Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 79:6

Όλη την ημέρα με ονείδιζαν οι εχθροί μου. Έγινα περίγελος στους εχθρούς· εκείνοι δε που παλαιότερα με ζήλευαν, ορκίζονται στις δικές μου συμφορές, ευχόμενοι να μην πάθουν τα ίδια. Η δε φράση «μαζί με στάχτη», είναι παρόμοια με εκείνη του εβδομηκοστού ένατου ψαλμού: «Θα μας θρέψεις με άρτο δακρύων». Εάν δε η ώρα της τροφής ήταν γεμάτη από οδύνη, πολύ δύσκολα κάποια άλλη ώρα θα ήταν απαλλαγμένη από τον πόνο. Και εκείνοι που με επαινούσαν, ορκίζονταν εναντίον μου. Και οι φίλοι, λέει, οι οποίοι παλαιότερα με θαύμαζαν, καθιστούσαν τις δικές μου συμφορές όρκο, λέγοντας: «Είθε να μην πάθω τα ίδια με τον Ισραήλ!».

Προς τον κλήρο των Σαμοσάτων Ο Κύριος, ο οποίος καθορίζει τα πάντα για εμάς με μέτρο και σταθμά, και επιφέρει πειρασμούς που δεν ξεπερνούν τη δύναμή μας, αλλά δοκιμάζει μέσω των περιστάσεων τους αγωνιστές της ευσέβειας, χωρίς να επιτρέπει να πειραστούν περισσότερο από όσο μπορούν να αντέξουν, και ποτίζει με μέτρο με δάκρυα όσους πρέπει να φανεί εάν μέσα στις θλίψεις διατηρούν την ευγνωμοσύνη τους προς τον Θεό, φανέρωσε ιδιαίτερα τη φιλανθρωπία Του στη δική σας περίπτωση, μη επιτρέποντας να σας επιβληθεί από τους εχθρούς τέτοιος διωγμός, που να μπορεί να ανατρέψει ή να κλονίσει κάποιους από την πίστη στον Χριστό. Διότι, αφού σας έφερε αντιμέτωπους με ασθενείς και ευκολοπολέμητους αντιπάλους, σας ετοίμασε το βραβείο της υπομονής μέσω της νίκης εναντίον τους. Αλλά ο κοινός εχθρός της ζωής μας, ο οποίος με τις δικές του μεθοδείες μάχεται την αγαθότητα του Θεού, επειδή είδε ότι εσείς ως ισχυρό τείχος περιφρονείτε τις εξωτερικές επιθέσεις, επινόησε, όπως πληροφορούμαι, να δημιουργηθούν ανάμεσά σας κάποιες λύπες και μικροψυχίες, οι οποίες στην αρχή μεν είναι μικρές και θεραπεύονται εύκολα, όμως με την πάροδο του χρόνου, καθώς διογκώνονται από τη φιλονικία, είναι φυσικό να καταλήγουν να γίνονται εντελώς ανίατες. Γι' αυτό τον λόγο προχώρησα στην παράκληση μέσω της παρούσας επιστολής. Εάν λοιπόν ήταν δυνατόν, θα ερχόμουν ο ίδιος και θα σας παρακαλούσα αυτοπροσώπως.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΘ΄. [<Ενώπιον του Εφραίμ και του Βενιαμίν και του Μανασσή.> Μέσω των τριών πιο επιφανών φυλών υποδηλώνει ολόκληρο το γένος του Ισραήλ.] <Ελθέ για να μας σώσεις.> (B f. 343 b, C f. 173. E f. 166 b, H f. 316 b) Διότι αυτά έχουν ειπωθεί προφητικά. Εκπληρώθηκαν όμως, όπως είπα, σε εμάς, στους οποίους έχουν φθάσει τα τέλη των αιώνων. Επειδή στους έσχατους καιρούς του αιώνα έγινε άνθρωπος ο μονογενής Λόγος του Θεού. <Φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε.> (B f. 343 b, F f. 131 b, H f. 317, K f. 147) Πρόσωπο του Θεού και Πατρός ονομάζουν τον Υιό· διότι είναι εικόνα και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και σε Αυτόν και μόνο διαφαίνεται το κάλλος του Θεού και Πατρός. —Όταν έλαμψε σε εμάς το πρόσωπο του Πατρός, δηλαδή ο Υιός, επιστρέψαμε προς τον ζώντα και αληθινό Θεό από τη μάταιη πατροπαράδοτη διαγωγή μας, και σωθήκαμε δι' Αυτού. <Έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή του δούλου σου;> (E f. 167, F f. 131 b) Δεν Τον μέμφεται πλέον ότι βραδύνει, αλλά μάλλον Τον παρακαλεί να επισπεύσει τη χάρη· όμως ο παντογνώστης Θεός γνωρίζει και τον κατάλληλο καιρό για το κάθε πράγμα. <Θα μας ποτίσεις με δάκρυα με το μέτρο.> [Cod. M f. 142.] Οδυρόμενοι και στενάζοντας μετέχουμε στα αναγκαία.

