Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:9

Οι υιοί του Εφραίμ, που τέντωναν και έριχναν με τα τόξα. Μέσα από την αναφορά και μόνο στη φυλή του Εφραίμ, υποδήλωσε ολόκληρο τον λαό του Ισραήλ που αποσχίστηκε από τον Ιούδα. Διότι αυτοί και τις δαμάλεις έστησαν και αποστάτησαν από τη λατρεία που όριζε ο νόμος. Έχοντας θίξει την πονηρία των πατέρων, στη συνέχεια απαριθμεί όλη την κακία τους, την αφθονία των αγαθών που τους δόθηκε από τον Θεό, την απιστία τους προς τον Θεό, καθώς και τον όλεθρο που τους βρήκε ως επακόλουθο εξαιτίας αυτών· προκειμένου, αφού διαπαιδαγωγηθούν μέσα από αυτά, να αποφύγουν τον πονηρό ζήλο. Λέει δε ότι οι υιοί του Εφραίμ, δηλαδή ολόκληρος ο Ισραήλ, που είχαν διδαχθεί να πολεμούν ενάντια στους πονηρούς δαίμονες και είχαν προετοιμαστεί για αυτόν τον σκοπό σαν τόξο, ακριβώς τον καιρό του πολέμου μεταστράφηκαν, αφού αρνήθηκαν μεν τον Δεσπότη και Θεό, και υπέταξαν τους εαυτούς τους στον Βαραββά, δηλαδή στον Σατανά.

Δεν τήρησαν τη διαθήκη του Θεού. Εννοεί τη νέα παράδοση του Ευαγγελίου, και το χωρίο: «Ιδού, έρχεται ημέρα και θα συνάψω μαζί τους καινή διαθήκη». Αυτό δε αποτελεί απόδοση της αιτίας, διότι, επειδή δεν τήρησαν αυτήν, η οποία είναι ο νέος νόμος του Θεού, στράφηκαν προς τα πίσω σε ημέρα πολέμου. Διότι δεν τον πίστευαν όταν έλεγε: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει». Διότι, ενώ όφειλαν να χτυπούν και να πολεμούν εκείνους που πολεμούν τον Θεό, αυτοί κήρυξαν πόλεμο εναντίον του Θεού.

Οι υιοί του Εφραίμ, ενώ τέντωναν και έριχναν με τα τόξα, υποχώρησαν σε ημέρα πολέμου. Ο μεν αγαθός και φιλάνθρωπος Κύριος επιδείκνυε στους πρώτους προπάτορες του ιουδαϊκού έθνους έργα ανώτερα από κάθε λόγο (απερίγραπτα), αυτά δηλαδή που έγιναν μέσω του Μωυσή· εκείνοι όμως γίνονταν σκληροτράχηλοι και αληθινά λαός μωρός και όχι σοφός, και γενεά σκολιά και διεστραμμένη. Αλλά, επειδή οι πρώτοι αποδείχθηκαν τέτοιοι, παρέδιδε νόμο στους μεταγενέστερους, προστάζοντας και διαμαρτυρόμενος σε αυτόν για τα όσα έπρεπε να πράττουν και όσα όχι, προτρέποντάς τους να μη μιμούνται τους πατέρες τους, ούτε τη σκολιά και παραπικραίνουσα γενεά, η οποία δεν κατηύθυνε σωστά την καρδιά της, και της οποίας το πνεύμα δεν στάθηκε πιστό στον Θεό. Αυτοί, όμως, έχοντας γίνει χειρότεροι από τους πατέρες τους, δεν ωφελούνταν καθόλου από τη γραφή του νόμου που τους παραδόθηκε, καθώς προχωρούσαν όλο και περισσότερο στο βάθος της κακίας. Και πρώτοι βέβαια από αυτούς ήταν οι υιοί του Εφραίμ, οι οποίοι αν και είχαν τιμηθεί με εξαιρετική τιμή επειδή η φυλή τους και ο κλήρος τους προτιμήθηκαν από ολόκληρο το έθνος, και ήταν οι πρώτοι που υποδέχθηκαν την κιβωτό του Θεού και τη σκηνή του μαρτυρίου που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή στην έρημο (εξάλλου, ο τόπος στη Σηλώ, όπου βρισκόταν η σκηνή και το αγίασμα πριν από την Ιερουσαλήμ, ανήκε στη φυλή του Εφραίμ), αν και έτυχαν πρώτοι αυτής της τιμής, έγιναν ειδωλολάτρες. Και μπορεί κανείς να διαβάσει την ιστορία των πεπραγμένων τους από το βιβλίο των Κριτών.

