Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:65

Περί του ότι το Πνεύμα κάθεται. Από το βιβλίο του Μωυσή αποδεικνύεται ότι το Άγιο Πνεύμα όχι μόνο κάθεται, αλλά και συγκαθείται με τον Πατέρα και τον Υιό. Ας δούμε, επομένως, τη σχετική διήγηση. Έχω ως αφετηρία τον Αβραάμ: «Εμφανίστηκε ο Θεός στον Αβραάμ, και ιδού τρεις άνδρες, τους οποίους φιλοξένησε κάτω από τη βελανιδιά, οι οποίοι σηκώθηκαν, ατενίζοντας προς την πλευρά των Σοδόμων». Το δε «σηκώθηκαν» υποδηλώνει εκείνους που προηγουμένως κάθονταν. Πες μου, λοιπόν, στο τραπέζι οι τρεις κάθισαν ή όχι; Λέει, κάθισαν. Το να κάθονται λοιπόν στο ίδιο μέρος σημαίνει ότι κάθονται μαζί. Στο δε βιβλίο του Δανιήλ, όταν η Σωσάννα οδηγούνταν στον θάνατο, η Γραφή λέει: «Εξήγειρε ο Θεός το άγιο Πνεύμα ενός νεαρού, που ονομαζόταν Δανιήλ». Η λέξη λοιπόν «έγερση» δεν χρησιμοποιείται για εκείνον που στέκεται όρθιος, αλλά για εκείνον που κάθεται ή κοιμάται· όπως λέει και στον ψαλμό: «Εξηγέρθη ο Κύριος σαν αυτόν που κοιμάται, σαν τον δυνατό που έχει συνέλθει από το κρασί»· και το, «Εξηγέρθη ο Κύριος από τα άγια νέφη Του». Θα υπενθυμίσω και μια άλλη διήγηση για τον Πατέρα του Κυρίου, που λέει προς τον Ιωάννη: «Σε όποιον δεις το Πνεύμα να κατεβαίνει και να μένει πάνω του». Ο Κύριος είπε: «Αν και ο Πατέρας, που μένει σε εμένα, αυτός επιτελεί τα έργα». Πες μου, λοιπόν, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ο Πατέρας και το Πνεύμα μένουν στον Υιό ή όχι; Απαντά, μένουν.

Διότι, όταν ο Θεός δεν επιφέρει ακόμη τις τιμωρίες για τα ανθρώπινα σφάλματα, ή παρατείνει για περισσότερο χρόνο την ανεξικακία του, δεν είναι καθόλου παράλογο να τον παρομοιάζουμε με εκείνους που κοιμούνται τη νύχτα. Και βέβαια, οι μακάριοι Προφήτες μάς το έχουν διακηρύξει με πολλούς τρόπους, επισημαίνοντας ακριβώς αυτό. Διότι ο σοφότατος Ιερεμίας λέει: «Μη γίνεις σαν άνθρωπος που κοιμάται, ή σαν άνδρας που δεν μπορεί να σώσει»· ο δε θεσπέσιος μελωδός, άλλοτε μεν λέει: «Εξεγέρθητι, γιατί κοιμάσαι, Κύριε; Ανάστηθι και μην μας απορρίψεις ως το τέλος»· άλλοτε πάλι, βλέποντάς τον να έχει εξεγερθεί για τη βοήθεια κάποιων, λέει: «Και εξηγέρθη, σαν κάποιος που κοιμάται, ο Κύριος». Όρθρο, λοιπόν, φαίνεται να αποκαλεί τον καιρό της οιονεί εγρήγορσής του εναντίον τους· διότι τον όρθρο σηκωνόμαστε από τον ύπνο. Εφόσον λοιπόν ο Θεός έχει αγρυπνήσει απέναντί τους, και σχεδόν έχει πλέον εξεγερθεί για να επιθεωρήσει όσα έχουν πράξει, θα γίνουν απόβλητοι και απορριμμένοι· καίτοι, λόγω της απέραντης ανεξικακίας του, σχεδόν είχε νυστάξει απέναντί τους κατά τον καιρό που έχει ήδη παρέλθει. Και λέει ότι έχει απορριφθεί μαζί με τα πλήθη και ο βασιλιάς, καθώς από στιγμή σε στιγμή επρόκειτο να εξαλειφθεί και η βασιλεία του Εφραίμ. Διότι, όταν επέστρεψαν, όπως είπα, στην Ιουδαία μετά τον καιρό της αιχμαλωσίας, τέθηκαν όλοι υπό έναν βασιλιά, όπως ακριβώς συνέβαινε και στην αρχή και πριν από τα χρόνια της άλωσης.

