Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 78:1

Και όταν μεν θελήσεις να υμνήσεις τον Κύριο, ψάλλε τα λόγια του 64ου ψαλμού. Εάν πάλι θέλεις να κατηχήσεις κάποιους περί της αναστάσεως, ψάλλε τα λόγια του 65ου. Ζητώντας δε τους οικτιρμούς του Θεού, ύμνησέ Τον ψάλλοντας τον 66ο. Όταν όμως βλέπεις τους μεν ασεβείς να ευημερούν με ειρήνη και να ζουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, ενώ τους δίκαιους να θλίβονται, για να μη σκανδαλιστείς και κλονιστείς, λέγε και εσύ τα λόγια του 72ου ψαλμού. Και όταν μεν οργιστεί ο Θεός εναντίον του λαού, έχεις για παράκληση σχετικά με αυτό τα συνετά λόγια του 73ου ψαλμού· όταν δε έχεις ανάγκη εξομολογήσεως, ψάλλε τον 9ο, τον 74ο, τον 91ο, τον 104ο, τον 105ο, τον 106ο, τον 107ο, τον 110ο, τον 117ο, τον 135ο και τον 137ο. Και όταν θέλεις να αποστομώσεις τις πλάνες των Ελλήνων και των αιρετικών, αποδεικνύοντας ότι δεν υπάρχει σε αυτούς η θεογνωσία παρά μόνο στην καθολική Εκκλησία, μπορείς με επίγνωση να ψάλλεις και να λέγεις τα λόγια του 75ου ψαλμού. Εάν δε οι εχθροί προκαταλάβουν τις διόδους διαφυγής και θλίβεσαι πάρα πολύ, ακόμη κι αν ταραχθείς, μην απελπιστείς, αλλά προσεύχου· και εάν κράζοντας εισακουστείς, να ευχαριστείς τον Θεό λέγοντας τα λόγια του 76ου ψαλμού. Εάν όμως οι εχθροί επιμένοντας εισβάλουν, και μιάνουν τον οίκο του Θεού, και σκοτώσουν τους αγίους και ρίψουν τα σώματά τους στα πετεινά του ουρανού, για να μην παρασυρθείς και πτοηθείς από την ωμότητά τους, να συμπάσχεις μεν με αυτούς που πάσχουν, να παρακαλείς δε τον Θεό λέγοντας τον 78ο ψαλμό.

Ψαλμός του Ασάφ. ΟΗ΄. Υπόθεση. Ψάλλει αυτόν τον ψαλμό υπέρ εκείνων που θανατώθηκαν με σκληρό τρόπο κατά τους χρόνους του Αντιόχου· και ζητά μέσω ικεσίας να αποδοθεί εκδίκηση για τη μιαιφονία που συντελέστηκε εις βάρος του έθνους, με το να μεταστραφούν δηλαδή οι συμφορές εναντίον εκείνων ακριβώς που τις επιφέρουν.

Θεέ, ήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου. Διότι ο Αντίοχος, αφού εισήγαγε πολλούς, εισήλθε στα Ιεροσόλυμα και πυρπόλησε τον θείο ναό. Μόλυναν τον άγιο ναό σου. Ιδού, λέει, τα δικά σου τα κυρίευσαν άλλοι, και τα δικά σου κατέχονται από αλλοφύλους.

Μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Τόπος κατασκευασμένος από μαζεμένες πέτρες, όπου έχει τη σκηνή του αυτός που φυλάσσει τις οπώρες. Έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Διότι, εξαιτίας της υπερβολικής απανθρωπίας τους, οι εχθροί δεν επέτρεπαν ούτε στους οικείους να θάψουν τους νεκρούς. Τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης. Διότι πώς να μην είναι όσιοι εκείνοι των οποίων το αίμα χύθηκε για την υπεράσπιση του νόμου, μεταξύ των οποίων ήταν και οι Μακκαβαίοι;

Πράγματι, παρέδιδαν στα έθνη τον Κύριο και δεν γνώριζαν, αλλά ήταν τυφλωμένοι, ότι οι ίδιοι μετά από λίγο θα μιανθούν ανάμεσα στα έθνη και ότι στην κληρονομιά τους θα εισέλθουν τα έθνη εναντίον τους, όπως ακριβώς είναι γραμμένο: «Θεέ, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μίαναν τον άγιο ναό σου, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο». Αρνούμενοι να έχουν τον Κύριο ως βασιλιά, αγνοούσαν ότι αποστερούνταν τη δαβιδική τιμή.

«Τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου.» Είναι συνήθεια των αγίων προφητών να κάνουν δεήσεις υπέρ του Ισραήλ, όταν κάποιες φορές αμάρτανε και επρόκειτο να υποστεί την τιμωρία για τα παραπτώματά του, και απομακρύνοντας, τρόπον τινά, τα αποτελέσματα της οργής, παρακαλούσαν να σταλεί αυτή σε άλλους και να στραφεί στα κεφάλια των αλλοεθνών. Έτσι λοιπόν και ο θεσπέσιος Μελωδός, στον εβδομηκοστό όγδοο ψαλμό, θρηνούσε για την καταστροφή της Ιερουσαλήμ και έλεγε: «Θεέ μου, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μόλυναν τον άγιο ναό σου.» Και προσθέτοντας και άλλα ενδιάμεσα σε αυτά, λέει: «Έκχυσε την οργή σου πάνω στα έθνη που δεν σε γνωρίζουν, και σε βασίλεια που δεν επικαλέστηκαν το όνομά σου.» Κάτι τέτοιο λέει και τώρα ο προφήτης: «Διότι εάν ανοίξεις τον ουρανό», εννοώντας βέβαια με την κάθοδο της οργής, όπως ακριβώς συνέβη και κατά την εποχή του κατακλυσμού, διότι άνοιξαν οι καταρράκτες του ουρανού. Τότε, τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου και θα λιώσουν, «όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά». Και όταν λέει «όρη» σε αυτά τα λόγια, δεν εννοεί βεβαίως τα αισθητά όρη, αλλά μάλλον τις πονηρές δυνάμεις, οι οποίες εξαιτίας της υπερβολικής τους αλαζονείας παρομοιάζονται πολύ εύστοχα με τα πιο ψηλά βουνά. Αυτές λοιπόν τις δυνάμεις που συνοδεύονται από αλαζονεία θα τις καταλάβει τρόμος. «Διότι θα λιώσουν σαν από φωτιά.» Επειδή, προφανώς, είναι αντίθετες στα δικά σου προστάγματα, η οργή θα πέσει πάνω τους σαν φωτιά και θα τις κατακάψει. «

Γι' αυτό το προφητικό Πνεύμα αναπέμπει δέηση υπέρ όλου του λαού, λέγοντας: Θεέ μου, ήρθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μίαναν τον άγιο ναό σου, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης. Διότι αυτά αποτελούσαν σεμνολογήματα του έθνους· γι' αυτό και ελέχθησαν με πολλή παρρησία. Αλλά δεν ήταν τέτοια τα όσα αναφέρονται στον εβδομηκοστό τρίτο ψαλμό, μέσω του οποίου λεγόταν: Γιατί, Θεέ μου, μας απέρριψες ολοκληρωτικά; Γιατί οργίστηκε ο θυμός σου εναντίον των προβάτων της βοσκής σου; Διότι σε εκείνα τα λόγια φανέρωνε την οριστική αποβολή του έθνους και την τελική έκπτωση της Ιερουσαλήμ.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΟΗ΄. Θεέ, ήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μίαναν τον άγιο ναό σου, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Το ότι, πριν να οικοδομηθεί ο ναός στην Ιερουσαλήμ, άκμασε ο Ασάφ την ίδια εποχή με τον Δαβίδ, είναι φανερό από την ιστορία.

