίνουν οι τιμωροί τους· διότι η οργή και ο θυμός που αποστέλλεται εναντίον των ασεβών θα εκδηλωθεί μέσω πονηρών αγγέλων, οι οποίοι θα τους πολεμήσουν με τύμπανα και κιθάρες, καθώς είναι επιχαιρέκακοι. Έτσι άλλωστε αναφερόταν και πρωτύτερα: «Γίγαντες έρχονται να εκπληρώσουν τον θυμό μου, χαιρόμενοι συγχρόνως και υβρίζοντας»· θα πολεμήσουν, λοιπόν, τους ασεβείς οι προαναφερθέντες ύστερα από μεταστροφή· διότι αντί για φίλοι θα γίνουν εχθροί τους. Τότε δε και θα τους ζητηθούν ευθύνες, πληρώνοντας για όλα όσα αμάρτησαν. Αυτά, λέει, περιμένουν εσένα, τον άλλοτε τρυφηλό και υπερήφανο· εκτός εάν βέβαια, εξαπατώντας τον εαυτό σου, προσδοκάς ότι έχει ετοιμαστεί και για σένα να βασιλεύσεις όμοια με εκείνους που βάδισαν την στενή και τεθλιμμένη οδό και έγιναν φτωχοί για τον Θεό και διώχθηκαν ένεκα δικαιοσύνης· διότι για όλους εκείνους έχει ετοιμαστεί η βασιλεία, αλλά όχι και για σένα που έχεις πορευθεί την πλατιά και ευρύχωρη οδό. Γι' αυτό έχει προετοιμαστεί για σένα η προδηλωθείσα βαθιά φάραγγα του ορμητικού νερού, γεμάτη ξύλα και αναμμένο πυρ, ώστε όλη η φάραγγα να μην έχει γεμίσει με τίποτε άλλο παρά με θυμό και οργή, που αναφλέγει θειάφι και πυρ για την κόλαση εκείνων που θα καταδικαστούν εκεί.

Ήδη, βέβαια, και οι πονηροί δαίμονες που εκτελούν τις τιμωρίες εναντίον των ασεβών, καθώς και οι παρόμοιες υπηρετικές δυνάμεις του Θεού, ονομάστηκαν οργή και θυμός. Έτσι λοιπόν αναφέρεται στη διήγηση για τις δέκα πληγές που επιβλήθηκαν στους Αιγυπτίους το εξής: «Απέστειλε εναντίον τους θυμό και οργή, αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων». Κατά τον ίδιο τρόπο, ονομάστηκαν δεξιά του Θεού εκείνα τα οποία χορηγούνται στους αξίους μέσω των δεξιών και αγαθών δυνάμεων.

Διδασκόμαστε δε και από αυτό, ότι οι αγγελικές δυνάμεις ονομάστηκαν νεφέλες, όπως ακριβώς αναφέρει και ο προφήτης λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν»· ώστε οι νεφέλες να νοούνται ως άγγελοι, όπως φυσικά συμβαίνει και εδώ. Και ήταν επόμενο οι μεν πληγές εναντίον των Αιγυπτίων να πραγματοποιούνται μέσω πονηρών δυνάμεων σύμφωνα με τον λόγο που λέει: «Έστειλε σε αυτούς οργή και θυμό, θλίψη και αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· τα δε πιο ευεργετικά να έχουν γίνει μέσω αισίων και αγαθών αγγέλων. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και έδωσε εντολή στις νεφέλες από πάνω, και άνοιξε τις θύρες του ουρανού». Ως θύρες δε του ουρανού που ανοίγονται, να εννοείς τις ουράνιες ενέργειες. Διότι όλα όσα παραδόξως έχουν πραχθεί από τον Θεό ήταν θεία και ουράνια· τα οποία βεβαίως παρέμεναν κλειστά για τους ανθρώπους, όταν δεν συνέβαιναν· όταν όμως συνέβαιναν παραδόξως, ήταν σαν να τους άνοιγε κάποιες ουράνιες θύρες. Και αντί του «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», ο Ακύλας μετέφρασε, «Άρτο δυναστών έφαγε ο άνθρωπος», ο δε Σύμμαχος, «Και σιτάρι ουράνιο τους παρέσχε, άρτο μεγάλων έφαγε ο άνθρωπος». Και παρατήρησε πώς το εβραϊκό κείμενο δεν περιέχει το «Άρτο αγγέλων»· αλλά είτε, κατά τον Ακύλα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά τον Σύμμαχο, «άρτο μεγάλων»· είτε κατά τον Θεοδοτίωνα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά την πέμπτη έκδοση, «άρτο δυναστών». Κανείς δε δεν το μετέφρασε ως «αγγέλων».

Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη, μια αποστολή διαμέσου πονηρών αγγέλων. Άνοιξε δρόμο για την οργή του, δεν λυπήθηκε τις ψυχές τους από τον θάνατο, και παρέδωσε τα κτήνη τους στον θάνατο.

«Και επάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή κάθε κόπου τους στα σκηνώματα του Χαμ». Εκτός από τα προλεχθέντα, ο Θεός έπραξε και αυτά εναντίον των Αιγυπτίων για τη σωτηρία του λαού: «Εξαπέλυσε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη». Επειδή δε σε πολλά σημεία γίνεται λόγος για οργή και θυμό, το παρόν χωρίο ερμηνεύει το νόημα αυτής της έκφρασης, προσθέτοντας στη συνέχεια: «Αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Εξαπόλυση αγγέλων που προξενούν κακό». Διότι η εξαπόλυση των αγγέλων που προξενούν κακό θεωρούνταν από τους ανθρώπους ως θυμός και οργή του Θεού. Διότι δεν πρέπει, βεβαίως, να νομίζουμε ότι υπάρχει στον Θεό το πάθος της οργής· αντίθετα, οι τιμωρίες εναντίον των ασεβών, οι οποίες γίνονται με τη δίκαιη κρίση του Θεού μέσω της αποστολής αγγέλων που είναι εντεταλμένοι για αυτόν τον σκοπό, ονομάζονται οργή και θυμός. Πάντως, όταν έγινε η εξαπόλυση των αγγέλων που προξενούσαν κακό στους Αιγυπτίους, ο Ίδιος «άνοιξε δρόμο στην οργή του»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «έστρωσε μονοπάτι για την οργή του». Και μου φαίνεται ότι δι' αυτών των λόγων υπονοείται η μυστική λατρεία που παραδόθηκε στον λαό την εποχή της οργής που επήλθε στους Αιγυπτίους.

Διότι τα πρωτότοκα αποτελούσαν και την απαρχή της δυνάμεως εκείνων που τα γέννησαν. Με τις πρώτες λοιπόν πληγές, σαν να τους προσκαλούσε σε μετάνοια μέσω της ανοχής και της μακροθυμίας του, τους επέβαλλε τις τιμωρίες με φειδώ. Στο τέλος όμως δεν γλίτωσε από τον θάνατο τις ψυχές τους, αλλά και τα κτήνη τους τα παρέδωσε στον θάνατο. Επειδή μάλιστα εξοντωνόταν κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, τόσο από τα κτήνη όσο και από τους ανθρώπους. Και με μεγάλη ακρίβεια αναφέρει ότι, όσον αφορά τους ανθρώπους, οι ψυχές τους παραδόθηκαν στον θάνατο· διότι υπήρχε ο ολοθρευτής δαίμονας, ο οποίος παραλάμβανε τις ψυχές τους και μετά τον θάνατο. Για τα κτήνη, όμως, δεν έκανε πλέον καμία μνεία περί ψυχών, παρά μόνο για τον κοινό και σωματικό θάνατο. Διότι τα κτήνη δεν διαθέτουν ψυχή η οποία να παραμένει και μετά τη διάλυση του σώματος, όπως συμβαίνει με τις ψυχές των ανθρώπων. Την ίδια δε ιστορία την εξέθεσαν με διαφορετικό τρόπο ο Μωυσής και ο παρών λόγος· ο πρώτος αναφέροντας ότι ένας ολοθρευτής διεκπεραίωσε τον θάνατο των πρωτοτόκων, ενώ ο παρών λόγος ότι αυτά συνέβησαν μέσω πονηρών αγγέλων. Και εκεί μεν ο Μωυσής αναφέρει ότι οι παραστάτες των θυρών είχαν χριστεί με το αίμα, και αυτό αποτέλεσε φυλακτήριο για όσους διέφυγαν τον ολοθρευτή· εδώ, αντίθετα, αναφέρεται ότι ο Θεός άνοιξε δρόμο για να αποφύγουν την οργή Του. Και αυτά, λέει, συντελούνταν στα σκηνώματα του Χαμ· ή, στις κατοικίες του Χαμ, κατά τον μετάφραση του Συμμάχου· ή, στις σκέπες του Χαμ, κατά τον Ακύλα.

