Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 79:20

Και όταν ο προφήτης λέγει προς τον Θεό· «Φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε», δεν μπορεί να πει· «Φανέρωσε τη φύση σου, και θα σωθούμε». Επομένως, η φύση και το πρόσωπο δεν είναι το ίδιο.

Διότι οι μακάριοι προφήτες και πατριάρχες, γνωρίζοντας διά της ενέργειας του Αγίου Πνεύματος ότι δεν επρόκειτο στα έσχατα των χρόνων να εμφανισθεί πάνω στη γη και να σαρκωθεί η κοινή φύση της Αγίας Τριάδος, δηλαδή το ολόκληρο πλήρωμα των τριών προσώπων, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αλλά το ένα πρόσωπο, τουτέστιν ο Θεός Λόγος, γι’ αυτό δεν έλεγαν ότι θα έλθει η τριαδική ουσία του Θεού, αλλά κήρυτταν και παρακαλούσαν για την επιφάνεια του προσώπου του Θεού, σαν να επιζητούσαν καθαρά και ολοφάνερα το πρόσωπο του Θεού Λόγου και την επί γης παρουσία του και να έλεγαν προς αυτόν: «Επίφανον τὸ πρόσωπόν σου, καὶ σωθησόμεθα», και· «Ἐξεζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου, τὸ πρόσωπόν σου, κύριε, ζητήσω», και· «Ἐπιφάναι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐλεήσαι ἡμᾶς», και πάλι· «Τὸ πρόσωπόν σου ἐπίφανον ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου», δηλαδή πάνω στον άνθρωπο που έπλασες. Την παρουσία ιδίου προσώπου του Θεού, δηλαδή του ενός της Αγίας Τριάδος, τουτέστι του Θεού Λόγου, και όχι της κοινής φύσεως, κηρύττουν οι προφήτες· και, για να το πω σαφέστερα, καταγγέλλουν την παρουσία ενούσιου προσώπου του Θεού και όχι την ολική τριπρόσωπη σάρκωση της τρισυποστάτου Τριάδος. Ώστε, η φύση και το πρόσωπο δεν είναι το ίδιο, όπως είπα μυριάκις.

Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψέ μας. Συνεχώς προβάλλει την ικεσία, επισπεύδοντας να πραγματοποιηθεί η επιφάνεια του Μονογενούς, διά του οποίου και θα σωθούν.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΘ΄. [<Ενώπιον του Εφραίμ και του Βενιαμίν και του Μανασσή.> Μέσω των τριών πιο επιφανών φυλών υποδηλώνει ολόκληρο το γένος του Ισραήλ.] <Ελθέ για να μας σώσεις.> (B f. 343 b, C f. 173. E f. 166 b, H f. 316 b) Διότι αυτά έχουν ειπωθεί προφητικά. Εκπληρώθηκαν όμως, όπως είπα, σε εμάς, στους οποίους έχουν φθάσει τα τέλη των αιώνων. Επειδή στους έσχατους καιρούς του αιώνα έγινε άνθρωπος ο μονογενής Λόγος του Θεού. <Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε.> (B f. 343 b, F f. 131 b, H f. 317, K f. 147) Πρόσωπο του Θεού και Πατρός ονομάζουν τον Υιό· διότι είναι εικόνα και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και σε Αυτόν και μόνο διαφαίνεται το κάλλος του Θεού και Πατρός. —Όταν έλαμψε σε εμάς το πρόσωπο του Πατρός, δηλαδή ο Υιός, επιστρέψαμε προς τον ζώντα και αληθινό Θεό από τη μάταιη πατροπαράδοτη διαγωγή μας, και σωθήκαμε δι' Αυτού. <Έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή του δούλου σου;> (E f. 167, F f. 131 b) Δεν Τον μέμφεται πλέον ότι βραδύνει, αλλά μάλλον Τον παρακαλεί να επισπεύσει τη χάρη· όμως ο παντογνώστης Θεός γνωρίζει και τον κατάλληλο καιρό για το κάθε πράγμα. <Θα μας ποτίσεις με δάκρυα με το μέτρο.> [Cod. M f. 142.] Οδυρόμενοι και στενάζοντας μετέχουμε στα αναγκαία.