Ανέστη ο Χριστός, η ανάσταση όσων έπεσαν, και συνήγειρε τον Αδάμ· ανέστη ο Χριστός, η ανάσταση των πάντων, και απάλλαξε την Εύα από την κατάρα· ανέστη ο Χριστός, η ανάσταση, και τον άλλοτε άκοσμο, αφού τον διακόσμησε, τον λάμπρυνε· εγέρθηκε ο Κύριος σαν από ύπνο, και αφού πάταξε όλους τους εχθρούς Του, τους καταντρόπιασε. Ανέστη, και δώρισε χαρά σε όλη την κτίση· ανέστη, και το δεσμωτήριο του άδη εκκενώθηκε· ανέστη, και μετέβαλε τη φθορά της φύσης σε αφθαρσία· ανέστη ο Χριστός, και επανέφερε τον Αδάμ στο αρχαίο αξίωμα της αθανασίας. Η εν Χριστώ νέα κτίση με την ανάσταση ανακαινίζεται· ως εν Χριστώ νέος κόσμος, ας στολιστούμε εμείς οι άκοσμοι· η εν Χριστώ Εκκλησία είναι σήμερα ένας νέος ουρανός· ουρανός ωραιότερος από τον ορατό ουρανό. Διότι δεν περιβάλλεται από τον ήλιο που δύει καθημερινά, αλλά από τον Ήλιο, μπροστά στον Οποίο, νιώθοντας δέος όταν βρισκόταν στον σταυρό, έδυσε αυτός ο δούλος ήλιος, τον Ήλιο, για τον Οποίο λέει ο προφήτης: «Θα ανατείλει σε όσους φοβούνται τον Ιησού ο Ήλιος της δικαιοσύνης», τον Ήλιο, τον Οποίον έχει περιβληθεί η Εκκλησία πάντοτε ολόλαμπρο, για τον Οποίο λέει η Γραφή: «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ, ως τύπος του νόμου, εισήλθε στη Σηγώρ, που ερμηνεύεται μικρότητα». Αυτός ο Ήλιος κάνει σοφά τα άσοφα· αυτός ο Ήλιος έχει θεμελιωθεί στο στερέωμα μαζί με την πίστη μας.

Την ανάμνηση, λοιπόν, όλων αυτών συνοψίζει ο παρών λόγος και προσθέτει: «Και εγέρθηκε ο Κύριος σαν κάποιος που κοιμάται, σαν δυνατός που συνέρχεται από την οινοποσία». Μετά την αιχμαλωσία της κιβωτού από τους αλλοφύλους, και μετά την πραγματοποίηση όσων προαναφέρθηκαν εις βάρος του λαού, ο Θεός, αποδεικνύοντας την πρόνοιά του, στρέφεται εναντίον των αλλοφύλων τιμωρώντας τους με αόρατη δύναμη. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και εγέρθηκε ο Κύριος σαν κάποιος που κοιμάται, σαν δυνατός που συνέρχεται από την οινοποσία»· κατά δε τον Σύμμαχο: «Σαν δυνατός που φωνάζει δυνατά από το κρασί»· κατά δε τον Ακύλα: «Σαν δυνατός που συνέρχεται από την οινοποσία». Έπειτα, αφού διεγέρθηκε ο ίδιος, πατάσσει τους εχθρούς του, δηλαδή εκείνους που απέσπασαν την κιβωτό της Διαθήκης· και τους πατάσσει στα οπίσθια, και τους παραδίδει σε αιώνιο ονειδισμό. Το πώς δε τους επάταξε στα οπίσθια, μας το διδάσκει η ιστορία στο Πρώτο Βιβλίο των Βασιλειών με τον ακόλουθο τρόπο: «Και βάρυνε το χέρι του Κυρίου επάνω στους Αζωτίους, και τους βασάνισε, και τους επάταξε στις έδρες τους, την Άζωτο και τα όριά της»· και πάλι: «Και μετέβη, λέγει, η κιβωτός του Κυρίου στη Γεθ. Και συνέβη, μετά τη μετάβασή της, να πέσει το χέρι του Κυρίου στην πόλη με δύναμη πάρα πολύ μεγάλη. Και επάταξε τους άνδρες της πόλεως από μικρού έως μεγάλου, και τους επάταξε στις έδρες τους».