Έχει και εκείνος, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου, αρχές και εξουσίες και δυνάμεις, οι οποίες καταργούνται όταν το κακό πρόκειται να εξαφανιστεί στην ανυπαρξία («Διότι όταν», λέει, «καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη»). Ο προφήτης βλέπει τον Βασιλέα της δόξης να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο. Και εκείνος υπόσχεται ότι θα τοποθετήσει τον δικό του θρόνο πάνω από τα άστρα, ώστε να γίνει όμοιος με τον Ύψιστο. Ο Δεσπότης των πάντων έχει σκεύη εκλογής στον μεγάλο Του οίκο. Έχει και εκείνος σκεύη οργής, τα οποία είναι καταρτισμένα για την απώλεια. Πάλι, ο Κύριος των αγγέλων χορηγεί, μέσω αγγέλων, ζωή και ειρήνη στους άξιους. Και εκείνος αποστέλλει θυμό και οργή και θλίψη μέσω των πονηρών αγγέλων. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε το καθένα ξεχωριστά, με τα οποία ο αντικείμενος εγείρεται αντίθετα προς τη φύση του Αγαθού; Επειδή, λοιπόν, ως προς τα αισθητά το όρος Λίβανος αποτελεί ένα περιφανές θέαμα, όντας από παντού σκεπασμένο και βαθύσκιωτο από τους ψηλούς κέδρους, για τον λόγο αυτό το όρος μερίζεται από τη Γραφή προς τις αντίθετες έννοιες μέσω των φαινομενικών υποδειγμάτων, λαμβανόμενο με τον κατάλληλο τρόπο για καθεμία από τις δύο περιπτώσεις.

Και μετέτρεψε. Διότι στους Αιγυπτίους το νερό ήταν αίμα, ενώ στους Ισραηλίτες το νερό ήταν καθαρό. Αλλά ούτε και έτσι κατανύχθηκαν ή μετανόησαν. Και τα όμβρια ύδατα. Διότι οι Αιγύπτιοι έσκαβαν λάκκους και το ίδιο το βρόχινο νερό ήταν για αυτούς αίμα, αλλά ο λαός τα λησμόνησε αυτά. Εξαπέστειλε. Και οι μεν Αιγύπτιοι τιμωρούνταν, ο δε Ισραήλ δεν πάθαινε τίποτα. Και βάτραχο. Με ευτελή και βδελυρά ζώα πολεμούνταν οι Αιγύπτιοι. Τόση ήταν η προστασία για τους υιούς του Ισραήλ. Και έδωσε. Ώστε να εξαφανίσει τους καρπούς τους, ώστε να καταστραφούν από την πείνα. Και τους κόπους. Διότι και η ακρίδα λυμαίνεται τους καρπούς. Θανάτωσε. Και με το χαλάζι για να τα συντρίψει και με την πάχνη για να τα ξηράνει, ώστε να μην έχουν ούτε κρασί για απόλαυση ούτε ξύλο [καύσιμο, καρποφόρο] για διατροφή. Και όλα έγιναν για την υπεράσπιση του λαού, αλλά δεν υπήρχε ανάμεσά τους κανείς συνετός. Και παρέδωσε. Από παντού η πενία και η ανέχεια ταπείνωναν τους Αιγυπτίους, ώστε να εξέλθει ο Ισραήλ με δόξα και δύναμη, αλλά η καρδιά τους, η σκληρή, δεν κατανύχθηκε (δεν μετανόησε). Εξαπέστειλε. Καταπτοώντας τους μέσα από όλα, για να δείξει στον λαό τη δύναμή Του προς προτροπή της πίστεως, αλλά παρ' όλα αυτά η καρδιά παρέμενε ανένδοτη (η καρδιά τους ήταν σκληρή).

