Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:8

Για να μη γίνουν σαν τους πατέρες τους. Οι απόστολοι, λέει, θα αναγγείλουν τους αίνους του Θεού σε όσους διαπαιδαγωγούνται μέσω αυτού, ώστε να εκζητήσουν τις εντολές του Θεού και να μη μιμηθούν την κακοδαιμονία των πατέρων τους. Διότι εκείνη η γενεά, λέει, δεν είχε ευθεία την καρδιά της προς τον Θεό, ούτε το πνεύμα της είχε πίστη στον Θεό. Μια γενεά η οποία δεν κατηύθυνε την καρδιά της. Επειδή εκείνοι δεν απέκτησαν βέβαιη πίστη στον Θεό, μη θέλοντας να βαδίσουν την ευθεία πορεία, αλλά έχοντας διαμορφώσει φρόνημα αντίθετο προς τους θείους θεσμούς.

Ας ανακράξει, λοιπόν, ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Γενεά σκολιά και παραπικραίνουσα». Και ως προς αυτό ο Μωυσής λέει: «Λησμόνησες τον Θεό που σε τρέφει». Ποιους θεούς άραγε είχε ανάγκη αυτός που λυτρώθηκε με τόσο παράδοξο τρόπο, για χάρη του οποίου το χαλάζι και το τριήμερο σκοτάδι κάλυψαν τη γη των Αιγυπτίων, για χάρη του οποίου χάθηκαν μέσα σε μία νύχτα όλα τα πρωτότοκα; Στον οποίο η άγρια και αδάμαστη θάλασσα επέτρεψε να διαφύγει από τη σκληρότητα των διωκτών του; Αλλά αν κάποιος επέλεγε να τα διηγηθεί ένα προς ένα, θα χρειαζόταν εκτενή λόγο για όλα αυτά.

Γι' αυτό στην αρχή των προκειμένων έλεγε: «Προσέξτε, λαέ μου, τον νόμο μου»· πλην όμως τον παλαιό νόμο και την παλαιά διαμαρτυρία (διότι έτσι ερμήνευσε ο Σύμμαχος λέγοντας: «Και έστησε διαμαρτυρία στον Ιακώβ») τα παρέδωσε στον προηγούμενο λαό, δίνοντάς τους την εντολή να τα κάνουν γνωστά στους υιούς και στους απογόνους τους, ώστε να μη διαφύγουν από την προσοχή καμίας γενεάς, αλλά να παραμείνει η διδασκαλία του νόμου και σε όσους επρόκειτο να γεννηθούν μετά από αυτούς. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Για να γνωρίσει μια άλλη γενεά, οι υιοί που πρόκειται να γεννηθούν και να εγερθούν, και θα τα αναγγείλουν στους δικούς τους υιούς». Το δε συμπέρασμα της μελέτης του νόμου και ο σκοπός της ήταν αυτός: Να εναποθέτουν στον Θεό την ελπίδα τους, και να μην ξεχνούν τα έργα του Θεού, και να εκζητούν τις εντολές του· για να μη γίνουν σαν τους πατέρες τους, γενεά σκολιά και παραπικραίνουσα· μια γενεά η οποία δεν κατηύθυνε ορθά την καρδιά της, και δεν στάθηκε πιστό απέναντι στον Θεό το πνεύμα της. Και ποια ήταν η προηγούμενη γενεά των πατέρων, παρά εκείνη που υπήρξε κατά την εποχή του ίδιου του Μωυσή; Εξαιτίας της οποίας ο Μωυσής, αφού έλαβε τις πλάκες της νομοθεσίας, τις συνέτριψε· έτσι λοιπόν και ο ίδιος ο Μωυσής γενεά σκολιά και διεστραμμένη τους αποκαλούσε, απευθυνόμενος πρόσωπο με πρόσωπο σε αυτούς και λέγοντας: «Τέκνα γεμάτα ψεγάδια, γενεά σκολιά και διεστραμμένη, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Τέτοιος, λοιπόν, μωρός και καθόλου σοφός λαός είστε;»

Αλλά, για να μην καταστούν οι μεταγενέστεροι όμοιοι με τους πατέρες τους, τους παρέδωσε γραπτό τον νόμο και τη διαμαρτυρία, μέσω της οποίας αφενός κατηγορεί τους πατέρες, αφετέρου έδωσε εντολή και προειδοποίησε τα τέκνα να μην εξομοιώνονται με τους πατέρες τους, ούτε με την προηγούμενη γενεά, η οποία δεν κατηύθυνε ορθά την καρδιά της και της οποίας το πνεύμα δεν στάθηκε πιστό στον Θεό. Διότι τούτο δεν οφειλόταν σε κάποια φαύλη φύση ούτε σε πονηρή κατασκευή, αλλά, επειδή από δική της προαίρεση αρνήθηκε την υπακοή στον Θεό, Τον παρεπίκρανε, και από διαστροφή έγινε σκολιά· γι' αυτό, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, έχει λεχθεί: «Γενεά απροαίρετη στην καρδιά, και αβέβαιη ως προς τον Θεό στο πνεύμα της».

