Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:50

Δεν θυμήθηκαν το χέρι του την ημέρα που τους λύτρωσε από το χέρι του καταπιεστή. Αφού απαρίθμησε τα αγαθά που τους δόθηκαν στη θάλασσα και στην έρημο, απαριθμεί έναν άλλον τρόπο ευεργεσίας. Και αυτά είναι τα δεινά που έπληξαν τους εχθρούς: η μετατροπή του ποταμού σε αίμα, η κυνόμυια, ο βάτραχος, η ερυσίβη, η ακρίδα, το χαλάζι, η πάχνη, το πυρ και η αποστολή των πονηρών αγγέλων· και τα υπόλοιπα μέχρι την εξολόθρευση των πρωτοτόκων.

Άνοιξε δρόμο στην οργή Του. Αφού έδωσε, λέει, το μυστήριο του αμνού, έδωσε διέξοδο στην οργή, ώστε να προσπεράσει τον λαό Του και να μην αγγίξει εκείνους τους δικούς Του που τελούν το μυστήριο. Όμως, ενώ προφύλαξε αυτούς δίνοντας διέξοδο στην οργή, δεν φείσθηκε από τον θάνατο τις ψυχές εκείνων, δηλαδή των Αιγυπτίων· διότι τις παρέδωσε στον εξολοθρευτή.

Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη, μια αποστολή διαμέσου πονηρών αγγέλων. Άνοιξε δρόμο για την οργή του, δεν λυπήθηκε τις ψυχές τους από τον θάνατο, και παρέδωσε τα κτήνη τους στον θάνατο.

«Και επάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή κάθε κόπου τους στα σκηνώματα του Χαμ». Εκτός από τα προλεχθέντα, ο Θεός έπραξε και αυτά εναντίον των Αιγυπτίων για τη σωτηρία του λαού: «Εξαπέλυσε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη». Επειδή δε σε πολλά σημεία γίνεται λόγος για οργή και θυμό, το παρόν χωρίο ερμηνεύει το νόημα αυτής της έκφρασης, προσθέτοντας στη συνέχεια: «Αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Εξαπόλυση αγγέλων που προξενούν κακό». Διότι η εξαπόλυση των αγγέλων που προξενούν κακό θεωρούνταν από τους ανθρώπους ως θυμός και οργή του Θεού. Διότι δεν πρέπει, βεβαίως, να νομίζουμε ότι υπάρχει στον Θεό το πάθος της οργής· αντίθετα, οι τιμωρίες εναντίον των ασεβών, οι οποίες γίνονται με τη δίκαιη κρίση του Θεού μέσω της αποστολής αγγέλων που είναι εντεταλμένοι για αυτόν τον σκοπό, ονομάζονται οργή και θυμός. Πάντως, όταν έγινε η εξαπόλυση των αγγέλων που προξενούσαν κακό στους Αιγυπτίους, ο Ίδιος «άνοιξε δρόμο στην οργή του»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «έστρωσε μονοπάτι για την οργή του». Και μου φαίνεται ότι δι' αυτών των λόγων υπονοείται η μυστική λατρεία που παραδόθηκε στον λαό την εποχή της οργής που επήλθε στους Αιγυπτίους.

Διότι ο εξολοθρευτής, στον οποίο παραδόθηκαν, ταυτόχρονα με τη διάλυση του σώματος, παραλάμβανε τις ψυχές τους, οδηγώντας τες στον όλεθρο. Γι' αυτό και πάλι έχει γραφτεί: «Δεν προφύλαξε από τον θάνατο τις ψυχές τους». Έπειτα το αποσαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Και πάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή των κόπων τους». Αντί δε του «την απαρχή των κόπων τους στα σκηνώματα του Χαμ», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε: «πρωτείο των δυνάμεών τους».

Διότι τα πρωτότοκα αποτελούσαν και την απαρχή της δυνάμεως εκείνων που τα γέννησαν. Με τις πρώτες λοιπόν πληγές, σαν να τους προσκαλούσε σε μετάνοια μέσω της ανοχής και της μακροθυμίας του, τους επέβαλλε τις τιμωρίες με φειδώ. Στο τέλος όμως δεν γλίτωσε από τον θάνατο τις ψυχές τους, αλλά και τα κτήνη τους τα παρέδωσε στον θάνατο. Επειδή μάλιστα εξοντωνόταν κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, τόσο από τα κτήνη όσο και από τους ανθρώπους. Και με μεγάλη ακρίβεια αναφέρει ότι, όσον αφορά τους ανθρώπους, οι ψυχές τους παραδόθηκαν στον θάνατο· διότι υπήρχε ο ολοθρευτής δαίμονας, ο οποίος παραλάμβανε τις ψυχές τους και μετά τον θάνατο. Για τα κτήνη, όμως, δεν έκανε πλέον καμία μνεία περί ψυχών, παρά μόνο για τον κοινό και σωματικό θάνατο. Διότι τα κτήνη δεν διαθέτουν ψυχή η οποία να παραμένει και μετά τη διάλυση του σώματος, όπως συμβαίνει με τις ψυχές των ανθρώπων. Την ίδια δε ιστορία την εξέθεσαν με διαφορετικό τρόπο ο Μωυσής και ο παρών λόγος· ο πρώτος αναφέροντας ότι ένας ολοθρευτής διεκπεραίωσε τον θάνατο των πρωτοτόκων, ενώ ο παρών λόγος ότι αυτά συνέβησαν μέσω πονηρών αγγέλων. Και εκεί μεν ο Μωυσής αναφέρει ότι οι παραστάτες των θυρών είχαν χριστεί με το αίμα, και αυτό αποτέλεσε φυλακτήριο για όσους διέφυγαν τον ολοθρευτή· εδώ, αντίθετα, αναφέρεται ότι ο Θεός άνοιξε δρόμο για να αποφύγουν την οργή Του. Και αυτά, λέει, συντελούνταν στα σκηνώματα του Χαμ· ή, στις κατοικίες του Χαμ, κατά τον μετάφραση του Συμμάχου· ή, στις σκέπες του Χαμ, κατά τον Ακύλα.