Αλλά δεν επιθυμεί ο «ευλαβής» αυτός να χρησιμοποιεί ο Θεός τα δικά μας γνωρίσματα εξαιτίας της ροπής μας προς την κακία, αγνοώντας ο φίλτατος ότι για χάρη μας Εκείνος δεν απέφυγε να γίνει ακόμη και κατάρα και αμαρτία. Είναι τόσο μεγάλη η φιλανθρωπία Του, ώστε εκούσια να δοκιμάσει όχι μόνο τα δικά μας αγαθά, αλλά και τα δικά μας κακά. Αυτός, λοιπόν, που καταδέχθηκε την κοινωνία των κακών μας, πώς θα δίσταζε να συμμετάσχει στο ωραιότερο από τα δικά μας, εννοώ βέβαια τον λόγο; Προβάλλει όμως τον Δαβίδ ως συνήγορο και λέει 〈ότι εκείνος αναφέρει πως τα ονόματα τέθηκαν στα πράγματα από τον Θεό, επειδή έχει γραφτεί κατ' αυτόν τον τρόπο: «Αυτός που μετρά τα πλήθη των άστρων και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους»〉. Εγώ, αντίθετα, θεωρώ ότι είναι ολοφάνερο σε καθέναν που διαθέτει νου πως το επιχείρημα αυτό δεν έχει καμία σχέση με το προκείμενο ζήτημα. Επειδή, όμως, είναι ενδεχόμενο κάποιοι να προσχωρήσουν απερίσκεπτα σε αυτόν τον ισχυρισμό, θα αναφερθούμε σε αυτά εν συντομία. Συχνά η Θεία Γραφή συνηθίζει να αποδίδει στον Θεό τέτοιες εκφράσεις, ώστε να φαίνεται πως αυτές δεν διαφέρουν καθόλου από τις δικές μας ανθρώπινες, όπως το «Οργίστηκε με θυμό ο Κύριος» και «Μετανόησε για την κακία τους» και «Μεταμελήθηκε που έχρισε τον Σαούλ βασιλιά» και «Ξύπνησε ο Κύριος σαν κάποιος που κοιμάται». Και επιπλέον αυτών περιγράφει καθίσματα, στάσεις, κινήσεις και πολλά παρόμοια, τα οποία από τη φύση τους δεν προσιδιάζουν στον Θεό, αλλά δεν είναι άχρηστα για την οικονομία εκείνων που διαπαιδαγωγούνται.

«και οι παρθένοι» Διότι οι παρθένοι τους έγιναν αιχμάλωτες από τους Χαλδαίους και δεν υπήρχε κανείς να τις πενθήσει, ούτε νυμφίος, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα· να εννοήσεις δε εδώ και τις συναγωγές τους. «οι ιερείς τους» Διότι μέσα στον ίδιο τον ναό κατασφάχτηκαν. «και οι χήρες» Διότι και αυτές αρπάχτηκαν βίαια και δεν υπήρχε κανείς να κλάψει γι' αυτές. «και εγέρθηκε» Λόγω της πολλής του μακροθυμίας θεωρήθηκε ότι εγέρθηκε σαν από ύπνο. «ως δυνατός» Όπως ένας δυνάστης (δυνατός) που συνήλθε από μέθη και ύπνο και κινεί το κεφάλι του με ορμή, με τον ίδιο τρόπο οργισμένος ο Θεός πάταξε ολοκληρωτικά τους Ιουδαίους. «και επάταξε» Διότι, επειδή ήταν εχθροί του Θεού, τους πάταξε (τους Ιουδαίους), ώστε να μην είναι πλέον λαός του Θεού. «όνειδος αιώνιο» Διότι μέχρι τη συντέλεια του αιώνος (και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα), αλλά και μετά τη συντέλεια, το όνειδός τους παραμένει ανεξάλειπτο. «και απέρριψε» Αναφερόμενος σε ένα μέρος, εννοεί ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων. «και τη φυλή» Δηλαδή, εμίσησε (και) τις καρποφορίες τους.