Οι υιοί του Εφραίμ, ενώ τέντωναν και έριχναν με τα τόξα, υποχώρησαν σε ημέρα πολέμου. Ο μεν αγαθός και φιλάνθρωπος Κύριος επιδείκνυε στους πρώτους προπάτορες του ιουδαϊκού έθνους έργα ανώτερα από κάθε λόγο (απερίγραπτα), αυτά δηλαδή που έγιναν μέσω του Μωυσή· εκείνοι όμως γίνονταν σκληροτράχηλοι και αληθινά λαός μωρός και όχι σοφός, και γενεά σκολιά και διεστραμμένη. Αλλά, επειδή οι πρώτοι αποδείχθηκαν τέτοιοι, παρέδιδε νόμο στους μεταγενέστερους, προστάζοντας και διαμαρτυρόμενος σε αυτόν για τα όσα έπρεπε να πράττουν και όσα όχι, προτρέποντάς τους να μη μιμούνται τους πατέρες τους, ούτε τη σκολιά και παραπικραίνουσα γενεά, η οποία δεν κατηύθυνε σωστά την καρδιά της, και της οποίας το πνεύμα δεν στάθηκε πιστό στον Θεό. Αυτοί, όμως, έχοντας γίνει χειρότεροι από τους πατέρες τους, δεν ωφελούνταν καθόλου από τη γραφή του νόμου που τους παραδόθηκε, καθώς προχωρούσαν όλο και περισσότερο στο βάθος της κακίας. Και πρώτοι βέβαια από αυτούς ήταν οι υιοί του Εφραίμ, οι οποίοι αν και είχαν τιμηθεί με εξαιρετική τιμή επειδή η φυλή τους και ο κλήρος τους προτιμήθηκαν από ολόκληρο το έθνος, και ήταν οι πρώτοι που υποδέχθηκαν την κιβωτό του Θεού και τη σκηνή του μαρτυρίου που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή στην έρημο (εξάλλου, ο τόπος στη Σηλώ, όπου βρισκόταν η σκηνή και το αγίασμα πριν από την Ιερουσαλήμ, ανήκε στη φυλή του Εφραίμ), αν και έτυχαν πρώτοι αυτής της τιμής, έγιναν ειδωλολάτρες. Και μπορεί κανείς να διαβάσει την ιστορία των πεπραγμένων τους από το βιβλίο των Κριτών.

Για να γνωρίσει: Διότι οι προφήτες προέλεγαν ότι τα έθνη αποτελούν άλλη γενεά, επειδή σε αυτά θα φυλάσσονταν τα μυστήρια του Χριστού, ως σε υιούς. Και θα αναστηθούν: Διότι τα έθνη, αν και πεπτωκότα, αναστήθηκαν και παρέδωσαν στα τέκνα τους τα της πίστεως και δεν θα εκλείψουν. Για να θέσουν: Διότι η ελπίδα των εθνών είναι ο Θεός [και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα]. Και να μην λησμονήσουν: Διότι τα έθνη δεν δύνανται πλέον να λησμονήσουν τη χάρη του Χριστού [και Θεού]. Και τις εντολές: Διότι όλα, όσα ενετείλατο ο Θεός στον πιστό λαό, και τα επιζητεί και τα φυλάσσει <τα αινεί>. Για να μην γίνουν: Μήπως τυχόν πάλι δουλεύσουν <πιστέψουν> στα είδωλα (στην ειδωλολατρία), όπως οι πρόγονοί τους. Γενεά σκολιά: Υπαινίσσεται (λέγει) την ιουδαϊκή γενεά. Γενεά η οποία: Διότι, αν και πολλές φορές και κατά καιρούς ευεργετήθηκε το έθνος των Ιουδαίων από τον Θεό, η καρδιά τους δεν έγινε ευθεία προς τον Θεό. Και δεν έδειξε εμπιστοσύνη: Διότι, μολονότι έγιναν τόσα πολλά θαύματα ανάμεσά τους, ποτέ δεν πίστεψαν ολόψυχα στον Θεό. Υιοί Εφραίμ: Από ένα μέρος του υπαινίσσεται ολόκληρο το έθνος (γένος) των Ιουδαίων ως έτοιμο για πόλεμο εναντίον του Θεού. Εστράφησαν: Λόγω της ασέβειάς τους πολλές φορές έπεφταν στους πολέμους (στους εχθρούς). Δεν φύλαξαν: Διότι πάντοτε υπήρξαν ανυπάκουοι στον Θεό. Και στον νόμο: Διότι ποτέ δεν πειθάρχησαν στον Θεό. Και λησμόνησαν: Ως αχάριστο γένος, πάντοτε λησμονούσαν.