Επομένως, προφητικά προαγγέλλει και μέσω των παρόντων λόγων αυτά που επρόκειτο να συμβούν πολλά χρόνια αργότερα. Αλλά μέσω μεν του εβδομηκοστού τρίτου ψαλμού προανήγγειλε, όπως έχει ήδη αποδειχθεί, την τελική άλωση της πόλης και τον έσχατο αφανισμό του ναού, που συνέβη επί των Ρωμαίων μετά το τόλμημα των κατοίκων εναντίον του Σωτήρος μας· μέσω όμως των προκειμένων σημαίνει ότι εισέβαλαν έθνη στην κληρονομία του Θεού και μόλυναν τον ναό που βρισκόταν σε αυτήν, και κατέστησαν την ίδια την πόλη ως οπωροφυλάκιο. Όμως, δεν παραδόθηκε ο τόπος στη φωτιά, ούτε έπαθε τέτοιου είδους πράγματα όπως εκείνα που φανέρωνε μέσω του προηγούμενου. Έτι δε, μέσω του παρόντος προσθέτει ότι εκείνοι που μόλυναν τον τόπο σκότωσαν πολλούς οσίους άνδρες και δούλους του Θεού, των οποίων τα νεκρά σώματα, μη επιτρέποντας να παραδοθούν στη φυσική ταφή, τα έδωσαν ως βορά στα πετεινά του ουρανού. Αυτά, όμως, δεν θα τα έβρισκε κανείς να έχουν πραχθεί ούτε κατά την έσχατη πολιορκία του τόπου. Διότι, δεν υπήρχαν τότε ανάμεσά τους όσιοι από αυτούς που κατοικούσαν την πόλη, εφόσον όλοι είχαν γίνει ανόσιοι και ασεβείς εξαιτίας όσων είχαν τολμήσει εναντίον του Σωτήρος μας και εναντίον των αποστόλων του. Αλλά ούτε και κατά την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα θα έβρισκε κανείς να έχουν συμβεί τα προκείμενα, επειδή ούτε τότε παραδίδει η ιστορία ότι θανατώθηκαν από τους Βαβυλωνίους όσιοι και θεοφιλείς άνδρες. Πότε, λοιπόν, εκπληρώθηκαν αυτά;

Και μάλιστα στις πόλεις του Ιούδα έχτισαν ολόγυρα βωμούς· και μπροστά στις θύρες των σπιτιών τους, και στις πλατείες, προσέφεραν σε αυτούς θυμίαμα. Και τα βιβλία του ψαλμού, όσα βρήκαν, αφού τα έσκισαν, τα έκαψαν στη φωτιά. Και προστίθεται: Και πολλοί στον Ισραήλ οχυρώθηκαν με σταθερότητα ώστε να μη φάνε ακάθαρτες τροφές. Και προτίμησαν να πεθάνουν, για να μη μιανθούν από τις τροφές, και πέθαναν. Και έπεσε πολύ μεγάλη οργή πάνω στον Ισραήλ. Αυτά, εξάλλου, εκπληρώθηκαν πολλά χρόνια αργότερα, μετά την εποχή των Ασσυρίων και των Μήδων, και μετά την εποχή των Περσών και μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου του Μακεδόνα. Το δε θείο Πνεύμα, μέσω του προφήτη τον οποίο εξετάζουμε, αυτά ακριβώς προφητεύει λέγοντας: «Θεέ, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μόλυναν τον άγιό σου ναό, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Έδωσαν τα πτώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης. Έχυσαν το αίμα τους σαν νερό γύρω από την Ιερουσαλήμ, και δεν υπήρχε κανείς για να τους θάψει. Γίναμε όνειδος στους γείτονές μας, περίγελος και χλευασμός σε όσους βρίσκονται γύρω μας». Αντί όμως για τη φράση «σε οπωροφυλάκιο», ο μεν Ακύλας το απέδωσε «σε σωρούς λίθων», ο δε Σύμμαχος «σε δρυμούς».