Γι' αυτό ο Ησαΐας έλεγε προς αυτούς: Ζήλος θα καταλάβει λαό απαίδευτο, και τώρα φωτιά θα καταφάει τους εχθρούς. Και οι παρθένες τους δεν πενθήθηκαν. Διότι δεν υπήρχαν εκείνοι που θα τις πενθούσαν, όταν πέθαιναν τον θάνατο της αμαρτίας. Ώστε έγραψε αυτό ως κατηγορία για τους Ιουδαίους διδασκάλους, επειδή ήταν άσπλαχνοι ακόμη και προς τις παρθένες που αμάρταναν, και ούτε μιμούνταν τον Ιερεμία που έλεγε: Για τον συντριμμό της θυγατέρας του λαού μου σκοτείνιασα από απελπισία, με κυρίευσαν πόνοι σαν της γυναίκας που γεννά. Για αυτό και στη συνέχεια πρόσθεσε τα εξής: Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό, και στα μάτια μου πηγές δακρύων; Γι' αυτό λοιπόν και ο Παύλος επιπλήττει τους Κορινθίους, επειδή δεν πένθησαν αυτόν που πόρνευσε ανάμεσά τους. Οι ιερείς τους έπεσαν με ρομφαία, και οι χήρες τους δεν θα κλαυτούν. Και αυτό αποτελεί κατηγορία για την πορεία τους, διότι οι ιερείς σκόνταφταν στον λόγο του Θεού· διότι αυτό σήμαινε το να πέσουν με ρομφαία. Και οι χήρες δεν είχαν αυτούς που θα τις έκλαιγαν, καθόσον το διδασκαλικό τους τάγμα ήταν άσπλαχνο, όχι μόνο απέναντι στις παρθένες, αλλά και απέναντι στις χήρες. Ονομάζει παρθένες τις ψυχές, οι οποίες τότε για πρώτη φορά άρχισαν να αμαρτάνουν· και χήρες εκείνες που είχαν αμαρτήσει πολλές φορές και είχαν αποβάλει τον φόβο του Θεού, ο οποίος τις είχε εισαγάγει στην κοινωνία του νόμου. Και εξυπνήθηκε ο Κύριος σαν αυτόν που κοιμάται, σαν δυνατός που ξύπνησε από τη μέθη του κρασιού.

Επομένως, όσα προηγήθηκαν δεν αποτελούσαν τιμωρία: η ρομφαία, και το πυρ, και το να μην πενθηθούν. Αλλά ήταν αμαρτίες, για τις οποίες ο Θεός εγέρθηκε προς εκδίκηση. Εγέρθηκε δε σαν κάποιος που κοιμάται· δηλαδή, αποβάλλοντας τη μακροθυμία σαν ύπνο· η οποία ήταν τόσο μεγάλη, ώστε να νομίζεται ακόμη και ως κραιπάλη. Και ποια κραιπάλη;