Και με άλλον τρόπο, αν στρέψουμε τη δύναμη του λόγου προς τους Ιουδαίους, ελεήθηκαν πραγματικά, όταν έλαμψε σε αυτούς ο Μονογενής. Διότι τους βάραινε σαν κάποιο δυσβάσταχτο και απορριπτέο βάρος ο νόμος που καταδίκαζε και τιμωρούσε χωρίς οίκτο αυτούς που αμάρταναν. Ελεήθηκαν, λοιπόν, κερδίζοντας αργά και με δυσκολία μέσω του Χριστού τη χάρη που δικαιώνει, του οποίου την έλευση ποθώντας να δουν, έκκραζαν προς τον Θεό των όλων: «Ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψόν μας, και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε.» Όλοι μας, λοιπόν, έχουμε ελεηθεί με την επιφάνεια του Χριστού. Και βέβαια η έπαρση του προσώπου του Θεού είναι πρόξενος ειρήνης, της οποίας δοτήρας και βραβευτής είναι ο Χριστός, προσφέροντάς την και δωρίζοντάς την ως δικό του αγαθό σε όσους πιστεύουν σε αυτόν. Διότι, λέει, «την ειρήνη την δική μου σας δίνω, την ειρήνη την δική μου αφήνω σε εσάς.»

Και ο μεν προς τον Θεό έλεγε: Από τα έγκατα του άδη άκουσε την κραυγή μου, τη φωνή μου· ο δε άλλος: Εκ βαθέων έκραξα προς εσένα, Κύριε· Κύριε, εισάκουσε τη φωνή μου· και άλλος: Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε· και έτερος: Εσύ που κάθεσαι πάνω στα χερουβείμ, εμφανίσου· και άλλος: Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις· και έτερος: Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, Κύριε· και άλλος: Λύτρωσε την ψυχή μου από τον κατώτατο άδη· και έτερος: Κύριε, ανέβασε την ψυχή μου από τον άδη· και άλλος: Μην εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη· και έτερος: Ας αναβεί η ζωή μου από τη φθορά προς εσένα, Κύριε ο Θεός μου.

Με αυτά υποδηλώνει ότι πρόκειται να υπάρξουν δύο πολιορκητές του έθνους· πράγμα το οποίο βέβαια συνέβη και κατά τους χρόνους των Βαβυλωνίων· διότι πρώτος ο Ασσύριος, αφού επιτέθηκε, οδήγησε στην αιχμαλωσία τις δέκα φυλές του Ισραήλ· έπειτα μετά από αυτόν, ο Βαβυλώνιος καθυπέταξε τους υπόλοιπους, πυρπολώντας την Ιερουσαλήμ μαζί με τον ναό. Αυτό ακριβώς προαναγγέλλει ο λόγος λέγοντας: «Είναι κατακαμένη στη φωτιά και ξεθεμελιωμένη»· συνέβη όμως και κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας, αφού πρώτα τους πολιόρκησε ο Τίτος, ο οποίος πυρπόλησε και το ιερό, ύστερα από όσα τόλμησαν εκείνοι εναντίον του Σωτήρος ημών· και έπειτα ο Αδριανός, ο οποίος νομοθέτησε να είναι η ίδια η πόλη άβατη για τους Ιουδαίους. Αλλά, επειδή προφήτευσε αυτά περί της πολιορκίας του έθνους, προχωρώντας, αναπέμπει ευχή για τη σωτήρια θεοφάνεια λέγοντας: «Ας έλθει το χέρι σου επί τον άνδρα της δεξιάς σου, και επί τον Υιό του ανθρώπου, τον οποίο ενίσχυσες για τον εαυτό σου». Παρακαλεί δε με τα λόγια αυτά να φανερωθεί πάνω στη γη ο άνδρας της δεξιάς του Θεού. Διότι, λέει, μέσω αυτού εμείς που τον αποδεχθήκαμε δεν πρόκειται ποτέ να αποστατήσουμε από εσένα, αλλά και θα μας ζωοποιήσεις μέσω αυτού· γι' αυτό και ικετεύουμε λέγοντας: Κύριε των δυνάμεων, επίστρεψέ μας, και φανέρωσε το πρόσωπό σου διά του φανερωθέντος ανδρός, και θα σωθούμε.