Τους ελέγχει δε και ο παρών ψαλμός, προχωρώντας στη συνέχεια και λέγοντας για αυτούς: «Απέρριψε το σκήνωμα του Ιωσήφ, και τη φυλή του Εφραίμ δεν εξέλεξε»· και πάλι: «Και απέρριψε τη σκηνή της Σηλώμ, το σκήνωμα όπου κατοίκησε ανάμεσα στους ανθρώπους»· και παρουσιάζει την αιτία λέγοντας: «Μεταστράφηκαν σε στρεβλό τόξο. Και τον παρόργισαν στους λόφους τους, και με τα γλυπτά τους προκάλεσαν τη ζηλοτυπία του». Δικαιολογημένα, λοιπόν, έχει ειπωθεί και στα προκείμενα: «Οι υιοί του Εφραίμ, ενώ τέντωναν και έριχναν με το τόξο, στράφηκαν σε φυγή σε ημέρα πολέμου».

Γι' αυτό μετατράπηκαν σε τόξο στρεβλό· πράγμα το οποίο εξ αρχής δήλωνε το λόγιο λέγοντας: «Οι υιοί του Εφραίμ, ενώ τέντωναν και έριχναν με τα τόξα, στράφηκαν προς τα πίσω σε ημέρα πολέμου». Το πώς δε μετατράπηκαν σε τόξο στρεβλό, το αποσαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Και τον παρόργισαν πάνω στους λόφους και με τα γλυπτά τους προκάλεσαν τη ζηλοτυπία του».

Για να γνωρίσει: Διότι οι προφήτες προέλεγαν ότι τα έθνη αποτελούν άλλη γενεά, επειδή σε αυτά θα φυλάσσονταν τα μυστήρια του Χριστού, ως σε υιούς. Και θα αναστηθούν: Διότι τα έθνη, αν και πεπτωκότα, αναστήθηκαν και παρέδωσαν στα τέκνα τους τα της πίστεως και δεν θα εκλείψουν. Για να θέσουν: Διότι η ελπίδα των εθνών είναι ο Θεός [και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα]. Και να μην λησμονήσουν: Διότι τα έθνη δεν δύνανται πλέον να λησμονήσουν τη χάρη του Χριστού [και Θεού]. Και τις εντολές: Διότι όλα, όσα ενετείλατο ο Θεός στον πιστό λαό, και τα επιζητεί και τα φυλάσσει <τα αινεί>. Για να μην γίνουν: Μήπως τυχόν πάλι δουλεύσουν <πιστέψουν> στα είδωλα (στην ειδωλολατρία), όπως οι πρόγονοί τους. Γενεά σκολιά: Υπαινίσσεται (λέγει) την ιουδαϊκή γενεά. Γενεά η οποία: Διότι, αν και πολλές φορές και κατά καιρούς ευεργετήθηκε το έθνος των Ιουδαίων από τον Θεό, η καρδιά τους δεν έγινε ευθεία προς τον Θεό. Και δεν έδειξε εμπιστοσύνη: Διότι, μολονότι έγιναν τόσα πολλά θαύματα ανάμεσά τους, ποτέ δεν πίστεψαν ολόψυχα στον Θεό. Υιοί Εφραίμ: Από ένα μέρος του υπαινίσσεται ολόκληρο το έθνος (γένος) των Ιουδαίων ως έτοιμο για πόλεμο εναντίον του Θεού. Εστράφησαν: Λόγω της ασέβειάς τους πολλές φορές έπεφταν στους πολέμους (στους εχθρούς). Δεν φύλαξαν: Διότι πάντοτε υπήρξαν ανυπάκουοι στον Θεό. Και στον νόμο: Διότι ποτέ δεν πειθάρχησαν στον Θεό. Και λησμόνησαν: Ως αχάριστο γένος, πάντοτε λησμονούσαν.