«Θυμό και οργή»: Διότι με κάθε θλίψη ταπείνωνε ο Θεός τους Αιγυπτίους, ώστε να δοξαστεί ο λαός των Ιουδαίων· δεν κατανόησαν όμως τα όσα συνέβαιναν. «Άνοιξε δρόμο»: Δηλαδή, κατά την κρίση του Θεού ήλθε πάνω τους η οργή του Θεού, μέχρις ότου στο τέλος θανατώθηκαν. «Δεν λυπήθηκε»: Διότι όλοι θανατώθηκαν εν ριπή οφθαλμού. «Και τα κτήνη»: Αναφέρει μεν τα αισθητά κτήνη, αλλά εννοεί και τους ανόητους ανθρώπους. «Και επάταξε»: Επειδή ο Χριστός είναι πρωτότοκος και πρώτα καταλαμβάνει την Αίγυπτο· διότι αυτό που γινόταν ήταν προτύπωση. Αφού της Αιγύπτου πρώτα έπεσαν τα είδωλα. «Απαρχή»: Το όνομα Χαμ ερμηνεύεται ως απώλεια· και ο Θεός κατέστρεψε τα υπάρχοντα των Αιγυπτίων, μέσω των οποίων εξάπτονταν προς την αλαζονεία. «Και απομάκρυνε»: Τότε απομάκρυνε τον Ισραήλ από την Αίγυπτο και από τη θλίψη·

Ζ΄. Εσύ όμως, προσέχοντας στη δυναμική, σαφή και σύντομη διατύπωση των προφητικών λέξεων, να θαυμάζεις τη σοφία του Πνεύματος· διότι μόνον αυτή εκφράζει τα καίρια. Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό, και οργή, και θλίψη, αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων· όχι πονηρών κατά τη φύση ούτε κατά τον σκοπό· διότι ο Θεός δεν χρησιμοποιεί τέτοιους αγγέλους για υπηρεσία· αλλά τους ονόμασε πονηρούς, επειδή, κατόπιν εντολής, επέφεραν πόνους και κακώσεις. Εξού και ο ίδιος ο ψαλμωδός ονομάζει πονηρή την ημέρα της κρίσεως, επειδή είναι γεμάτη από ανάγκες και πόνους για τους αμαρτωλούς, λέγοντας: Μακάριος εκείνος που ενδιαφέρεται για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον γλιτώσει ο Κύριος. Και το Οργή και θυμό, και έπειτα πάλι το Θυμό και οργή και θλίψη που παραθέτει στους παρόντες στίχους, δεν τα αναφέρει υποδεικνύοντας διαφορετικά πράγματα, ούτε ανακυκλώνει μάταια τις ίδιες λέξεις, αλλά εξαγγέλλει το πλήθος της ενέργειας του Θεού. Άνοιξε δρόμο στην οργή του. Με ποιον τρόπο; Δείχνοντας καρτερία για πολύ καιρό και μακροθυμία σε αυτούς, οι οποίοι επρόκειτο να την υποστούν· διότι κατ' αυτόν τον τρόπο άνοιξε δρόμο στη δική του οργή· δείχνοντας ότι δίκαια και στην κατάλληλη στιγμή την επιφέρει σε αυτούς που δεν θέλουν να διορθωθούν. Διότι αυτό μαρτυρούν και τα επόμενα: Δεν προστάτευσε από τον θάνατο τις ψυχές τους. Διότι αναφέρει την αιτία για την οποία δεν τις προστάτευσε· και αυτή ήταν ο θάνατος των ψυχών τους, δηλαδή η αμαρτία.

«Αυτός ο λαός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα». Πώς όμως ελέγχεται αυτό; Διότι πολλούς και σήμερα βρίσκουμε να είναι θεοσεβείς μόνο με τη γλώσσα, όταν, όπως λέει ο προφήτης, δεν αποδεικνύονται πιστοί στη διαθήκη του. «Δεν θυμήθηκαν το χέρι του». «Χέρι» πάλι του Θεού, δηλαδή του Πατέρα, εύλογα ονομάζει τον Χριστό· επειδή μέσω αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· ώστε και άλλος προφήτης να λέει: Διότι το χέρι του Κυρίου τα έκανε όλα αυτά. Αυτόν, λοιπόν, δεν θυμήθηκαν, ο οποίος τους λύτρωσε από το χέρι εκείνου που τους κατέθλιβε, και εννοεί τον Φαραώ, κατά την ημέρα της εξόδου. «Αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων». Όχι πονηρών κατά τη φύση, αλλά κατά τον σκοπό· διότι ο Θεός δεν χρησιμοποιεί τέτοιους αγγέλους για διακονία, αλλά τους ονόμασε πονηρούς, επειδή, έχοντας λάβει εντολή, επέφεραν πόνους και κακουχίες· όπως ακριβώς και την ημέρα της κρίσεως την ονομάζει πονηρή ο ίδιος ο Ψαλμωδός, επειδή είναι γεμάτη από ανάγκες και πόνους για τους αμαρτωλούς· διότι λέει τα εξής: Μακάριος εκείνος που δείχνει σύνεση απέναντι στον φτωχό και τον πένητα, σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος.