Επειδή όμως τον αγιώτατο οφθαλμό της οικουμένης και αρχιερέα των ιερέων, τον καθοδηγητή της ομολογίας σου και διδάσκαλο με τους δικούς του αγώνες υπέρ της ευσέβειας, τη μεγάλη φωνή, το στήριγμα της πίστεως, τον δεύτερο λύχνο και πρόδρομο του Χριστού, εάν επιτρέπεται να το πούμε αυτό, αφού κοιμήθηκε σε καλό γήρας και πλήρης ημερών κατά Θεόν, μετά τις συκοφαντίες, μετά τους άθλους, μετά την περιβόητη εκείνη χείρα, μετά τους ζωντανούς νεκρούς, η Τριάδα τον μετέθεσε κοντά της, με την οποία συνέζησε και για την οποία κινδύνευσε (κατανοώ ότι όλοι αναγνωρίσατε τον Αθανάσιο μέσα από αυτά τα λόγια)· ως κάποια δεύτερη πληγή και μάστιγα της Αιγύπτου εισάγει τον εαυτό του στην Εκκλησία ο προδότης της αλήθειας, ο ποιμένας των λύκων, ο ληστής που εισέρχεται υπερπηδώντας τη μάντρα της αυλής, ο δεύτερος Άρειος, η θολή και ακατάλληλη προς πόση ανατροπή, ο πιο άφθονος ποταμός που αναβλύζει από άθεη πηγή. Διστάζω βέβαια να αναφέρω τις τότε παρανομίες και μιαιφονίες, με τις οποίες το θηρίο αυτό καταλαμβάνει τον άγιο θρόνο, καθώς και τα έργα που προηγήθηκαν της πονηρής του εισόδου· θρηνώ όμως για λίγα από τα πολλά (τα οποία και εσείς θρηνείτε και από πριν θρηνήσατε), δανειζόμενος τα λόγια του θείου Δαβίδ: «Θεέ μου, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μόλυναν τον άγιο ναό σου», και τα όσα τα ακολουθούν: «Έδωσαν τα πτώματα των δούλων σου ως τροφή στα πουλιά, και ως σπαράγματα στα θηρία».

Θα προσθέσω δε από τον ίδιο και εκείνα από άλλον θρήνο και άλλη ωδή: Όσα κακά διέπραξε ο εχθρός στο ιερό σου, και καυχήθηκαν εκείνοι που σε μισούν στο μέσον της εορτής σου. Διότι, πώς δεν καυχήθηκαν; Και πώς δεν μόλυναν τον άγιο ναό σου με ποικιλότροπες συμφορές και με κάθε είδους κακά;

Εφόσον, λοιπόν, αυτή η εμφύλια μάχη ξέσπασε μέσα μου από εκείνους που είναι μεν αδελφοί, αλλά εχθροί της σωτηρίας μου, έγινα μαύρη επειδή νικήθηκα από τους πολεμίους, και δεν φύλαξα το δικό μου αμπέλι. Το αμπέλι αυτό πρέπει να το θεωρήσουμε ταυτόσημο με τον παράδεισο· διότι και εκεί ο άνθρωπος τάχθηκε να φυλάσσει τον παράδεισο. Η αμέλεια όμως ως προς τη φύλαξη εκβάλλει τον άνθρωπο από τον παράδεισο και τον καθιστά κάτοικο της δύσεως, απομακρύνοντάς τον από την ανατολή. Γι' αυτόν τον λόγο η ανατολή φανερώνεται στη δύση· «Ψάλατε», λέει, «στον Κύριο που επιβαίνει επί των δυσμών», ώστε, αφού το φως λάμψει μέσα στο σκοτάδι, να μεταβληθεί το σκοτάδι σε ακτίνα φωτός και να γίνει πάλι ωραία η μαύρη. Εκείνο δε που φαίνεται ασυνάρτητο στη διατύπωση σε σχέση με το νόημα που βρέθηκε, είναι δυνατόν να εξηγηθεί με αυτόν τον τρόπο: «Με έβαλαν», λέει, «φύλακα στα αμπέλια», το οποίο είναι ίσο με το «Κατέστησαν την Ιερουσαλήμ ως οπωροφυλάκιο». Διότι δεν την κατέστησαν εκείνοι φύλακα του θείου αμπελώνα, όπως θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς εκ πρώτης όψεως, αλλά εκείνος που την κατέστησε είναι ο Θεός, ενώ εκείνοι μόνο την πολέμησαν και την κατέστησαν «ως σκηνή σε αμπέλι και ως οπωροφυλάκιο σε σικυήλατο». Διότι, έχοντας στερηθεί εξαιτίας της παρακοής την οπώρα που φυλασσόταν, εγκαταλείφθηκε ως ένα άχρηστο θέαμα, αφού εκείνο που φυλασσόταν μέσα της δεν υπήρχε πια.

