Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 78:2

Και όταν μεν θελήσεις να υμνήσεις τον Κύριο, ψάλλε τα λόγια του 64ου ψαλμού. Εάν πάλι θέλεις να κατηχήσεις κάποιους περί της αναστάσεως, ψάλλε τα λόγια του 65ου. Ζητώντας δε τους οικτιρμούς του Θεού, ύμνησέ Τον ψάλλοντας τον 66ο. Όταν όμως βλέπεις τους μεν ασεβείς να ευημερούν με ειρήνη και να ζουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, ενώ τους δίκαιους να θλίβονται, για να μη σκανδαλιστείς και κλονιστείς, λέγε και εσύ τα λόγια του 72ου ψαλμού. Και όταν μεν οργιστεί ο Θεός εναντίον του λαού, έχεις για παράκληση σχετικά με αυτό τα συνετά λόγια του 73ου ψαλμού· όταν δε έχεις ανάγκη εξομολογήσεως, ψάλλε τον 9ο, τον 74ο, τον 91ο, τον 104ο, τον 105ο, τον 106ο, τον 107ο, τον 110ο, τον 117ο, τον 135ο και τον 137ο. Και όταν θέλεις να αποστομώσεις τις πλάνες των Ελλήνων και των αιρετικών, αποδεικνύοντας ότι δεν υπάρχει σε αυτούς η θεογνωσία παρά μόνο στην καθολική Εκκλησία, μπορείς με επίγνωση να ψάλλεις και να λέγεις τα λόγια του 75ου ψαλμού. Εάν δε οι εχθροί προκαταλάβουν τις διόδους διαφυγής και θλίβεσαι πάρα πολύ, ακόμη κι αν ταραχθείς, μην απελπιστείς, αλλά προσεύχου· και εάν κράζοντας εισακουστείς, να ευχαριστείς τον Θεό λέγοντας τα λόγια του 76ου ψαλμού. Εάν όμως οι εχθροί επιμένοντας εισβάλουν, και μιάνουν τον οίκο του Θεού, και σκοτώσουν τους αγίους και ρίψουν τα σώματά τους στα πετεινά του ουρανού, για να μην παρασυρθείς και πτοηθείς από την ωμότητά τους, να συμπάσχεις μεν με αυτούς που πάσχουν, να παρακαλείς δε τον Θεό λέγοντας τον 78ο ψαλμό.

Μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Τόπος κατασκευασμένος από μαζεμένες πέτρες, όπου έχει τη σκηνή του αυτός που φυλάσσει τις οπώρες. Έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Διότι, εξαιτίας της υπερβολικής απανθρωπίας τους, οι εχθροί δεν επέτρεπαν ούτε στους οικείους να θάψουν τους νεκρούς. Τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης. Διότι πώς να μην είναι όσιοι εκείνοι των οποίων το αίμα χύθηκε για την υπεράσπιση του νόμου, μεταξύ των οποίων ήταν και οι Μακκαβαίοι;

Γι' αυτό το προφητικό Πνεύμα αναπέμπει δέηση υπέρ όλου του λαού, λέγοντας: Θεέ μου, ήρθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μίαναν τον άγιο ναό σου, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης. Διότι αυτά αποτελούσαν σεμνολογήματα του έθνους· γι' αυτό και ελέχθησαν με πολλή παρρησία. Αλλά δεν ήταν τέτοια τα όσα αναφέρονται στον εβδομηκοστό τρίτο ψαλμό, μέσω του οποίου λεγόταν: Γιατί, Θεέ μου, μας απέρριψες ολοκληρωτικά; Γιατί οργίστηκε ο θυμός σου εναντίον των προβάτων της βοσκής σου; Διότι σε εκείνα τα λόγια φανέρωνε την οριστική αποβολή του έθνους και την τελική έκπτωση της Ιερουσαλήμ.

Και μάλιστα στις πόλεις του Ιούδα έχτισαν ολόγυρα βωμούς· και μπροστά στις θύρες των σπιτιών τους, και στις πλατείες, προσέφεραν σε αυτούς θυμίαμα. Και τα βιβλία του ψαλμού, όσα βρήκαν, αφού τα έσκισαν, τα έκαψαν στη φωτιά. Και προστίθεται: Και πολλοί στον Ισραήλ οχυρώθηκαν με σταθερότητα ώστε να μη φάνε ακάθαρτες τροφές. Και προτίμησαν να πεθάνουν, για να μη μιανθούν από τις τροφές, και πέθαναν. Και έπεσε πολύ μεγάλη οργή πάνω στον Ισραήλ. Αυτά, εξάλλου, εκπληρώθηκαν πολλά χρόνια αργότερα, μετά την εποχή των Ασσυρίων και των Μήδων, και μετά την εποχή των Περσών και μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου του Μακεδόνα. Το δε θείο Πνεύμα, μέσω του προφήτη τον οποίο εξετάζουμε, αυτά ακριβώς προφητεύει λέγοντας: «Θεέ, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μόλυναν τον άγιό σου ναό, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο. Έδωσαν τα πτώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης. Έχυσαν το αίμα τους σαν νερό γύρω από την Ιερουσαλήμ, και δεν υπήρχε κανείς για να τους θάψει. Γίναμε όνειδος στους γείτονές μας, περίγελος και χλευασμός σε όσους βρίσκονται γύρω μας». Αντί όμως για τη φράση «σε οπωροφυλάκιο», ο μεν Ακύλας το απέδωσε «σε σωρούς λίθων», ο δε Σύμμαχος «σε δρυμούς».

«Έως πότε, Κύριε, θα οργίζεσαι μέχρι τέλους; Θα αναφλέγεται σαν φωτιά ο ζήλος σου;» Μου φαίνεται ότι ο προφήτης Ασάφ, μετά την κατηγορία κατά του ιουδαϊκού έθνους, την οποία διατύπωσε στο προηγούμενο κείμενο, εισάγει ακολούθως τα προκείμενα λόγια, προκειμένου τρόπον τινά να εξιλεώσουν και να θεραπεύσουν όσα ελέγχθηκαν προηγουμένως. Απαριθμεί, λοιπόν, τους θανάτους εκείνων από τους Ιουδαίους που μαρτύρησαν υπέρ της ευσέβειας· των οποίων τα νεκρά σώματα οι εχθροί του Θεού έθεσαν ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, και τις σάρκες των οσίων του Θεού στα θηρία της γης. Εύστοχα, επομένως, με βάση αυτά εξευμενίζει τον Θεό, σαν να του προσφέρθηκε ως θυσία ο θάνατος των οσίων του. Γι' αυτό λέει: «Έως πότε, Κύριε, θα οργίζεσαι μέχρι τέλους;» παραπέμποντας τον λόγο στην ανάμνηση των προηγουμένων, όπου είχε ειπωθεί: «Γιατί, Θεέ μου, μας απέρριψες μέχρι τέλους;»

«Ύψωσε τα χέρια σου εναντίον της υπερηφάνειάς τους μέχρι τέλους, για όσα κακά διέπραξε ο εχθρός στο ιερό σου. Και καυχήθηκαν αυτοί που σε μισούν στο μέσο της εορτής σου. Έθεσαν τα δικά τους σημεία ως σημεία, και δεν γνώρισαν, σαν να βρίσκονταν στην επάνω είσοδο· όπως με τσεκούρια σε δάσος δέντρων, έκοψαν τις θύρες της· όλοι μαζί με πέλεκυ και σφυρί την κατέρριψαν. Κατέκαψαν με φωτιά το αγιαστήριό σου· μέχρι το έδαφος βεβήλωσαν το σκήνωμα του ονόματός σου.» Αυτά μεν αναφέρει ο εβδομηκοστός τρίτος ψαλμός. Αλλά και ο εβδομηκοστός όγδοος, ο οποίος ανήκει επίσης στον Ασάφ, περιέχει τα εξής: «Θεέ, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μίαναν τον άγιο ναό σου, μετέτρεψαν την Ιερουσαλήμ σε οπωροφυλάκιο· έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης». Από αυτά, τα μεν πρώτα, εννοώ εκείνα από τον εβδομηκοστό τρίτο ψαλμό, ειπώθηκαν όταν ακόμη βασίλευε ο Δαβίδ, πριν κατασκευαστεί ο ναός από τον Σολομώντα· εκπληρώθηκαν δε όχι σε άλλη εποχή, παρά πρώτον μεν κατά την πολιορκία των Βαβυλωνίων, και δεύτερον κατά τον πόλεμο των Ρωμαίων εναντίον των Ιουδαίων.

Διότι το καθένα από τα λεγόμενα εκπληρωνόταν τόσο κατά την πρώτη όσο και κατά τη δεύτερη καταστροφή του ιερού, τα οποία είχαν προγνωσθεί και διακηρυχθεί στους εν λόγω ψαλμούς από τον Ασάφ. Τα δεύτερα όμως, αυτά από τον εβδομηκοστό όγδοο ψαλμό, εκπληρώνονταν κατά τους χρόνους του Αντιόχου που ονομάστηκε Επιφανής, ο οποίος, αφού έγινε βασιλιάς της Συρίας, καθυπέταξε τα Ιεροσόλυμα, μόλυνε τον ναό και γκρέμισε το θυσιαστήριο, και έπειτα, εξαναγκάζοντας τους Ιουδαίους να εκελληνιστούν, θανάτωσε πάρα πολλούς από αυτούς, άνδρες και γυναίκες, επειδή υπερασπίζονταν τον δικό τους νόμο και την πατροπαράδοτη ευσέβεια, βασανίζοντάς τους προηγουμένως με ποικίλες τιμωρίες. Για εκείνον λοιπόν τον καιρό, καθώς και για όσους αργότερα έπραξαν τα ίδια με τον Αντίοχο, αναφωνεί ο Ασάφ τα λόγια από τον εβδομηκοστό όγδοο ψαλμό. Σε αυτόν τον λόγο μαρτυρεί και το βιβλίο των λεγόμενων Μακκαβαίων, το οποίο αναφέρει τα εξής: «και συγκεντρώθηκαν επιπλέον προς τον Ιάκειμο και τον Βακχίδη μια σύναξη γραμματέων αναζητώντας τα δίκαια», και στη συνέχεια προσθέτει: «και τους ορκίστηκε λέγοντας, δεν θα επιδιώξουμε να κάνουμε κακό σε εσάς και στους φίλους σας. Και τον εμπιστεύτηκαν, και συνέλαβε από αυτούς εξήντα άνδρες και τους σκότωσε σε μία ημέρα, σύμφωνα με τον λόγο του Ασάφ που έγραψε: έδωσαν τα νεκρά σώματα των δούλων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα ζώα της γης, έχυσαν το αίμα τους γύρω από την Ιερουσαλήμ, και δεν υπήρχε κανείς για να τους θάψει».

Επειδή όμως τον αγιώτατο οφθαλμό της οικουμένης και αρχιερέα των ιερέων, τον καθοδηγητή της ομολογίας σου και διδάσκαλο με τους δικούς του αγώνες υπέρ της ευσέβειας, τη μεγάλη φωνή, το στήριγμα της πίστεως, τον δεύτερο λύχνο και πρόδρομο του Χριστού, εάν επιτρέπεται να το πούμε αυτό, αφού κοιμήθηκε σε καλό γήρας και πλήρης ημερών κατά Θεόν, μετά τις συκοφαντίες, μετά τους άθλους, μετά την περιβόητη εκείνη χείρα, μετά τους ζωντανούς νεκρούς, η Τριάδα τον μετέθεσε κοντά της, με την οποία συνέζησε και για την οποία κινδύνευσε (κατανοώ ότι όλοι αναγνωρίσατε τον Αθανάσιο μέσα από αυτά τα λόγια)· ως κάποια δεύτερη πληγή και μάστιγα της Αιγύπτου εισάγει τον εαυτό του στην Εκκλησία ο προδότης της αλήθειας, ο ποιμένας των λύκων, ο ληστής που εισέρχεται υπερπηδώντας τη μάντρα της αυλής, ο δεύτερος Άρειος, η θολή και ακατάλληλη προς πόση ανατροπή, ο πιο άφθονος ποταμός που αναβλύζει από άθεη πηγή. Διστάζω βέβαια να αναφέρω τις τότε παρανομίες και μιαιφονίες, με τις οποίες το θηρίο αυτό καταλαμβάνει τον άγιο θρόνο, καθώς και τα έργα που προηγήθηκαν της πονηρής του εισόδου· θρηνώ όμως για λίγα από τα πολλά (τα οποία και εσείς θρηνείτε και από πριν θρηνήσατε), δανειζόμενος τα λόγια του θείου Δαβίδ: «Θεέ μου, εισήλθαν έθνη στην κληρονομιά σου, μόλυναν τον άγιο ναό σου», και τα όσα τα ακολουθούν: «Έδωσαν τα πτώματα των δούλων σου ως τροφή στα πουλιά, και ως σπαράγματα στα θηρία».

Ψαλμός του Ασάφ. Ο λόγος αναφέρεται στη συναγωγή και δηλώνει όσα υπέστη κατά καιρούς από τους εχθρούς εξαιτίας της απιστίας τους. «Ο Θεός, ήλθοσαν»: Ο Αντίοχος και οι υπόλοιποι μετά από αυτόν, πώς κυρίευσαν το ιερό και το βεβήλωσαν. «Εμίαναν»: Διότι εισερχόμενοι με ακαθαρσία μόλυναν αυτά που θεωρούνταν άγια από αυτούς. «Εθεντο»: Διότι έτσι την ερήμωσαν, ώστε να είναι αυτή σαν καλύβα που φυλάει οπώρες. «Εθεντο τα θνησιμαία»: Διότι οι κόρακες μαζί με τους γύπες έτρωγαν αυτούς που σφαγιάζονταν από τους εχθρούς. «Τας σάρκας»: Διότι, όπως ήταν φυσικό, και νήπια και όσιοι κατασφάζονταν, και τρώγονταν επίσης από τα θηρία. «Εξέχεαν το αίμα»: Διότι τόσο πολλοί ήταν αυτοί που έπεφταν από τους πολεμίους, ώστε η πόλη κατακλυζόταν από τα αίματα και ούτε καν ταφής δεν αξιώνονταν. Αυτά δε ο Θεός επέτρεψε να συμβούν εξαιτίας της παρανομίας τους, δηλαδή του λαού. «Εγενήθημεν»: Χλευάστηκαν και ονειδίστηκαν από τους εχθρούς και τα έθνη. Διότι ενώ τιμώνταν από τον Θεό, πώς ονειδίστηκαν και ατιμάστηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο; «Μυκτηρισμός»: Διότι όλα τα γύρω έθνη χλεύαζαν, περιπαίζοντας την αρχαία Ιερουσαλήμ, πώς, αν και αγαπημένη, ατιμάστηκε από τον Θεό, επειδή η ίδια ατίμασε τον Θεό. «Εως πότε»: Η συναγωγή, ευρισκόμενη σε θλίψη, δέεται στον Θεό, ώστε να παύσει την οργή του. «Εκκαυθήσεται»: Διότι έχει γραφτεί: Με μεγάλο ζήλο εζήλωσα την Ιερουσαλήμ. Και πάλι: Ο ζήλος του οίκου σου με κατέφαγε και ο ζήλος του Κυρίου Σαβαώθ τα έπραξε αυτά.

Γιατί λέει, «Ως οπωροφυλάκιο»; Επειδή, αφού έλαβαν το πνεύμα του νόμου και των προφητών, άφησαν στους εαυτούς τους να φυλάνε μόνο την οπώρα του γράμματος. Αυτό δε, δεν προήλθε από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό, ο οποίος ήθελε να διασώζονται στους εχθρούς οι αποδείξεις της δικής μας πίστεως. Και το γράμμα ονομάστηκε εύλογα οπώρα, καθώς δεν προσφέρει γνήσια, αλλά πρόσκαιρη τροφή. «Έδωσαν τα θνησιμαία των δούλων σου ως βορά στα πετεινά του ουρανού, τις σάρκες των οσίων σου στα θηρία της γης.» Τα πετεινά του ουρανού συχνά αναφέρονται από τη θεόπνευστη Γραφή με κακή έννοια. Αυτό το φανερώνει ο αρχισιτοποιός του Φαραώ, ο οποίος, επειδή είδε στον ύπνο του τα πετεινά του ουρανού να τρώνε τα αρτοσκευάσματα που έφερε στο κεφάλι του, το όνειρο ερμηνεύτηκε ως αφαίρεση του κεφαλιού του. Σε αυτά η Εκκλησία έδωσε για κατάβρωση τα θνησιμαία των Ιουδαίων, αλλά βέβαια και στα θηρία της γης τις σάρκες των οσίων. Και αυτές είναι πονηρές δυνάμεις, όπως μας εξήγησε ξεκάθαρα ο Ησαΐας. Διότι λέει για τη Βαβυλώνα: «Εκεί θα αναπαυθούν θηρία», και προσθέτει ποια είναι αυτά: «Και θα αναπαυθούν εκεί σειρήνες, και δαιμόνια θα χορεύουν εκεί».

Ερώτηση: Αφού λοιπόν η Ιερουσαλήμ ονομάζεται θεία κληρονομιά, για ποιο λόγο παραδόθηκε πολλές φορές σε τέτοιες συμφορές, περισσότερο από όλες τις πόλεις; Απόκριση: Διότι δεν ανέχεται ο Κληρονόμος να βλέπει την κληρονομιά του Θεού να βεβηλώνεται και να ρυπαίνεται από την αμαρτία. Και βλέποντάς την να ζει ανάξια της ευγένειάς του, την παραδίδει στους αντιπάλους προς διαπαιδαγώγηση και σωφρονισμό. Διότι αυτό κάνουν οι φιλόστοργοι πατέρες στους κληρονόμους τους, για να βελτιωθούν, όταν απομακρύνονται από την ευγενική τους καταγωγή. Και λέει «τα θνησιμαία των δούλων σου και τις σάρκες των οσίων σου», διότι μαζί με τους αμαρτωλούς πολλές φορές συγκινδύνευαν και οι δίκαιοι, και στεφανώνονταν πιο λαμπρά. Διότι έτσι και οι προφήτες οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι μαζί με τον λαό στη Βαβυλώνα. «Γίναμε όνειδος στους γείτονές μας, περίγελος και χλευασμός σε όσους βρίσκονται γύρω μας». Έπειτα, στρεφόμενος σε ικεσία προς τον Θεό, μαζί με άλλα ικετευτικά λόγια, λέει και τούτο: «Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, Κύριε», και τα εξής: «Για να μην πουν», λέει, «τα έθνη: Πού είναι ο Θεός τους;». Δηλαδή, λέει, μην τους επιτρέψεις καθόλου να βλασφημούν εναντίον σου εξαιτίας των δικών μας αμαρτιών. Αλλά μάλλον, «Ανταπόδωσέ τους εκατονταπλάσια τον ονειδισμό, με τον οποίο σε ονείδισαν, Κύριε».

Προς τον επίσκοπο Βιδίνης. Λυπηρά είναι βέβαια τα όσα σου συμβαίνουν, τιμιότατε αδελφέ, και αγγίζουν κάθε καρδιά. Ποιος θα φέρει αντίρρηση; Εξωτερικά υπάρχουν μάχες, εσωτερικά φόβοι. Βοηθός και σύμμαχος πουθενά. Οι μεν εχθροί θορυβούν και σηκώνουν κεφάλι και δίνουν τα νεκρά σώματα των δούλων ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Χύνουν το αίμα τους γύρω από την πόλη μας και δεν υπάρχει κανείς για να τους θάψει. Οι δε φίλοι και οι πλησίον στέκονται απέναντι. Κι αν πλησιάζουν, στέκονται ετοιμάζοντας με χειρότερο τρόπο το ολέθριο αγκίστρι. Διότι, αφού η αγάπη έχει εντελώς ψυχρανθεί, εχθροί του ανθρώπου έγιναν οι ίδιοι οι οικείοι του. Αυτά βέβαια μπορούν να πληγώσουν την ψυχή σε απερίγραπτο βαθμό. Όμως, αν αναλογιστούμε ότι κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε λύπη, ο καθολικός χαρακτήρας της συμφοράς θα γίνει για εμάς παρηγοριά. Διότι ποιος, πες μου, έχει άνεση σε αυτές τις πονηρές ημέρες; Εγώ νομίζω, κανένας.

Αλλά είθε διαρκώς να επιβλέπεις την κληρονομία σου, έχοντας οπωσδήποτε τώρα μεγαλύτερη και περισσότερη δύναμη από ό,τι παλαιότερα όταν βρισκόσουν στο σώμα, και είθε να αποδιώκεις την πονηρή αίρεση, η οποία σαν λοιμώδης νόσος εισχώρησε κρυφά στο ποίμνιό σου, οπωσδήποτε μετά την εν Χριστώ κοίμησή σου, η οποία διασκορπίζει και διαφθείρει τα πρόβατα της νομής, την οποία είθε να ανακόψεις, άγιε και αγαθότατε ποιμένα, και να διαφυλάττεις εμάς, τα πνευματικά σου τέκνα, ανέπαφους από βαρβαρικές επιδρομές, επιβλέποντάς μας πάντοτε, και ιδίως τώρα, που η θλίψη πλησιάζει, που δεν υπάρχει βοηθός, όταν η σκυθική μάχαιρα μέθυσε από βουλγαρικά αίματα, όταν χέρια αθέων εξέθεσαν τα πτώματα των τέκνων σου ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Αυτά τα χέρια είθε να συντρίψεις με τη δεξιά χείρα του Θεού που εσύ υπηρέτησες, χαρίζοντας ειρήνη στον λαό σου, ώστε να τελούμε τις εορτές σου με κάθε αγαλλίαση, δοξάζοντας μέσω εσού τον Πατέρα και τον Υιό και το Πνεύμα, τον έναν Θεό, στον οποίο ανήκει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.