Μη γένοιτο· δεν λέω αυτό, αλλά ότι αποτελούν τιμωρητικές δυνάμεις. Όταν καταστρέφονταν τα Σόδομα, μέσω αυτών έγιναν τα πάντα· όταν συνέβησαν τα γεγονότα στην Αίγυπτο, μέσω αυτών. Διότι αναφέρει, «αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων». Όταν, όμως, πρέπει να σώσει, το πράττει ο ίδιος· έτσι απέστειλε τον Υιό για τη σωτηρία του γένους. Και πάλι: «Τότε», λέει, «θα πω στους αγγέλους: Συλλέξτε εκείνους που πράττουν την ανομία και ρίξτε τους στην κάμινο».

Η΄. Πάλι εδώ υπάρχει και το σωματικό και το πνευματικό, δεδομένου ότι βρίσκονται σε πιο νηπιώδη πνευματική κατάσταση. Έπειτα, το τελευταίο είναι εξ ολοκλήρου πνευματικό: «Για να κατευθύνει σε αυτούς όλα τα προκείμενα προς το συμφέρον τους». Διότι δεν αναφέρονται απλώς τα προκείμενα, αλλά εκείνα που είναι προς το συμφέρον. Διότι πολλές φορές πρόκειται να γίνει κάποιο ταξίδι, αλλά δεν συμφέρει· ή κάτι άλλο παρόμοιο, αλλά δεν είναι ωφέλιμο. Μέσα από αυτά εκπαιδεύονται να ευχαριστούν τον Θεό για όλα, έχοντας την πεποίθηση ότι γίνονται προς το συμφέρον τους. Και μετά από όλα αυτά, τέλος, τους παραγγέλλει να σηκωθούν. Διότι, αφού προηγουμένως τους έβαλε να πέσουν κατά γης, όταν ζήτησαν όσα ζήτησαν και γέμισαν από παρρησία, ο λόγος τους σηκώνει και τους παραγγέλλει πλέον να αναλάβουν και οι ίδιοι την ικεσία προς τον Θεό. Διότι άλλα τα λέμε εμείς και άλλα τα επιτρέπουμε σε αυτούς, ανοίγοντάς τους πλέον τις θύρες για να ζητούν οι ίδιοι· όπως ακριβώς στα παιδιά, πρώτα τα διδάσκουμε εμείς, αλλά έπειτα τα προτρέπουμε να μιλούν και μόνα τους, λέγοντας: «Τον άγγελο της ειρήνης ζητήστε, οι κατηχούμενοι». Διότι υπάρχει και άγγελος που επιφέρει τιμωρία, όπως όταν λέει: «αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων». Υπάρχει άγγελος ολοθρευτής. Γι' αυτό παραγγέλλουμε να ζητούν τον άγγελο της ειρήνης, διδάσκοντάς τους να αναζητούν αυτό που αποτελεί τον σύνδεσμο όλων των αγαθών, την ειρήνη, ώστε να απαλλαγούν από κάθε μάχη, από κάθε πόλεμο, από κάθε διχόνοια. Ας είναι ειρηνικά για εσάς όλα τα προκείμενα. Διότι, ακόμη κι αν κάτι είναι βαρύ, εφόσον υπάρχει ειρήνη, είναι ελαφρύ.