Πρώτον μεν, λοιπόν, εξιστορεί την έξοδο των Ιουδαίων από την Αίγυπτο και την εγκατάστασή τους στη γη των Παλαιστινίων· έπειτα, συνδέει την πολιορκία που επήλθε σε αυτούς αργότερα από τους Ασσυρίους και τους Βαβυλωνίους, και επιπλέον εκθέτει ικεσία για την επιφάνεια του Χριστού. Αυτά, βέβαια, θα καταδειχθούν λεπτομερώς κατά την ερμηνεία των προφητευόμενων. Στην αρχή ο ψαλμός επικαλείται αυτόν που ποιμαίνει τον Ισραήλ. Και αυτός ήταν ο Λόγος του Θεού, όπως πολλές φορές αποδείξαμε, καταδεικνύοντας ότι εκείνος που έχει καταγραφεί ότι εμφανίστηκε στον Αβραάμ με ανθρώπινη μορφή, που απευθύνθηκε στον Μωυσή και που προπορευόταν του λαού στην έρημο, δεν είναι ο επέκεινα των όλων Θεός, αλλά ότι αυτός δεν είναι άλλος από εκείνον που είπε στα Ευαγγέλια: «Πριν να γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι»· και, «Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει τη δική μου ημέρα, και την είδε και χάρηκε». Αυτόν ακριβώς επικαλείται εδώ λέγοντας: «Εσύ που ποιμαίνεις τον Ισραήλ, πρόσεξε», και τα εξής, και τον ικετεύει να φανερώσει το πρόσωπό του για την κοινή σωτηρία όλων, και παρακαλεί να πραγματοποιηθεί το ταχύτερο η παρουσία του, λέγοντας: «Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις». Και αφού λέει για τρίτη φορά, «Φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε», παρουσιάζει στη συνέχεια τον τρόπο της επιφανείας, προσθέτοντας: «Ας έλθει το χέρι σου επάνω στον άνδρα της δεξιάς σου, και επάνω στον υιό του ανθρώπου, τον οποίο κατέστησες δυνατόν για τον εαυτό σου».

Διότι εσύ, λέγει, που προπορεύεσαι κατά πρόσωπον και ενώπιον του Εφραίμ και του Βενιαμίν και του Μανασσή, φανερώσου. Σε αυτά τα λόγια, ο Προφήτης επικαλείται τον Λόγο του Θεού, κάνοντας την επίκληση μέσα από γεγονότα γνωστά στον λαό· και όχι από τη θεοπτία που είδε ο Προφήτης Ιεζεκιήλ. Εκλιπαρεί δε μέσω της προσευχής αυτόν τον οποίο παρακαλεί: Εάν καταδέχθηκες, λέγει, σε κάποιον καιρό να προπορευθείς ανθρώπων, και να ηγηθείς των προαναφερθεισών φυλών, φανερώσου και τώρα σε αυτούς τους ίδιους που χειμάζονται και χάνονται· και εσύ ο ίδιος, που και τότε ποίμανες και προηγήθηκες του λαού, εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις. Ικετεύει, λοιπόν, μέσα από αυτά τα λόγια, να πραγματοποιήσει τον ερχομό του στους ανθρώπους και να αναλάβει πάλι εκείνους που αποστράφηκαν και βρέθηκαν σε έκπτωση, και να τους κάνει να επιστρέψουν πάλι σε αυτόν. Γι' αυτό λέγει: Ο Θεός, επίστρεψέ μας και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε. Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι ενάντια στην προσευχή των δούλων σου; Αυτός που ονομάζεται στο παρόν χωρίο Κύριος και Θεός των δυνάμεων, ήταν ο ίδιος που ποίμαινε τον αληθινό Ισραήλ, και οδήγησε σαν πρόβατο τον Ιωσήφ, και αυτός που κάθεται πάνω στα χερουβίμ, και ο οποίος προπορευόταν ενώπιον του Εφραίμ, του Βενιαμίν και του Μανασσή. Ονομάζεται δε Κύριος και Θεός των δυνάμεων, όπως σε άλλα σημεία αναφέρεται ως αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου και Άγγελος της μεγάλης βουλής.

Εμείς, λοιπόν, που προσδοκούμε τον Υιό του ανθρώπου και έχουμε στηρίξει τις ελπίδες μας σε αυτόν, αυτά λέμε για τους εαυτούς μας· για τα δικά μας μέλη, όμως, αναπέμπουμε την υπόλοιπη ικεσία λέγοντας: Ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψέ μας και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε, κάνοντας τον λόγο κοινό υπέρ εκείνων που δεν έχουν ακόμη επιστρέψει, ούτε έχουν επιγνώσει την επιφάνειά του, και για τον λόγο αυτό δεν έχουν ακόμη επιτύχει τη σωτηρία από τον Θεό.