Ψαλμός του Ασάφ. Ο λόγος αναφέρεται στη συναγωγή και δηλώνει όσα υπέστη κατά καιρούς από τους εχθρούς εξαιτίας της απιστίας τους. «Ο Θεός, ήλθοσαν»: Ο Αντίοχος και οι υπόλοιποι μετά από αυτόν, πώς κυρίευσαν το ιερό και το βεβήλωσαν. «Εμίαναν»: Διότι εισερχόμενοι με ακαθαρσία μόλυναν αυτά που θεωρούνταν άγια από αυτούς. «Εθεντο»: Διότι έτσι την ερήμωσαν, ώστε να είναι αυτή σαν καλύβα που φυλάει οπώρες. «Εθεντο τα θνησιμαία»: Διότι οι κόρακες μαζί με τους γύπες έτρωγαν αυτούς που σφαγιάζονταν από τους εχθρούς. «Τας σάρκας»: Διότι, όπως ήταν φυσικό, και νήπια και όσιοι κατασφάζονταν, και τρώγονταν επίσης από τα θηρία. «Εξέχεαν το αίμα»: Διότι τόσο πολλοί ήταν αυτοί που έπεφταν από τους πολεμίους, ώστε η πόλη κατακλυζόταν από τα αίματα και ούτε καν ταφής δεν αξιώνονταν. Αυτά δε ο Θεός επέτρεψε να συμβούν εξαιτίας της παρανομίας τους, δηλαδή του λαού. «Εγενήθημεν»: Χλευάστηκαν και ονειδίστηκαν από τους εχθρούς και τα έθνη. Διότι ενώ τιμώνταν από τον Θεό, πώς ονειδίστηκαν και ατιμάστηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο; «Μυκτηρισμός»: Διότι όλα τα γύρω έθνη χλεύαζαν, περιπαίζοντας την αρχαία Ιερουσαλήμ, πώς, αν και αγαπημένη, ατιμάστηκε από τον Θεό, επειδή η ίδια ατίμασε τον Θεό. «Εως πότε»: Η συναγωγή, ευρισκόμενη σε θλίψη, δέεται στον Θεό, ώστε να παύσει την οργή του. «Εκκαυθήσεται»: Διότι έχει γραφτεί: Με μεγάλο ζήλο εζήλωσα την Ιερουσαλήμ. Και πάλι: Ο ζήλος του οίκου σου με κατέφαγε και ο ζήλος του Κυρίου Σαβαώθ τα έπραξε αυτά.

Ψαλμός του Ασάφ. οη'. 1. Είναι σαφής η επιγραφή της προφητείας· γι' αυτό ας επικεντρώσουμε τον λόγο μας στην ερμηνεία του ψαλμού. Διότι δεν περιέχει κατηγορία κατά των εθνών, όπως νομίζουν μερικοί, αλλά είναι προφητεία για όσα θα συμβούν στον λαό των Ιουδαίων, όταν τα έθνη καταλάβουν την κληρονομιά τους. «Θεέ, ήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μόλυναν τον άγιο ναό σου». Αυτά συνέβησαν στους Ιουδαίους, όταν την Ιερουσαλήμ κατέλαβαν οι Ασσύριοι, και μετά από αυτούς οι Μακεδόνες, και έπειτα από όλους οι Ρωμαίοι.