Οδηγούμενοι, λοιπόν, από αυτή την ελπίδα, δεν δείλιασαν όταν διέσχισαν πεζή την Ερυθρά Θάλασσα, η οποία σκέπασε τους εχθρούς τους, και το νερό ορμώντας έγινε τάφος για τους Αιγυπτίους. «Τους νεανίσκους τους κατέφαγε φωτιά.» Νεανίσκους ονομάζει τους δυνατούς στον νόμο, όπως τους γραμματείς και τους Φαρισαίους, οι οποίοι στηρίζονταν στην ισχύ του γράμματος· αυτούς τους κατέφαγε η φωτιά, δηλαδή ο φθόνος προς εμάς, βλέποντας ότι δικαιωνόμαστε χωρίς τον νομικό ζυγό. Γι' αυτό και προς αυτούς έλεγε ο Ησαΐας: Ζήλος θα καταλάβει λαό απαίδευτο, και τώρα φωτιά θα καταφάγει τους αντιπάλους. «Σαν τον δυνατό που συνέρχεται από τη μέθη του κρασιού.» Ποια είναι δε αυτή η μέθη; Εκείνη από το κρασί που συμβαίνει στους δυνατούς· αλλά όταν σηκωθούν μετά το κρασί, γίνονται πιο ορμητικοί. Έτσι ελπίζουμε ότι και ο Θεός θα γίνει πιο σφοδρός, μετά τη μακροθυμία Του, εναντίον εκείνων που δεν την αντιλαμβάνονται· διότι, τι έκανε πράγματι και τώρα; «Και εξέλεξε τη φυλή του Ιούδα.» Και όμως, αυτή η Σιών και η αρχαία Ιερουσαλήμ δεν ανήκαν στη φυλή του Ιούδα, αλλά στη φυλή του Βενιαμίν. Αλλά Ιούδα ονομάζει αυτόν που εξομολογείται (διότι αυτό σημαίνει ερμηνευόμενο το όνομα Ιούδας)· η Εκκλησία είναι η φυλή αυτού· διότι μέσω της μετάνοιας και της εξομολόγησης σώζεται σε αυτήν το όρος Σιών, το οποίο πράγματι και αγάπησε. Διότι, καθένας που ατενίζει τον Θεό, αυτός ονομάζεται Σιών· επειδή Σιών ερμηνεύεται ως παρατηρητήριο.

Εξεγέρθηκε σαν να κοιμόταν ο Κύριος; Πιστέψτε, λοιπόν, στους προφήτες και κατανοήστε τα γεγονότα, και θα βρείτε τον Ιησού τον Ναζωραίο. Ιδού, υπέδειξα την οδό· όποιος επιθυμεί ας πορευθεί. Ιδού, άναψα τη λαμπάδα· εξέλθετε από το σκότος. Τον Ιησού τον Ναζωραίο, λέω το όνομα, λέω και την πατρίδα, φανερώνω και το γένος, υποδεικνύω την κώμη. Τον Ιησού τον Ναζωραίο· δεν λέω τον Ιησού τον επουράνιο· διότι δεν μπορείτε ακόμη να κατανοήσετε τα επουράνια. Δεν λέω τον Ιησού που άπλωσε τον κύκλο του ουρανού, που ανάβει τις ακτίνες του ήλιου, που κατέγραψε στον ουρανό τους αστέρες, που ανάβει τη λαμπάδα της σελήνης, που όρισε τον επαρκή χρόνο για την ημέρα, που χάρισε στη νύχτα τους δικούς της δρόμους, που στερέωσε την ξηρά πάνω στα ύδατα, που χαλιναγώγησε τη θάλασσα με την άμμο και με τον λόγο Του. Δεν λέω αυτά, λέγει, για να μη γίνω πρόξενος της απιστίας σας· γι' αυτό, αποσιωπώντας τα επουράνια, σας ομιλώ προς το παρόν με βάση τα επίγεια.