Ώστε, αφού μάθουν οπωσδήποτε πού βρίσκεται, να προσκυνήσουν στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του, και αφού διδαχθούν πού στρέφει το βλέμμα του, να προετοιμάσουν έτσι τον εαυτό τους, ώστε να φανερωθεί και στις ίδιες η δόξα του, του οποίου η επιφάνεια γίνεται σωτηρία για εκείνους που τον αντικρίζουν, όπως λέει ο προφήτης: «Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε». Και η διδάσκαλος, κατά το παράδειγμα του Φιλίππου που είπε: «Έλα και δες», καθοδηγεί τις παρθένους προς την κατάληψη του αναζητουμένου, υποδεικνύοντας —αντί να πει απλώς «Δες»— τον τόπο στον οποίο βρίσκεται ο αναζητούμενος και προς τα πού βλέπει· διότι λέει: «Ο αγαπημένος μου κατέβηκε στον κήπο του, στις φιάλες του αρώματος». Έως αυτό το σημείο υποδηλώνεται από τον λόγο το πού βρίσκεται, ενώ το τι ορά από εδώ και πέρα και πού στρέφει το βλέμμα του, το δείχνει η διδάσκαλος λέγοντας: «Ποιμαίνει στους κήπους και συλλέγει κρίνα». Αυτή μεν, λοιπόν, είναι η σωματική καθοδήγηση του λόγου προς τις νεάνιδες, μέσω της οποίας μαθαίνουν και πού βρίσκεται και πού κοιτάζει.

«και όνος άγριος» Ο διάβολος κατένεμε τη συναγωγή των Ιουδαίων, διότι εγκαταστάθηκε σε αυτήν υπερβολικά. «ο Θεός των δυνάμεων» Δηλαδή, κατεύθυνε προς τα έθνη τη φιλανθρωπία σου, λέει ο προφήτης. «επίβλεψον» Φανερώσου, δηλαδή, στη γη. «και επίσκεψαι» Τη γενεά των εθνών. «και κατάρτισαι» Στήριξέ την με τα μυστήριά σου· διότι αυτή και μόνο είναι άγιο φύτευμα της δεξιάς σου, ο λαός που προέρχεται από τα έθνη. «και επί υιόν» Αναφέρεται στην ανθρώπινη φύση του Κυρίου, την οποία προσέλαβε· διότι δι' αυτής σώθηκαν τα έθνη. «εμπεπυρισμένη» Η ιουδαϊκή συναγωγή, καθώς παρόργισε τον Θεό· διότι και ο ναός [τους] παραδόθηκε στη φωτιά. «από επιτιμήσεως» Οι Ιουδαίοι, οι οποίοι εξέκλιναν από το πρόσωπο του Κυρίου· αυτοί χάθηκαν, μη δεχόμενοι τον Χριστό. «γενηθήτω» Εννοεί τον Χριστό, ως όντα η δεξιά του Πατρός. «και επί υιόν» Τον Χριστό, ως όντα Υιό του Θεού, ονομαζόμενο δε υιό ανθρώπου, τον οποίο ενίσχυσε λέγοντας: Ούτος εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα. «και ου μη αποστώμεν» Διότι, αφότου τα έθνη ενώθηκαν με τον Χριστό [αφού πίστεψαν], δεν χωρίζονται πλέον από αυτόν. «ζωώσεις ημάς» Διότι, αφότου οι πιστοί αξιώθηκαν την αιώνια ζωή, δεν παύουν να επικαλούνται το όνομα του Κυρίου του Θεού. «Κύριε ο Θεός» Διότι τα έθνη έχουν ακόμη ανάγκη επιστροφής. «και επίφανον» Διότι με την εμφάνιση του Χριστού σώθηκε όλη η κτίση και κάθε πνοή.