Για να μην ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους, ο νόμος που εκείνοι παραμέλησαν έχει δοθεί σε εμάς για πνευματική υπόμνηση και διόρθωση. «Οι γιοι του Εφραίμ, αν και τέντωναν και έριχναν με τα τόξα, στράφηκαν σε φυγή σε ημέρα πολέμου. Δεν φύλαξαν τη διαθήκη του Θεού και δεν θέλησαν να πορευτούν σύμφωνα με τον νόμο του». Με το όνομα της μεγαλύτερης φυλής υποδήλωσε ολόκληρο τον λαό του Ισραήλ που αποσχίστηκε από τον Ιούδα· διότι ο Εφραίμ είχε τα πρωτεία ανάμεσα στις δέκα φυλές που βρέθηκαν υπό την εξουσία του Ιεροβοάμ. Έτσι, λοιπόν, θα διαπιστώσεις ότι και οι άλλοι προφήτες ονομάζουν τον Ισραήλ. Το δηλώνει άλλωστε και ο Ωσηέ, λέγοντας: «Τι να σου κάνω, Εφραίμ; Τι να σου κάνω, Μανασσή; Τι να σου κάνω, Ιούδα;». Αποκαλώντας Ιούδα τις δύο φυλές, στις οποίες βασίλευε ο οίκος του Ιούδα, και Εφραίμ πάλι τις δέκα, επειδή ακριβώς η φυλή του Εφραίμ κατείχε τη βασιλεία αυτών. Αυτοί λοιπόν είναι που «τέντωναν και έριχναν με τα τόξα»· διότι είχαν τα όργανα της θεοσέβειας. Στράφηκαν όμως σε φυγή, ολοφάνερα κατά την ημέρα του νοητού πολέμου, γυρίζοντας τα νώτα τους στους εχθρούς, δηλαδή στους δαίμονες. Τι ήταν όμως αυτό που τους προκάλεσε να τραπούν σε φυγή και να γυρίσουν τα νώτα τους στους εχθρούς;

Αυτός ο ψαλμός είναι εξ ολοκλήρου διηγηματικός, αναφερόμενος στις θείες ευεργεσίες και στην αγνωμοσύνη των Ιουδαίων. Γι' αυτό επιθυμώ να προσπεράσω εκουσίως όσους από τους στίχους περιέχουν ταυτολογία και είναι ευκολονόητοι. «Και ανέστησε», λέει, «μαρτύριο στον Ιακώβ», δηλαδή τον Χριστό από τη φυλή του Ιούδα, «και έθεσε νόμο στον Ισραήλ», «για να θέτουν την ελπίδα τους στον Θεό και να μην ξεχνούν τα έργα του Θεού, ούτε να γίνουν σαν τους πατέρες τους, γενεά διεστραμμένη και στασιαστική». Δες τα εγκώμια των Ιουδαίων· πώς είχαν την κακία και τη σκληροκαρδία σαν πατροπαράδοτη κληρονομιά. «Οι γιοι του Εφραίμ, ενώ τέντωναν το τόξο και έριχναν βέλη, τράπηκαν σε φυγή σε ημέρα πολέμου».