Για να μη γίνουν σαν τους πατέρες τους. Διότι τα έθνη δικαίως επικαλούνται ως πατέρες αυτούς που προέρχονται από τον Ισραήλ, εξαιτίας του ότι ο Χριστός προέρχεται από αυτούς· από αυτούς, άλλοι μεν ήταν χρηστοί, οι αληθινοί προφήτες και ιερείς, και όσοι εφάρμοσαν ορθά τον νόμο· πονηροί δε πάλι, όσοι έφεραν ψευδώς αυτά τα αξιώματα· αλλά επειδή επρόκειτο να κάνει μνεία πονηρών και παράνομων, αναγκαίως, λέγοντας πατέρες [...] για τους οποίους γίνεται λόγος, πρόσθεσε: Γενεά σκολιά και παραπικραίνουσα· γενεά η οποία δεν κατηύθυνε σωστά την καρδιά της, και το πνεύμα της δεν στάθηκε πιστό στον Θεό. Διότι όλοι διακήρυξαν την πίστη μόνο με τη γλώσσα, και όχι με όλη την καρδιά και με καθαρό πνεύμα· γι' αυτό ήταν σκολιοί και παραπικραίνοντες, και δεν κατηύθυναν την καρδιά τους προς τον Θεό, ο Οποίος θέλει να αποδέχεται όχι όσα προέρχονται από τα χείλη, αλλά όσα προέρχονται από τα κινήματα της ψυχής.

Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού μέχρι να μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας. «Και το πνεύμα τους δεν στάθηκε πιστό στον Θεό». Διότι οπωσδήποτε ομολόγησαν την πίστη μόνο με τη γλώσσα, και όχι με όλη την καρδιά και με καθαρό πνεύμα. «Έσχισε πέτρα στην έρημο». Ίσως κάποιοι να νομίζουν ότι ο προφήτης παρουσίασε δύο φορές το ίδιο θαύμα· όμως δεν είναι έτσι, αλλά ο Μωυσής έβγαλε για αυτούς νερό από την πέτρα για δεύτερη φορά· τη μία φορά στην έρημο Χωρήβ, και τη δεύτερη στην Κάδης, όπου ετάφη η Μαριάμ όταν πέθανε. Και τις δύο φορές το νερό δόθηκε σε αφθονία, ώστε να λέγεται ότι βρίσκονταν σε μεγάλη άβυσσο, επειδή, λόγω του πλήθους του, το νερό μπορούσε να παρομοιαστεί όχι με έναν ποταμό, αλλά με πολλούς. Διότι αυτό αποτελούσε απόδειξη ότι τα θαύματα είχαν συμβεί σε αυτούς πραγματικά, και όχι κατά φαντασίαν. Εξέφρασε δε μια φοβερή κατηγορία εναντίον του ιουδαϊκού λαού: ότι, ενώ δέχονταν τόσο μεγάλα θαύματα και όφειλαν να απέχουν από τα παλαιά τους αμαρτήματα, πρόσθεσαν με τον ίδιο τρόπο και άλλα πάνω σε αυτά, μη αμαρτάνοντας απλώς, αλλά σφάλλοντας απέναντι σε Αυτόν, δηλαδή απέναντι σε Εκείνον που τους παρείχε τα θαύματα. «Και οργή ανέβηκε εναντίον του Ισραήλ». Διότι οργίστηκε εναντίον τους ο Δεσπότης, επειδή έβλεπε ότι ποτέ δεν είχαν σταθερή και πιστή γνώμη για Αυτόν, αλλά πάντοτε αποδεικνύονταν αχάριστοι για όσα τους δόθηκαν, και αμφέβαλλαν για όσα δεν τους είχαν δοθεί. Γι' αυτό λέει:

Αυτός ο ψαλμός είναι εξ ολοκλήρου διηγηματικός, αναφερόμενος στις θείες ευεργεσίες και στην αγνωμοσύνη των Ιουδαίων. Γι' αυτό επιθυμώ να προσπεράσω εκουσίως όσους από τους στίχους περιέχουν ταυτολογία και είναι ευκολονόητοι. «Και ανέστησε», λέει, «μαρτύριο στον Ιακώβ», δηλαδή τον Χριστό από τη φυλή του Ιούδα, «και έθεσε νόμο στον Ισραήλ», «για να θέτουν την ελπίδα τους στον Θεό και να μην ξεχνούν τα έργα του Θεού, ούτε να γίνουν σαν τους πατέρες τους, γενεά διεστραμμένη και στασιαστική». Δες τα εγκώμια των Ιουδαίων· πώς είχαν την κακία και τη σκληροκαρδία σαν πατροπαράδοτη κληρονομιά. «Οι γιοι του Εφραίμ, ενώ τέντωναν το τόξο και έριχναν βέλη, τράπηκαν σε φυγή σε ημέρα πολέμου».

Επειδή, λοιπόν, τα μεν εκούσια είναι ως επί το πλείστον λίγα και ολοφάνερα, και οδηγούν σε μετάνοια, επειδή είναι φανερά, και παρακινούν αυτόν που τα έπραξε σε κατάνυξη, εφόσον του είναι γνωστά, τα δε υπόλοιπα, δηλαδή τα ακούσια, όσα γίνονται εν γνώσει ή εν αγνοία, όχι μόνο είναι πολλά και αμέτρητα, αλλά είναι και αόρατα και λανθάνοντα, και γι' αυτόν τον λόγο δεν παρακινούν καθόλου σε μετάνοια αυτόν που διέπραξε τόσα αναρίθμητα κακά, καθώς δεν τα κατανοεί, εξαιτίας αυτού ακριβώς έχουμε ανάγκη από ακόμη μεγαλύτερη ικεσία προς τον Θεό για αυτά τα σφάλματα, παρά για τα εκούσια και φανερά. Διότι, μέσω της άγνοιας για αυτά, ο διάβολος ωθεί τους περισσότερους στην υπερηφάνεια και την αλαζονεία, ενώ δεν είναι τίποτα και νομίζουν ότι είναι κάτι. Αυτοί, αν και ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, αγνοώντας ότι η σωτηρία όλων προέρχεται μόνο από το έλεος του Θεού. Διότι κανένας από τους ανθρώπους δεν έχει το αυτοδίκαιο της σωτηρίας, ούτε δίκαιος ούτε αμαρτωλός. Λέει δε ο Θεός: Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι, και ο Δαβίδ λέει προς τον Θεό: Κύριε της σωτηρίας μου. Τι είναι, λοιπόν, το να σωθεί κανείς; Το να μετάσχει στην αγιότητα του Θεού. Αυτό επαφίεται στην κρίση του Θεού, το να μεταδώσει τη δική Του αγιότητα σε εκείνους που κατευθύνουν τις καρδιές τους προς Αυτόν, και των οποίων το πνεύμα στάθηκε πιστό στον Θεό. Διότι το πρόσωπό Του βλέπει ευθύτητα. Επειδή οι άνθρωποι βλέπουν αυτό που φαίνεται, ο Θεός όμως βλέπει αυτό που κρύβεται.

Ποιος, λοιπόν, θα βαδίσει τώρα; Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου, όπως είναι γραμμένο; Ποιος θα υψωθεί σαν τον κέδρο στον Λίβανο; Ποιος θα λάβει φτερά σαν της περιστεράς, ασημωμένα από το Πνεύμα, και θα αναπαυθεί στο ύψος της τελειότητας; Ποιος θα κάνει να ανατείλει στις ημέρες του η δικαιοσύνη; Ποιος, κατανοώντας αυτά, θα ονομαστεί σοφός; Γι' αυτό, με κοινή θέληση, με κοινή προτροπή, εγώ από εσάς και εσείς από εμένα λάβετε, μεταδώστε, αντισταθείτε, για να μην υπολειφθούμε, για να μην ονομαστούμε γενεά διεστραμμένη και πικρόχολη, γενεά η οποία δεν κατηύθυνε σωστά την καρδιά της και το πνεύμα της δεν στάθηκε πιστό στον Θεό· αντίθετα, ας γίνουμε γενεά ευθέων, γενεά ευλογημένη. Ας δείξουμε και εμείς τα έπαθλα της αρετής μας· ας βαδίσουμε την άγια οδό των πατέρων μας. Στα δικά τους μονοπάτια ας πορευθούμε· τις αποστάσεις εκείνων ας καταμετρήσουμε· τους βίους τους ας ιχνηλατήσουμε· τα έργα τους ας μιμηθούμε με ζήλο· τους τρόπους τους ας εκμιμηθούμε, έστω και ελάχιστα και ταπεινά. Είναι αρκετό για τον μαθητή να φέρει τα μιμήματα του δασκάλου του· εκείνοι είναι ζωγράφοι της θεοειδούς εικόνας, επιστήμονες των αρετών, εμείς ας κάνουμε έστω μια σκιαγραφία· ξένοι προς τον κόσμο εκείνοι, ας ζήσουμε ως ξένοι και εμείς· πατρίδα εκείνων είναι ο ουρανός, και δική μας η άνω Ιερουσαλήμ· περιουσία τους οι εντολές του Κυρίου, αυτό ας επιλέξουμε και εμείς· δεν παραδόθηκαν εκείνοι στο σαρκικό φίλτρο, δεν τέρφθηκαν με τις ηδονές του παρόντος αιώνα, τις ίδιες καταστάσεις ας βιώσουμε και εμείς.