Θεέ, επίστρεψέ μας και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε. Προχωρώντας, ο προφήτης έκανε τον λόγο του σαφέστερο, δηλώνοντας και πώς επρόκειτο να έλθει ανάμεσά μας ο Χριστός και για ποιον λόγο. Διότι η μεν αιτία της παρουσίας του ήταν για να μας επιστρέψει και να μας διορθώσει. Ο δε τρόπος ήταν η σαφής εμφάνισή του, ώστε να τον δούμε πρόσωπο με πρόσωπο, διότι δεν θα μπορούσαμε να σωθούμε αλλιώς, παρά μόνο αν εμφανιζόταν σε εμάς με αυτόν τον τρόπο. Έτσι και ο Ιακώβ ο πατριάρχης έλεγε: Είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου. Γι' αυτό και ο Μωυσής ζήτησε να τον δει κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι από περιέργεια, αλλά γνωρίζοντας ως προφήτης ότι σε αυτό βασίζεται η σωτηρία των ανθρώπων, όχι για να δει τη γυμνή θεότητα. Διότι αυτό το πρόσωπό του κανείς, όπως λέει ο ίδιος ο Θεός, δεν θα μπορέσει να το αντικρίσει. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή των δούλων σου; Δεν χρησιμοποίησε μάταια αυτά τα λόγια, αλλά ταυτόχρονα φανερώνοντας το δικό του αξίωμα, παρακάλεσε επίσης να έλθει Εκείνος. Γι' αυτό τον αποκαλούσε όχι μόνο Θεό, αλλά και Κύριο των δυνάμεων, δηλαδή των επουρανίων.

Από κοινού το Έως πότε· διότι μέχρι τότε οι προφήτες ελάμβαναν άρτο δακρύων, αλλά και ποτό, θρηνώντας για την ανθρωπότητα, μέχρις ότου ο Χριστός, αφού ήλθε, έγινε ο ίδιος άρτος ζωής και ποτήριο. Πολύ σωστά δε πρόσθεσε το Με μέτρο, δείχνοντας πως τίποτα δεν είναι χωρίς μέτρο στον Θεό, αλλά τα πάντα επιβάλλονται στους ανθρώπους με κανόνα και μέτρο για το συμφέρον τους, είτε οργή, είτε παιδαγωγία. Μας έβαλες σε αντιλογία με τους γείτονές μας, και οι εχθροί μας μάς χλεύασαν. Ο λόγος σαφώς υπαινίσσεται τους ίδιους και τώρα ως εχθρούς και γείτονες· τα οποία... μέχρι την παρουσία Του ο Χριστός ανέβαλε, με χλευασμό και κοροϊδία... προς μεν τους ανθρώπους, και ιδιαίτερα προς τους ίδιους τους προφήτες, θεωρώντας ότι δεν έλεγαν την αλήθεια σε όσα προφήτευαν για την έλευση του Σωτήρα· αλλά βέβαια και όχι τυχαία αντιλογία υπέμεναν οι προφήτες από αυτούς, καθώς εκείνοι ενεργούσαν μέσα από τους ψευδοπροφήτες και έλεγαν άλλα. Και κυρίως βέβαια τοποθέτησε την αντιλογία στους δαίμονες, τους νοητούς εχθρούς και γείτονες, παρουσιάζοντας σαφώς ότι όπως οι υπηρέτες υποτάσσονται στους αφέντες τους, έτσι και οι δαίμονες υποτάσσονται στους προφήτες, αλλά από αλαζονεία όμως πολλές φορές, αφού επαρθούν, αντιλέγουν. Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψέ μας, και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε.

Και δεν παρακαλεί πλέον να γίνουν τα σημεία σε εμάς μέσω κάποιου προφήτη ή θεοφόρου, όπως μέσω του Μωυσή ή του Ηλία και των προφητών, αλλά μέσω του Υιού, υποσχόμενος ότι, αν γίνει αυτό, δεν θα απομακρυνθούμε από αυτόν· διότι πολλές φορές απομακρυνθήκαμε. Θα μας δώσεις ζωή, και θα επικαλεστούμε το όνομά σου. Θα μας δώσεις ζωή με το ζωντανό νερό του βαπτίσματος. Διότι τότε επικαλούμαστε και το όνομά του, ονομαζόμενοι Χριστιανοί από τον Χριστό. Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψέ μας κοντά σου, και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε. Συνεχώς λέει αυτά. Διότι ο προφήτης δεν μεσιτεύει βέβαια μόνο για το παρόν· δηλώνοντας ότι δεν μπορούμε διαφορετικά να επιστρέψουμε ούτε να σωθούμε, παρά μόνο μέσω της φανερώσεως του προσώπου του Θεού, δηλαδή του ενσαρκωμένου Λόγου.

Το στόμα μας έχει μιανθεί από τις λοιδορίες· και με απλά λόγια, μολύναμε τη γη και τον αέρα· διότι οι αδικίες μας άγγιξαν έως τον ουρανό, οι αρπαγές μας υψώθηκαν πάνω από τα όρη, οι πλεονεξίες μας ανυψώθηκαν πάνω από τις νεφέλες, οι κακίες μας έφθασαν έως τον ουρανό, οι αμαρτίες μας είναι ασυγχώρητες, τα σφάλματά μας δεν έχουν παρηγοριά, η αποτυχία μας είναι απαρηγόρητη, και ιδού, η γη δεν μπορεί να βαστάξει τα κακά μας· και για τον λόγο αυτό, Δέσποτα, έχουμε ανάγκη το έλεός σου. Γνωρίζεις την ασθένεια της φύσεώς μας· ελέησε, Κύριε, το ποίημα των χειρών σου. Διότι τη δική σου ευσπλαχνία επικαλούμαστε· μη μας στερήσεις τη βοήθειά σου· εξαπόστειλε το έλεός σου σε εμάς τους αναξίους· δώρισε την αντίληψή σου σε εμάς τους αμαρτωλούς, και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε.

Ικετεύει να γίνει ταχύτερα η επιφάνεια του Θεού Λόγου. «Εξέγειρε τη δύναμή σου» από εκείνους τους πατρικούς σου κόλπους «και έλα για να μας σώσεις», εμάς που βρισκόμαστε «στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου» της τυραννίας του άδη, «και φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή των δούλων σου; Θα μας τρέφεις με ψωμί δακρύων; Και θα μας ποτίζεις με δάκρυα άφθονα;» «Άμπελο μετέφερες από την Αίγυπτο», το πλήθος των Εβραίων. «Άνοιξες δρόμο μπροστά της» και «έδιωξες έθνη» Χαναναίων «και τη φύτεψες, και γέμισε τη γη. Η σκιά της κάλυψε τα βουνά και οι κληματίδες της τους κέδρους του Θεού». Διότι, αφού με αυτόν τον τρόπο υποδήλωσε το πλήθος εκείνου του λαού, παρομοιάζοντάς το με μια εύρωστη άμπελο, υπαινίσσεται έπειτα τον αφανισμό της. «Γιατί κατεδάφισες τον φραγμό της και την τρυγούν όλοι οι διερχόμενοι από τον δρόμο; Την κατέστρεψε αγριόχοιρος από το δάσος, άγριο θηρίο την κατασπάραξε», δηλώνοντας εδώ τη συντριβή του λαού, την οποία υπέστησαν από τους εχθρούς επειδή ασέβησαν προς τον Θεό. Άγριο θηρίο (μονιός) είναι ο μονόλυκος ή ο άγριος όνος, ή άλλο μοναχικό ζώο, ή χοίρος, μονιός είναι και ο διάβολος. «

«Θεέ των δυνάμεων, επίστρεψε, λοιπόν, και επίβλεψε από τον ουρανό και δες, και επισκέψου την άμπελο αυτή και στερέωσέ την, αυτήν που φύτεψε το δεξί σου χέρι»· «και τον Υιό του ανθρώπου, τον οποίο ενίσχυσε» με θαύματα και με την καθοδήγηση του λαού. «Ας έλθει το χέρι σου επί τον άνδρα της δεξιάς σου», δηλαδή στον ίδιο αυτόν καθοδηγητή· «και δεν θα απομακρυνθούμε από εσένα», υπακούοντας σε αυτόν. «Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, επίστρεψέ μας», δηλαδή επισκέψου μας, «και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε». Ορθώς, λοιπόν, ελέχθη προηγουμένως ότι, όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν.

Ψαλμός 80. Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, ψαλμός ωδής στον Ασάφ. Νομίζω, βεβαίως, ότι και ο παρών ψαλμός προβάλλεται ως συνέχεια του προηγούμενου. Διότι, αφού σε εκείνον τον ψαλμό είπαν ευρισκόμενοι σε θλίψη: «επίβλεψε από τον ουρανό και δες» και «φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε» και όλα τα παρόμοια, και αφού έτυχαν της συνδρομής και της αντίληψης του Θεού, εύλογα αγάλλονται και υμνούν τη θεία βοήθεια λέγοντας: «Αγαλλιαστείτε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ· αρχίστε ψαλμό και χτυπήστε τύμπανο, τερπνό ψαλτήρι μαζί με κιθάρα· σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νουμηνία».