Εφόσον λοιπόν αυτό είναι φανερό, ας στρέψουμε και εμείς την προφητεία προς το πνευματικό της νόημα. Διότι, όταν τα έθνη εισήλθαν στην κληρονομιά των Ιουδαίων, δηλαδή στη θεογνωσία -καθώς αυτή αποτελούσε τον αρχαίο κλήρο των Ιουδαίων, ώστε ο Μωυσής να λέει προς αυτούς στο Δευτερονόμιο: «Εσένα όμως εξέλεξε Κύριος ο Θεός από όλα τα έθνη που βρίσκονται κάτω από τον ουρανό»- τότε μίαναν τον άγιο ναό τους, τον οποίο κατείχαν στην αρχαία Ιερουσαλήμ. Και αυτό, όχι επειδή οι ίδιοι έγιναν αίτιοι του μολυσμού, αλλά επειδή αποκάλυψαν τον λανθάνοντα μολυσμό του ναού, εξαιτίας του οποίου όσοι λειτουργούσαν σε αυτόν ασεβούσαν με ποικίλους τρόπους. Όπως ακριβώς ο ιερέας, ο οποίος επιθεωρεί την αμφίβολη λέπρα και έπειτα επικυρώνει την πάθηση μετά τη διάγνωση, λέγεται ότι μιαίνει τον πάσχοντα, όχι επειδή επιφέρει μολυσμό (αφού αυτό είναι ξένο προς το έργο του ιερέα), αλλά επειδή καθιστά φανερό τον ήδη υπάρχοντα, αυτό ακριβώς συνέβη στους Ιουδαίους από τα έθνη. Διότι η δικαίωση των δεύτερων βεβήλωσε τους πρώτους, και η υπακοή του νέου λαού κατέστησε σαφέστερη την παρακοή του παλαιού. Έθεσαν την Ιερουσαλήμ ως οπωροφυλάκιο.

Γιατί λέει, «Ως οπωροφυλάκιο»; Επειδή, αφού έλαβαν το πνεύμα του νόμου και των προφητών, άφησαν στους εαυτούς τους να φυλάνε μόνο την οπώρα του γράμματος. Αυτό δε, δεν προήλθε από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό, ο οποίος ήθελε να διασώζονται στους εχθρούς οι αποδείξεις της δικής μας πίστεως. Και το γράμμα ονομάστηκε εύλογα οπώρα, καθώς δεν προσφέρει γνήσια, αλλά πρόσκαιρη τροφή. «Έδωσαν τα θνησιμαία των δούλων σου ως βορά στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης.» Τα πετεινά του ουρανού συχνά αναφέρονται από τη θεόπνευστη Γραφή με κακή έννοια. Αυτό το φανερώνει ο αρχισιτοποιός του Φαραώ, ο οποίος, επειδή είδε στον ύπνο του τα πετεινά του ουρανού να τρώνε τα αρτοσκευάσματα που έφερε στο κεφάλι του, το όνειρο ερμηνεύτηκε ως αφαίρεση του κεφαλιού του. Σε αυτά η Εκκλησία έδωσε για κατάβρωση τα θνησιμαία των Ιουδαίων, αλλά βέβαια και στα θηρία της γης τις σάρκες των οσίων. Και αυτές είναι πονηρές δυνάμεις, όπως μας εξήγησε ξεκάθαρα ο Ησαΐας. Διότι λέει για τη Βαβυλώνα: «Εκεί θα αναπαυθούν θηρία», και προσθέτει ποια είναι αυτά: «Και θα αναπαυθούν εκεί σειρήνες, και δαιμόνια θα χορεύουν εκεί».