Διότι εκείνοι μεν εύλογα είχαν παρρησία και προσήλθαν για να παραστούν ενώπιον του Θεού, τούτος όμως δεν προσήλθε για να παραστεί ενώπιον του Θεού. Διότι, εάν ο Κάιν εκδιώχθηκε από το πρόσωπο του Θεού, πολύ περισσότερο τούτος. Τι σημαίνει λοιπόν το «ήλθε μαζί τους»; Ότι βρίσκεται μαζί τους σε τούτο τον κόσμο. Όπως ακριβώς οι πονηροί και οι αγαθοί άνθρωποι είναι αναμεμειγμένοι, έτσι συμβαίνει και με τους αγγέλους και τους δαίμονες. Και, αν θέλεις, θα σε βεβαιώσω γι' αυτό από τις Γραφές. Άκου τον Παύλο που λέει: «Οφείλουν οι γυναίκες να έχουν εξουσία επί της κεφαλής τους εξαιτίας των αγγέλων». Και πάλι ο Χριστός λέει: «Προσέξτε μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν πάντοτε το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Και πάλι αλλού, για τον Πέτρο, έλεγαν οι απόστολοι: «Είναι ο άγγελός του». Και στην Παλαιά Διαθήκη ο Ιακώβ έλεγε: «Ο άγγελος που με ελευθέρωσε από τα νεανικά μου χρόνια». Και στα έθνη προΐστανται άγγελοι. Διότι «όρισε», λέει, «τα σύνορα των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του». Και στο βιβλίο του Δανιήλ βρίσκουμε να λέγεται το εξής: «ότι ο Μιχαήλ είναι ο άρχοντάς σας». Και στην Παλαιά Διαθήκη σε πολλά σημεία βρίσκουμε τους αγγέλους όχι μόνο να έρχονται από τον Θεό για την εξυπηρέτηση κάποιας οικονομίας, αλλά και να τους έχει εμπιστευθεί κάποιο έργο, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «να αποστέλλονται για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία». Και πάλι ο προφήτης λέει: «αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων».

Ο σκύλος Κάιν, μαστιγόμενος, υποτάσσεται στον Δεσπότη· ο Ιούδας όμως, αν και τρεφόταν από Αυτόν, παρέδωσε τον Δεσπότη. Λύτρωσέ με, Κύριε, από τον πονηρό άνθρωπο. Όχι από τα θηρία· διότι τα μεν θηρία έχουν προφανή την πονηριά τους, οι δε πονηροί άνθρωποι κρύβουν την πονηριά τους κάτω από το πρόσχημα της επιείκειας. Και όπως ακριβώς εκείνοι που δίνουν τα δηλητηριώδη φάρμακα πολλές φορές αλείφουν την πικρία με μέλι, καλύπτοντάς την με τη γλυκύτητα· έτσι και οι πονηροί άνθρωποι, φέρουν στο στόμα τους τη γλυκύτητα των λόγων, ενώ συγκρατούν στην καρδιά τους την πικρία των τρόπων τους· βαστούν το μέλι στη γλώσσα τους και σφυρηλατούν το ξίφος στη σκέψη τους, άλλοι φαινόμενοι εξωτερικά, και άλλοι όντας στα κρυφά εσωτερικά. Έτσι λοιπόν, ο πονηρός άνθρωπος είναι χειρότερος από το θηρίο· και πώς συμβαίνει αυτό, άκουσε. Το μεν θηρίο, επειδή δεν έχει λογική, δεν εφευρίσκει κακά εναντίον του ανθρώπου· διότι ούτε συλλογίζεται, ούτε διαθέτει τη λογική που θα του υπαγόρευε τον δόλο· ο πονηρός άνθρωπος, όμως, επειδή διαθέτει τη λογική, τη χρησιμοποιεί για την πονηριά του, και όποτε το θελήσει, εφευρίσκει παγίδες μέσω της λογικής του. Λύτρωσέ με, Κύριε, από τον πονηρό άνθρωπο· όχι από πονηρό άγγελο. Διότι υπάρχουν και πονηροί άγγελοι· όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη, αποστολή που έγινε μέσω πονηρών αγγέλων».