Εγώ, λοιπόν, αυτό θρηνώ και ταλαιπωρούμαι και διασπαράσσονται τα ελεεινά μου σπλάχνα, αναζητώντας για τη δική μου σωτηρία κάποια βοήθεια, για να μην χαθώ, είτε θεία είτε ανθρώπινη, η οποία να μπορεί να ανανεώσει τη σωτήρια πολιτεία και να ανοίξει τον δρόμο και να επαναφέρει σε τάξη τον καθένα από εμάς στο αρχαίο σχήμα και πολίτευμα, ώστε να ζούμε κανονικά και σύμφωνα με τον νόμο, όπως υποδεικνύουν τα βιβλία των θείων Πατέρων και μάλιστα το ασκητικό βιβλίο του Μεγάλου Βασιλείου. Εσάς όμως αληθινά σας μακαρίζω, τέκνα, διότι σε μια γενεά διεστραμμένη, αν και είναι τολμηρό να το πω, και σε τέτοιες ημέρες, αναζητάτε με ζήλο τον Κύριο και κατευθύνετε τις καρδιές σας, και επιβεβαιώνετε ότι το πνεύμα σας είναι μαζί με τον Θεό, και ότι διάγετε τη ζωή σας ανόθευτα και ανεπηρέαστα, έχοντας απαρνηθεί πραγματικά και έχοντας αναχωρήσει αληθινά από τον κόσμο. Και αυτό ακριβώς που ονομάζεστε φαίνεστε ότι είστε στην πράξη· διότι απομονωθήκατε αληθινά από όλους, έχοντας συνδεθεί με τον μόνο Θεό μέσω του άριστου τρόπου ζωής και λατρεύοντάς Τον.

Και ευλογητός ο Κύριος, ο οποίος δεν απέστρεψε την ταπεινή μας προσευχή και το έλεός του από εμάς, και ο οποίος σας ενδυνάμωσε ώστε να παραμείνετε αταλάντευτοι στη στερεότητα της πίστης σας, και ο οποίος δεν αφαίρεσε τον λόγο της αλήθειας από το στόμα σας ώστε να αποδειχθούν αληθινές οι φοβερές υποσχέσεις σας προς αυτόν, και ο οποίος σας δοκίμασε όπως τον χρυσό στο καμίνι και βρήκε τη δοκιμασμένη σας πίστη ακηλίδωτη και άσπιλη, και ο οποίος σας ανέδειξε τέκνα αληθινά και άμεμπτα, υιούς αναγνωρισμένους που δεν αθέτησαν την πίστη τους, υιούς του φωτός και της ημέρας και όχι του σκότους και της απείθειας, γενεά ευθεία και πιστή στον Θεό εν πνεύματι και όχι διεστραμμένη και αντιδραστική· και ο οποίος σας κατέστησε υπόδειγμα σε αυτή τη γενεά, τόσο στους μοναχούς όσο και στους κοσμικούς, ως αληθινούς μοναχούς, γνήσιους υποτακτικούς, πραγματικούς αναχωρητές του κόσμου, απαρνητές κάθε κτήσης και περιουσίας, που φρονούν τα άνω, που βλέπουν προς τα άνω, ξένους και παρεπιδήμους επί της γης, πολίτες και κατοίκους των ουρανών, κατά μίμηση των αγίων μαρτύρων, κατά τον ζήλο των οσίων και των δικαίων, προς δόξαν του πολυύμνητου κράτους του.