Αυτοί ήταν απόγονοι του πάγκαλου Ιωσήφ, κατηγορούνται όμως ότι «δεν τήρησαν τη διαθήκη του Θεού». Αυτούς ίσως τις περισσότερες φορές μιμούμαστε και εμείς, τεντώνοντας μεν το τόξο της προθυμίας προς την αρετή, αλλά «στρεφόμαστε προς τα πίσω σε ημέρα νοητού πολέμου» και κάποιας δυσκολίας, όπως ακριβώς ένας δειλός και ρίψασπις στρατιώτης. «Και ξέχασαν τις ευεργεσίες του», τις οποίες τους έδειξε «στη γη της Αιγύπτου, στην πεδιάδα της Τάνεως. Διέσχισε τη θάλασσα και τους πέρασε» «και τους οδήγησε με νεφέλη την ημέρα και όλη τη νύχτα με φως φωτιάς. Έσχισε την πέτρα στην έρημο και τους πότισε σαν σε μεγάλη άβυσσο». Δεν ανέβλυσε απλώς νερό, αλλά ποταμούς και λίμνες υδάτων άνοιξε εκείνη η απότομη και «ακολουθούσα πέτρα». Διότι, εάν η πέτρα ήταν κρημνώδης, το θαύμα δεν θα ήταν παράδοξο, επειδή και τώρα βλέπουμε πολλά νερά να αναβλύζουν από τους γκρεμούς, αλλά (το παράδοξο ήταν) ότι ήταν ένα κομμάτι πέτρας που μεταφερόταν εδώ και εκεί, και σε οποιοδήποτε μέρος της ερήμου μετακινούνταν ο λαός, μετέφεραν και εκείνη την πέτρα. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος την ονόμασε «ακολουθούσα πέτρα», λέγοντας, «η δε πέτρα ήταν ο Χριστός», δηλαδή, από τον Χριστό εκείνη η πέτρα ενεργούσε το παράδοξο θαύμα, το οποίο φαινόταν σε αυτήν, καθώς μεταφερόταν από εδώ και από εκεί και ανέβλυζε ποταμούς.

Διότι τα μεν δυτικά ρωμαϊκά τάγματα καθίσταντο αβέβαια ως προς τις προθέσεις τους και κρίνονταν μάλλον απόντα παρά παρόντα όσον αφορά την προθυμία τους, έχοντας υποκύψει στους αντιπάλους τόσες φορές όσες και συνεπλάκησαν μαζί τους. Τα δε ανατολικά, όπως ο πρωτότοκος γιος στο Ευαγγέλιο, ενώ υποσχέθηκαν την άφιξή τους στο πεδίο της μάχης, καθόλου δεν έκαναν πράξη τη συγκατάθεσή τους, αλλά αφού αποσπάστηκαν για λίγο και με τη βία από τη γενέτειρά τους, στράφηκαν και πάλι προς την προηγούμενη αντίθεσή τους σαν στραβό ξύλο. Τότε και εσύ, θεοειδέστατε αυτοκράτορα, παρόμοια με τον βασιλιά στα θεία λόγια που ετοίμαζε τους γάμους του γιου του, έστειλες αγγελιαφόρους ξανά και πολλές φορές για να προσκαλέσουν τα ασιατικά τάγματα, διατρανώνοντας σχεδόν έτσι την εύκολη σύλληψη του αποστάτη σαν να πρόκειται για έτοιμο δείπνο: «Πείτε στους καλεσμένους· το γεύμα μου έχει ετοιμαστεί, οι ταύροι μου και τα σιτευτά μου έχουν σφαγιαστεί και όλα είναι έτοιμα». Εκείνοι όμως, χωρίς μεν να προφασιστούν ξεκάθαρα νεοαποκτηθέντες αγρούς και ζευγάρια βοδιών, αλλά μη επιλέγοντας να απομακρυνθούν από αυτά έστω και για λίγο, όλοι ανεξαιρέτως απείχαν από τη συνδρομή, τρεπόμενοι σε φυγή σε ημέρα πολέμου χωρίς να τους πιέζει και να τους χτυπά κανείς, όπως ακριβώς οι γιοι του Εφραίμ, οι οποίοι τέντωναν και έριχναν με τα τόξα.

Τρώνε τους άρτους μου, αλλά εναντίον μου μηχανεύονται μεγάλο δόλο. Φαίνονται άνθρωποι ειρήνης, αλλά είναι υιοί του Εφραίμ, που τεντώνουν το τόξο και ρίχνουν βέλη. Φωνάζουν «χαίρε, ραββί» και προστρέχουν να με φιλήσουν, αλλά μέσα στη νύχτα με προδίδουν. Με ντύνουν με χλαμύδα, αλλά και με εμπαίζουν. Γονατίζουν, αλλά και με χτυπούν. Μου δίνουν σκήπτρο, αλλά και με φτύνουν. Με αναγράφουν δημόσια ως βασιλιά, αλλά και με συγκαταλέγουν στους ανόμους. Με τιμούν με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμάς.