Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:51

Δεν θυμήθηκαν το χέρι του την ημέρα που τους λύτρωσε από το χέρι του καταπιεστή. Αφού απαρίθμησε τα αγαθά που τους δόθηκαν στη θάλασσα και στην έρημο, απαριθμεί έναν άλλον τρόπο ευεργεσίας. Και αυτά είναι τα δεινά που έπληξαν τους εχθρούς: η μετατροπή του ποταμού σε αίμα, η κυνόμυια, ο βάτραχος, η ερυσίβη, η ακρίδα, το χαλάζι, η πάχνη, το πυρ και η αποστολή των πονηρών αγγέλων· και τα υπόλοιπα μέχρι την εξολόθρευση των πρωτοτόκων.

«Και επάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή κάθε κόπου τους στα σκηνώματα του Χαμ». Εκτός από τα προλεχθέντα, ο Θεός έπραξε και αυτά εναντίον των Αιγυπτίων για τη σωτηρία του λαού: «Εξαπέλυσε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό και οργή και θλίψη». Επειδή δε σε πολλά σημεία γίνεται λόγος για οργή και θυμό, το παρόν χωρίο ερμηνεύει το νόημα αυτής της έκφρασης, προσθέτοντας στη συνέχεια: «Αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Εξαπόλυση αγγέλων που προξενούν κακό». Διότι η εξαπόλυση των αγγέλων που προξενούν κακό θεωρούνταν από τους ανθρώπους ως θυμός και οργή του Θεού. Διότι δεν πρέπει, βεβαίως, να νομίζουμε ότι υπάρχει στον Θεό το πάθος της οργής· αντίθετα, οι τιμωρίες εναντίον των ασεβών, οι οποίες γίνονται με τη δίκαιη κρίση του Θεού μέσω της αποστολής αγγέλων που είναι εντεταλμένοι για αυτόν τον σκοπό, ονομάζονται οργή και θυμός. Πάντως, όταν έγινε η εξαπόλυση των αγγέλων που προξενούσαν κακό στους Αιγυπτίους, ο Ίδιος «άνοιξε δρόμο στην οργή του»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «έστρωσε μονοπάτι για την οργή του». Και μου φαίνεται ότι δι' αυτών των λόγων υπονοείται η μυστική λατρεία που παραδόθηκε στον λαό την εποχή της οργής που επήλθε στους Αιγυπτίους.

Διότι ο εξολοθρευτής, στον οποίο παραδόθηκαν, ταυτόχρονα με τη διάλυση του σώματος, παραλάμβανε τις ψυχές τους, οδηγώντας τες στον όλεθρο. Γι' αυτό και πάλι έχει γραφτεί: «Δεν προφύλαξε από τον θάνατο τις ψυχές τους». Έπειτα το αποσαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Και πάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή των κόπων τους». Αντί δε του «την απαρχή των κόπων τους στα σκηνώματα του Χαμ», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε: «πρωτείο των δυνάμεών τους».

Διότι τα πρωτότοκα αποτελούσαν και την απαρχή της δυνάμεως εκείνων που τα γέννησαν. Με τις πρώτες λοιπόν πληγές, σαν να τους προσκαλούσε σε μετάνοια μέσω της ανοχής και της μακροθυμίας του, τους επέβαλλε τις τιμωρίες με φειδώ. Στο τέλος όμως δεν γλίτωσε από τον θάνατο τις ψυχές τους, αλλά και τα κτήνη τους τα παρέδωσε στον θάνατο. Επειδή μάλιστα εξοντωνόταν κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, τόσο από τα κτήνη όσο και από τους ανθρώπους. Και με μεγάλη ακρίβεια αναφέρει ότι, όσον αφορά τους ανθρώπους, οι ψυχές τους παραδόθηκαν στον θάνατο· διότι υπήρχε ο ολοθρευτής δαίμονας, ο οποίος παραλάμβανε τις ψυχές τους και μετά τον θάνατο. Για τα κτήνη, όμως, δεν έκανε πλέον καμία μνεία περί ψυχών, παρά μόνο για τον κοινό και σωματικό θάνατο. Διότι τα κτήνη δεν διαθέτουν ψυχή η οποία να παραμένει και μετά τη διάλυση του σώματος, όπως συμβαίνει με τις ψυχές των ανθρώπων. Την ίδια δε ιστορία την εξέθεσαν με διαφορετικό τρόπο ο Μωυσής και ο παρών λόγος· ο πρώτος αναφέροντας ότι ένας ολοθρευτής διεκπεραίωσε τον θάνατο των πρωτοτόκων, ενώ ο παρών λόγος ότι αυτά συνέβησαν μέσω πονηρών αγγέλων. Και εκεί μεν ο Μωυσής αναφέρει ότι οι παραστάτες των θυρών είχαν χριστεί με το αίμα, και αυτό αποτέλεσε φυλακτήριο για όσους διέφυγαν τον ολοθρευτή· εδώ, αντίθετα, αναφέρεται ότι ο Θεός άνοιξε δρόμο για να αποφύγουν την οργή Του. Και αυτά, λέει, συντελούνταν στα σκηνώματα του Χαμ· ή, στις κατοικίες του Χαμ, κατά τον μετάφραση του Συμμάχου· ή, στις σκέπες του Χαμ, κατά τον Ακύλα.