ΨΑΛΜΟΣ ΟΗ΄. «Κατέστησαν την Ιερουσαλήμ ως οπωροφυλάκιο.» Για ποιο λόγο ως οπωροφυλάκιο; Επειδή, αφού πήραν το πνεύμα του νόμου και των προφητών, άφησαν σε αυτούς να φυλάττουν μόνο την οπώρα του γράμματος. Αυτό όμως δεν προήλθε από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό, ο οποίος ήθελε να διασώζονται οι αποδείξεις της δικής μας πίστης ανάμεσα στους εχθρούς. Δικαιολογημένα δε το γράμμα ονομάζεται οπώρα, επειδή δεν προσφέρει γνήσια, αλλά πρόσκαιρη τροφή. «Εξέχεαν το αίμα τους.» Αίμα τους είναι τα ψυχικά σφάλματα, για τα οποία η τιμωρία φτάνει μέχρι το αίμα· αυτά χύθηκαν σαν νερό, ώστε να μην μπορούν πλέον να ανακληθούν, όπως ακριβώς ούτε το νερό μπορεί να μαζευτεί αφού χυθεί. Ολόγυρα στην Ιερουσαλήμ· δηλαδή, πάνω σε αυτήν και σε όσους προέρχονται από αυτήν. Διότι το αίμα τους έπεσε πάνω τους και πάνω στα παιδιά τους, όπως ακριβώς έλεγαν οι ίδιοι συκοφαντώντας τον Χριστό. Και δεν υπήρχε κανείς για να τους θάψει. Γιατί; Επειδή οι ίδιοι αφενός, ως νεκροί, δεν είχαν τη δύναμη να θάψουν ο ένας τον άλλον· η Εκκλησία αφετέρου δεν ξέρει να τους θάβει, δηλαδή να συγκαλύπτει τα αμαρτήματά τους. Και τι την εμποδίζει; Η απόφαση του Χριστού που λέει: Άφησε τους νεκρούς να θάβουν τους δικούς τους νεκρούς. Γιατί; Επειδή, προσπαθώντας να συγκαλύψουν τους αμαρτωλούς, κάνουν τις δικές τους πράξεις πιο γυμνές και επονείδιστες σε όλους. «Μη θυμηθείς τις παλιές μας ανομίες.» Διότι πώς θα μπορέσουμε να αντέξουμε απέναντι σε παλιά και νέα κακά;

Ψαλμός 78. Ψαλμός του Ασάφ. «Θεέ, ήλθαν έθνη στην κληρονομία σου, μόλυναν τον άγιο ναό σου, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης· έχυσαν το αίμα τους σαν νερό γύρω από την Ιερουσαλήμ και δεν υπήρχε κανείς να τους θάψει». Και αυτά τα δεινά δεν τα υπέστη εκείνη η θεία κληρονομία μόνο μία ή δύο ή τρεις φορές, αλλά αναρίθμητες φορές κατά τη διάρκεια διαφόρων γενεών.

Επειδή προσπάθησαν με κάθε τρόπο να εξαφανίσουν την εικόνα και τη μνήμη σου από τους οίκους σου και την πολιτεία σου· ας ψάλλει και αυτός, θρηνώντας τις δικές μας συμφορές που έχουν ενσκήψει τώρα σε εμάς: Θεέ μου, δεν ήλθαν βέβαια έθνη στην κληρονομία σου, αλλά αυτοί που είναι πιο ασύνετοι και πιο εχθρικοί από τα έθνη, και που με την κακουργία τους εναντίον των αγίων σου προσπαθούν να τα ξεπεράσουν· διότι ενώ παρουσιάζουν εξωτερικά το πρόσχημα της ιερωσύνης, κρύβουν τον λύκο κάτω από προβιά· μόλυναν τον άγιο ναό σου, και τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων, τα γέμισαν με ακοσμία και ατιμία.