Αυτά συνιστούν ακόμη πραότητα, και φιλανθρωπία, και ήπια διαπαιδαγώγηση, και στοιχεία μιας πληγής που παιδαγωγεί τη νηπιότητα· είναι ακόμη καπνός οργής, προοίμιο βασάνων· δεν είναι όμως ακόμη πυρ που καταφλέγει, η κορύφωση της κίνησης· ούτε αναμμένοι άνθρακες, τα έσχατα της μάστιγας· της οποίας άλλα μεν απείλησε, άλλα ύψωσε απειλητικά, άλλα συγκράτησε με δύναμη, και άλλα επέφερε· διαπαιδαγωγώντας ομοίως και με την πληγή και με την απειλή, και ανοίγοντας δρόμο στην οργή του, εξαιτίας της υπερβολικής του αγαθότητας· αρχίζοντας μεν από τα ηπιότερα, ώστε να μην υπάρξει ανάγκη για τα σφοδρότερα· διαπαιδαγωγώντας δε και με τα βαρύτερα, εάν τυχόν εξαναγκαστεί προς αυτά.

«Θυμό και οργή»: Διότι με κάθε θλίψη ταπείνωνε ο Θεός τους Αιγυπτίους, ώστε να δοξαστεί ο λαός των Ιουδαίων· δεν κατανόησαν όμως τα όσα συνέβαιναν. «Άνοιξε δρόμο»: Δηλαδή, κατά την κρίση του Θεού ήλθε πάνω τους η οργή του Θεού, μέχρις ότου στο τέλος θανατώθηκαν. «Δεν λυπήθηκε»: Διότι όλοι θανατώθηκαν εν ριπή οφθαλμού. «Και τα κτήνη»: Αναφέρει μεν τα αισθητά κτήνη, αλλά εννοεί και τους ανόητους ανθρώπους. «Και επάταξε»: Επειδή ο Χριστός είναι πρωτότοκος και πρώτα καταλαμβάνει την Αίγυπτο· διότι αυτό που γινόταν ήταν προτύπωση. Αφού της Αιγύπτου πρώτα έπεσαν τα είδωλα. «Απαρχή»: Το όνομα Χαμ ερμηνεύεται ως απώλεια· και ο Θεός κατέστρεψε τα υπάρχοντα των Αιγυπτίων, μέσω των οποίων εξάπτονταν προς την αλαζονεία. «Και απομάκρυνε»: Τότε απομάκρυνε τον Ισραήλ από την Αίγυπτο και από τη θλίψη·

Ζ΄. Εσύ όμως, προσέχοντας στη δυναμική, σαφή και σύντομη διατύπωση των προφητικών λέξεων, να θαυμάζεις τη σοφία του Πνεύματος· διότι μόνον αυτή εκφράζει τα καίρια. Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό, και οργή, και θλίψη, αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων· όχι πονηρών κατά τη φύση ούτε κατά τον σκοπό· διότι ο Θεός δεν χρησιμοποιεί τέτοιους αγγέλους για υπηρεσία· αλλά τους ονόμασε πονηρούς, επειδή, κατόπιν εντολής, επέφεραν πόνους και κακώσεις. Εξού και ο ίδιος ο ψαλμωδός ονομάζει πονηρή την ημέρα της κρίσεως, επειδή είναι γεμάτη από ανάγκες και πόνους για τους αμαρτωλούς, λέγοντας: Μακάριος εκείνος που ενδιαφέρεται για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον γλιτώσει ο Κύριος. Και το Οργή και θυμό, και έπειτα πάλι το Θυμό και οργή και θλίψη που παραθέτει στους παρόντες στίχους, δεν τα αναφέρει υποδεικνύοντας διαφορετικά πράγματα, ούτε ανακυκλώνει μάταια τις ίδιες λέξεις, αλλά εξαγγέλλει το πλήθος της ενέργειας του Θεού. Άνοιξε δρόμο στην οργή του. Με ποιον τρόπο; Δείχνοντας καρτερία για πολύ καιρό και μακροθυμία σε αυτούς, οι οποίοι επρόκειτο να την υποστούν· διότι κατ' αυτόν τον τρόπο άνοιξε δρόμο στη δική του οργή· δείχνοντας ότι δίκαια και στην κατάλληλη στιγμή την επιφέρει σε αυτούς που δεν θέλουν να διορθωθούν. Διότι αυτό μαρτυρούν και τα επόμενα: Δεν προστάτευσε από τον θάνατο τις ψυχές τους. Διότι αναφέρει την αιτία για την οποία δεν τις προστάτευσε· και αυτή ήταν ο θάνατος των ψυχών τους, δηλαδή η αμαρτία.