Καλή είναι η οργή, αλλά όταν στρέφεται κατά των παθών και των δαιμόνων, εναντίον των οποίων έχει δοθεί από τον Θεό να συνοδεύει τη φύση μας, ώστε να μην τη βρει ο πονηρός απλοϊκή και εντελώς απαθή ως προς την οργή και την καταβάλει ολοκληρωτικά. Διότι η οργή και ο θυμός, στον κατάλληλο καιρό, είναι χρησιμότατα, όταν στρέφονται κατά των δαιμόνων και των αλλοφύλων και όταν είναι υπέρ της πίστεως, όπως λέει και το «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου» και το «εξαπέστειλε σε αυτούς θυμό και οργή» και τα εξής, και ότι «έρχεται η ημέρα του Κυρίου, αδυσώπητη από θυμό και οργή, για να κάνει όλη την οικουμένη έρημη και να εξολοθρεύσει τους αμαρτωλούς από αυτήν». Βέβαια, δεν θα τα κάνει αυτά επειδή θα έχει νικηθεί από τον θυμό και την οργή, αλλά με δίκαιη κρίση θα καθαρίσει την οικουμένη από τους αμαρτωλούς ανθρώπους, επειδή πρόκειται να κατοικήσει σε αυτήν η δικαιοσύνη.

Διότι είναι φανερό ότι στους μεν πονηρούς έστειλε θυμό και οργή και θλίψη, τα οποία ήταν επόμενο να υποστούν, μέσω πονηρών αγγέλων, ενώ τα αγαθά τα έδωσε μέσω των αγαθών. Τα δε ωραιότερα από όλα τα προσέφερε στους ανθρώπους μέσω εκείνων που ήταν σε όλα οι πιο άριστοι. Επομένως, σε σχέση με τον Μωυσή, τον Νώε, τον Αβραάμ και εκείνους των οποίων τις ευεργεσίες απόλαυσε το ανθρώπινο γένος, εσείς είστε εξαιρετικά πιο δίκαιοι, τηρητές των νόμων, και περισσότερο από όλους αγαπητοί στον Θεό. Διότι το να έχετε τόση μεγάλη χάρη ενώπιον του Θεού και να αναδειχθείτε από Εκείνον σε τόσο θαυμαστή τιμή, αποτελεί ξεκάθαρο τεκμήριο ότι είστε θεοφιλείς περισσότερο από όλους τους ανθρώπους. Και το να είστε θεοφιλείς αποτελεί ολοφάνερη απόδειξη ότι, περισσότερο από όλους τους ανθρώπους, τηρήσατε τον νόμο του Θεού και υπερισχύσατε στη δικαιοσύνη. Διότι πρέπει να ονομάσουμε τη μακαρία Παρθένο δικό σας καρπό. Από τους καρπούς τους, λέει, θα τους καταλάβετε. Και τι μεγαλύτερο θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς από αυτό;

Κάποιος άλλος λοιπόν ούτε καν την πρεσβεία του έθνους δεν θα δεχόταν, αλλά θα φαινόταν πιο αδιάλλακτος από όσο έπρεπε και θα ύψωνε την υπεροψία του ψηλότερα από ό,τι απαιτούσε η περίσταση, και δεν θα σταματούσε την τιμωρία, προτού χορτάσει το θηρίο του θυμού του με σκυθικό αίμα. Για σένα όμως και αυτό είναι πρωτοφανές, το ότι δεν καταπάτησες τους πεσμένους ούτε έδιωξες τους ικέτες, αλλά, όπως ακριβώς όταν τους είδες να θρασύνονται και να επιδεικνύουν σκληροτράχηλη στάση σαν σιδερένιο νεύρο, έδειξες απέναντί τους το ανυποχώρητο, έτσι, όταν τους βρήκες να συστέλλονται και να αποβάλλουν το θράσος, σπλαχνίστηκες την τύχη τους. Και εφαρμόζοντας το μέτρο στα έργα σου, και θεωρώντας ορθό το απόφθεγμα του σοφού βασιλιά που νομοθέτησε με πολύ ωραίο τρόπο «μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος», δεν τους επέβαλες όσα έπρεπε εκείνοι να πάθουν, αλλά έδειξες απέναντί τους όσα άρμοζε σε σένα να πράξεις. Διότι δεν είναι ούτε βασιλικό ούτε θεϊκό γνώρισμα να χορταίνει κανείς από την επιβολή τιμωρίας, αλλά είναι χαρακτηριστικό των Ερινύων και των δαιμόνων, και προσιδιάζει σε πονηρές φύσεις και δυνάμεις. Διότι δεν ακούς και από τις Γραφές ότι η θλίψη αποστέλλεται μέσω πονηρών αγγέλων και ότι ο ίδιος ο Θεός δεν θέλει τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων; Ο Δαβίδ, ο Ιεζεκιήλ και ο Σολομών μού τα μαρτυρούν αυτά.