Θεωρήσαμε, λοιπόν, αναγκαίο να αναπτύξουμε σε αυτόν και σε άλλους, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, τα παντοειδή μορφώματα της συμβολικής ιεροπλαστίας περί του Θεού. Διότι η εξωτερική τους όψη με πόση απίθανη και πλασματική τερατωδία δεν είναι γεμάτη; Όπως, για παράδειγμα, όσον αφορά την υπερούσια θεογονία, όταν η ιεροπλαστία αυτή πλάθει μία κοιλιά του Θεού που γεννά σωματικώς Θεό, και περιγράφει έναν λόγο που διαχέεται στον αέρα από μία ανδρική καρδιά η οποία τον εκβάλλει, και ένα πνεύμα που εκπνέεται από ένα στόμα, και μας υμνεί με σωματικό τρόπο θεογονικούς κόλπους που εναγκαλίζονται τον Υιό του Θεού, ή όταν πλάθει αυτά τα ζητήματα με φυτικό τρόπο και προβάλλει κάποια δέντρα και βλαστούς και άνθη και ρίζες, ή πηγές υδάτων που αναβλύζουν, ή φωτογονίες που παράγουν απαυγάσματα, ή κάποιες άλλες ιερές περιγραφές που εκφαίνουν τις υπερούσιες θεολογίες· όσον αφορά δε τις νοητές πρόνοιες του Θεού ή τις δωρεές ή τις εκφάνσεις ή τις δυνάμεις ή τις ιδιότητες ή τις λήξεις ή τις μονές ή τις προόδους ή τις διακρίσεις ή τις ενώσεις, όταν περιπλάθει στον Θεό ανδρικά χαρακτηριστικά και ποικιλομορφία θηρίων και άλλων ζώων και φυτών και λίθων, και του περιάπτει γυναικεία στολίδια ή βαρβαρικές πανοπλίες, και τοποθετεί ενώπιόν του, σαν σε κάποιον χειρώνακτα, εργαστήριο κεραμικής και χωνευτήριο, και του στρώνει από κάτω άλογα και άρματα και θρόνους, και του παρασκευάζει περίτεχνα γεύματα, και τον αναπλάθει να έχει πιει και να μεθά και να κοιμάται και να βρίσκεται σε κραιπάλη.

Με δυνατή φωνή ο Σοφονίας αναφωνούσε προς τον Αδάμ: «Αυτός είναι εκείνος τον οποίο περίμενες για την ημέρα της αναστάσεως, με τον τρόπο που σου προείπα». Ο Ναούμ μετά από αυτόν έφερνε το χαρμόσυνο μήνυμα στον φτωχό, λέγοντας: «Ανέβηκε από τη γη, φυσώντας στο πρόσωπό σου, βγάζοντάς σε από τη θλίψη», και ο χαριτωμένος Ζαχαρίας έκραζε: «Ήλθες, ο Θεός μας, μαζί με τους αγίους σου», και ο Δαβίδ έψαλλε καθαρά: «Σαν δυνατός εγέρθηκε και σαν από ύπνο αναστήθηκε ο Κύριος». Και ενώ αυτοί ράπιζαν τη μορφή μου με προφητείες, ψαλμούς και υμνωδίες, ξεφύτρωσαν και γυναίκες που προφήτευαν, χορεύοντας εις βάρος μου. Και η πρώτη από αυτές ήταν η αδελφή του Μωυσή, που σκιρτούσε και χτυπούσε με το χέρι της το τύμπανο που και παλαιότερα κρατούσε, και σαν να περνούσε άλλη Ερυθρά Θάλασσα, διασχίζοντας τα δώματά μου, χτυπούσε χαρούμενα το τύμπανο: «Ας ψάλουμε στον Θεό μας, διότι έχει δοξαστεί ένδοξα· συντρίβοντας στο έδαφος τον Άδη αναστήθηκε ο Κύριος». Ω, μία τέτοια νύχτα έγινε μητέρα τέτοιων κακών, και ένας όρθρος πατέρας τόσων δεινών! Η μεν τα γέννησε, ο δε φθάνοντας πρόσθεσε όνομα στον πόνο μου: ονομάζουν «ανάσταση» την ημέρα της πτώσης μου, και γιορτάζουν τον καιρό της καταστροφής μου· αλίμονο, αλίμονο, τι έπαθα!». Αυτά μου φώναξε ο Άδης όταν τον ρώτησα, χωρίς να με πείσει με λόγια, αλλά δείχνοντάς μου με πράξεις ότι, αφού τον άφησε γυμνό και έρημο από παντού, αναστήθηκε ο Κύριος.