«Θυμό και οργή»: Διότι με κάθε θλίψη ταπείνωνε ο Θεός τους Αιγυπτίους, ώστε να δοξαστεί ο λαός των Ιουδαίων· δεν κατανόησαν όμως τα όσα συνέβαιναν. «Άνοιξε δρόμο»: Δηλαδή, κατά την κρίση του Θεού ήλθε πάνω τους η οργή του Θεού, μέχρις ότου στο τέλος θανατώθηκαν. «Δεν λυπήθηκε»: Διότι όλοι θανατώθηκαν εν ριπή οφθαλμού. «Και τα κτήνη»: Αναφέρει μεν τα αισθητά κτήνη, αλλά εννοεί και τους ανόητους ανθρώπους. «Και επάταξε»: Επειδή ο Χριστός είναι πρωτότοκος και πρώτα καταλαμβάνει την Αίγυπτο· διότι αυτό που γινόταν ήταν προτύπωση. Αφού της Αιγύπτου πρώτα έπεσαν τα είδωλα. «Απαρχή»: Το όνομα Χαμ ερμηνεύεται ως απώλεια· και ο Θεός κατέστρεψε τα υπάρχοντα των Αιγυπτίων, μέσω των οποίων εξάπτονταν προς την αλαζονεία. «Και απομάκρυνε»: Τότε απομάκρυνε τον Ισραήλ από την Αίγυπτο και από τη θλίψη·

Γι' αυτό, λοιπόν, δεν έδειξε φειδώ· διότι εκείνοι που δεν λυπήθηκαν τον εαυτό τους, αλλά παρέδωσαν τις ψυχές τους στον θάνατο, αναγκαστικά δεν τύγχαναν ελέους. Δικαίως, λοιπόν, αφού δεν έδειξε φειδώ, δες τι επέφερε. Και παρέδωσε τα κτήνη τους στον θάνατο. Και πάταξε κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, την απαρχή κάθε κόπου τους στα σκηνώματα του Χαμ. Ο Θεός δείχνει πολλή φιλανθρωπία ακόμη και σε αυτούς που παιδαγωγεί, αρχίζοντας από τις μικρότερες τιμωρίες, ώστε αν σωφρονιστούν να διασώσουν τα μεγαλύτερα. Γι' αυτό πρώτα παρέδωσε στον θάνατο τα κτήνη των Αιγυπτίων· επειδή όμως τους βρήκε αναίσθητους, πάταξε τα πρωτότοκα, έτσι ώστε δεν θα είχε επιφέρει την πληγή των πρωτοτόκων, εάν είχαν σωφρονιστεί και ανανήψει από τον θάνατο των κτηνών.

Ορθώς δε ονόμασε τα πρωτότοκά τους απαρχή των πόνων, επειδή ήθελε να υπενθυμίσει την κατάρα που γράφτηκε για την Εύα: «Με λύπες θα γεννάς τέκνα»· και ανέφερε ότι η πληγή των πρωτοτόκων έλαβε χώρα στα σκηνώματα του Χαμ. Διότι η γη των Αιγυπτίων δικαίως ονομαζόταν οίκος και σκηνώματα του Χαμ, όχι μόνο επειδή ο Χαμ ήταν πατέρας του Μεστρέμ, από τον οποίο προερχόταν το γένος των Αιγυπτίων, αλλά επειδή μιμήθηκαν και την κακία εκείνων.

Ο Θεός επιδεικνύει πολλή φιλανθρωπία και απέναντι σε εκείνους που παιδαγωγεί, αρχίζοντας από τα μικρότερα, ώστε, αφού συνετιστούν, να κερδίσουν τα μεγαλύτερα. Γι' αυτό, καταδίκασε πρώτα σε θάνατο τα κτήνη των Αιγυπτίων. Επειδή όμως τους βρήκε αναίσθητους, έπληξε τα πρωτότοκα, ενώ δεν θα είχε επιφέρει την πληγή των πρωτοτόκων, εάν, συνετισμένοι από τον θάνατο των κτηνών, είχαν ανανήψει. «Και τους οδήγησε με ελπίδα.» Με ποια ελπίδα; Είναι ολοφάνερο, με την ελπίδα της υπόσχεσης που είχε δοθεί στους πατέρες. Διότι λέει στον Αβραάμ: Να γνωρίζεις καλά, ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταπεινώσουν, και θα τους κακοποιήσουν για τετρακόσια χρόνια· το έθνος όμως στο οποίο θα γίνουν δούλοι θα το κρίνω εγώ, και έπειτα θα εξέλθουν προς τα εδώ με πολλές αποσκευές.