Γι' αυτό, λοιπόν, δεν έδειξε φειδώ· διότι εκείνοι που δεν λυπήθηκαν τον εαυτό τους, αλλά παρέδωσαν τις ψυχές τους στον θάνατο, αναγκαστικά δεν τύγχαναν ελέους. Δικαίως, λοιπόν, αφού δεν έδειξε φειδώ, δες τι επέφερε. Και παρέδωσε τα κτήνη τους στον θάνατο. Και πάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή κάθε κόπου τους στα σκηνώματα του Χαμ. Ο Θεός δείχνει πολλή φιλανθρωπία ακόμη και σε αυτούς που παιδαγωγεί, αρχίζοντας από τις μικρότερες τιμωρίες, ώστε αν σωφρονιστούν να διασώσουν τα μεγαλύτερα. Γι' αυτό πρώτα παρέδωσε στον θάνατο τα κτήνη των Αιγυπτίων· επειδή όμως τους βρήκε αναίσθητους, πάταξε τα πρωτότοκα, έτσι ώστε δεν θα είχε επιφέρει την πληγή των πρωτοτόκων, εάν είχαν σωφρονιστεί και ανανήψει από τον θάνατο των κτηνών.

Ο Θεός επιδεικνύει πολλή φιλανθρωπία και απέναντι σε εκείνους που παιδαγωγεί, αρχίζοντας από τα μικρότερα, ώστε, αφού συνετιστούν, να κερδίσουν τα μεγαλύτερα. Γι' αυτό, καταδίκασε πρώτα σε θάνατο τα κτήνη των Αιγυπτίων. Επειδή όμως τους βρήκε αναίσθητους, έπληξε τα πρωτότοκα, ενώ δεν θα είχε επιφέρει την πληγή των πρωτοτόκων, εάν, συνετισμένοι από τον θάνατο των κτηνών, είχαν ανανήψει. «Και τους οδήγησε με ελπίδα.» Με ποια ελπίδα; Είναι ολοφάνερο, με την ελπίδα της υπόσχεσης που είχε δοθεί στους πατέρες. Διότι λέει στον Αβραάμ: Να γνωρίζεις καλά, ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταπεινώσουν, και θα τους κακοποιήσουν για τετρακόσια χρόνια· το έθνος όμως στο οποίο θα γίνουν δούλοι θα το κρίνω εγώ, και έπειτα θα εξέλθουν προς τα εδώ με πολλές αποσκευές.

Άνοιξε δρόμο στην οργή του. Είναι δε χειρότερος ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό άγγελο. Διότι ο μεν πονηρός άγγελος τηρεί τις προσταγές, ενώ ο πονηρός άνθρωπος παραχαράσσει τα όσα έχουν προσταχθεί. Τι είναι πιο πονηρό από τον διάβολο; Αλλά όμως, αν και φθόνησε τον Ιώβ, δεν τόλμησε να τον πλησιάσει χωρίς θεϊκό πρόσταγμα. Ο πονηρός άνθρωπος όμως, ενώ ακούει το «Αγαπάτε τους εχθρούς σας», όχι μόνο δεν αγαπά τους εχθρούς, αλλά μισεί ακόμη και αυτούς που τον ευεργετούν, και τους φονεύει, όπως ακριβώς έκανε ο Σαούλ στον Δαβίδ. Διότι ο ένας χτύπησε με τη σφενδόνη και σκότωσε τον αντίπαλό του, τον Γολιάθ, και τον απάλλαξε από τον φόβο· ο άλλος όμως έπνεε δολοφονία εναντίον του. Και πάλι, ο ένας έδιωχνε τον δαίμονά του με την ψαλμωδία του, ενώ ο άλλος, αφού ακόνισε το ξίφος του εναντίον του, το εξακόντιζε.

Αλλά μέχρι πότε, Κύριε, θα λησμονείς την κληρονομιά σου και, αποστρέφοντας το πρόσωπό σου από εμάς, θα ανοίγεις δρόμο στην οργή σου; Πότε θα επιβλέψεις από το άγιο κατοικητήριό σου και θα δεις καθαρά τη θλίψη και την κακουχία μας, και θα μας λυτρώσεις από τα παρόντα δεινά, παρέχοντας απαλλαγή και από όσα αναμένονται να είναι πολύ χειρότερα από αυτά;