Στον διάδοχο του Μωυσή, λοιπόν, τον Ιησού, αφού φανερώθηκε με μορφή άνδρα, ομολογούσε ποιος ήταν λέγοντας: Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Στον Ησαΐα, πάλι, έχει λεχθεί ότι: Παιδίον γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε. Του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής. Σύμφωνα δε με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχων ειρήνης, πατέρας του αιώνος. Αυτό, λοιπόν, διδάσκεται από το προφητικό Πνεύμα να αναπέμπει ως προσευχή ο εγκαταλελειμμένος και έρημος λαός, και να του λέει: Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή του δούλου σου; Αντί της φράσης αυτής, όλοι οι υπόλοιποι ερμηνευτές απέδωσαν «του λαού σου». Διδάσκονται, επίσης, να τρώνε άρτο δακρύων για όσα τόλμησαν να πράξουν, ώστε, αφού θρηνήσουν για τα δικά τους κακά και πενθήσουν, να τύχουν παρηγοριάς, σύμφωνα με τον μακαρισμό που λέει: Μακάριοι όσοι κλαίνε, διότι θα γελάσουν· μακάριοι όσοι πενθούν, διότι θα παρηγορηθούν.

Κατά δε τον Σύμμαχο: Μας έθρεψες, λέει, με άρτον δακρύων, και μας πότισες με δάκρυα με το μέτρο. Διότι, έστω και αν γίναμε σε υπέρτατο βαθμό άξιοι κλαυθμού και δακρύων, ώστε αντί για άρτο να τρεφόμαστε με κλαυθμούς και στεναγμούς, και να ποτιζόμαστε με δάκρυα και θρήνους, ας γίνονται όμως αυτά σε εμάς με μέτρο, ώστε να μην παραταθούν στο άπειρο, αλλά να λήξουν κάποτε και να μεταβληθούν σε κάτι πιο χαρμόσυνο.

Παρόμοια με αυτά είναι και τα γραφόμενα στον οθ΄ ψαλμό: «Θα μας θρέψεις με άρτο δακρύων, και θα μας ποτίσεις με δάκρυα με το μέτρο». Με αυτά φανερώνει την υπερβολή της οδύνης. Διότι, εάν η ώρα της τροφής ήταν γεμάτη από οδύνη, ποια άλλη ώρα θα ήταν ελεύθερη από αυτήν;

«Εις το τέλος - υπέρ του Ασσυρίου»: Η προφητεία σημαίνει την τελική μεταβολή της συναγωγής, μαρτυρώντας την πτώση που επρόκειτο να συμβεί από τους Ασσυρίους. Ακόμη και την παρουσία του Χριστού. «Ο ποιμαίνων»: Προσευχή του λαού προς τον Θεό. «Ο οδηγών»: Υπαινίσσεται αυτούς που ζουν με σωφροσύνη, ότι οδηγούνται από τον Θεό, όπως ο σώφρων Ιωσήφ. «Ο καθήμενος»: Ομιλεί για την έλευση του Χριστού. «Εναντίον Εφραίμ»: Υπαινίσσεται ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων, επειδή είναι σκληροί και ασεβείς. «Εξέγειρον»: Τα έθνη κραυγάζουν: σήκω, λέγει, κατάβα για να μας αναζητήσεις και σώσε μας, ω Θεέ, ως ελεήμων. «Ο Θεός επίστρεψον»: Από την οδό της πλάνης [επίστρεψε τα έθνη]. «Και επίφανον»: Ας δούμε τη δόξα σου να κατασκηνώνει σε εμάς και ας σωθούμε. «Κύριε ο Θεός»: Έως πότε, ενώ σε παρακαλούμε, παρασιωπάς, λένε τα έθνη, αλλά και βρισκόμαστε σε αιχμαλωσία των δαιμόνων. «Ψωμιείς»: Διότι ούτε χωρίς κλαυθμό δεν τρώμε τον άρτο μας, επιποθώντας να αξιωθούμε του μυστικού άρτου. «Και ποτιείς»: Διότι και το ποτήριό μας αναμειγνύεται με δάκρυα· καθώς περιμένουμε να αξιωθούμε το αίμα σου, Κύριε. «Έθου ημάς»: Στον λαό, λέγει, των Ιουδαίων· διότι δεν ήθελαν να σωθούν τα έθνη. «Και οι εχθροί»: Οι δαίμονες· διότι αυτοί είναι κακοί εχθροί του ανθρώπου· επειδή εξουθένωσαν σφόδρα τον άνθρωπο. «Κύριε ο Θεός»: Λένε τα έθνη προς τον Θεό: εμάς που πλανιόμαστε στην ειδωλολατρία, επίστρεψέ μας.

Αντιλαμβανόμενος δε μέσω του Πνεύματος ότι το μυστήριο του Χριστού λαμβάνει προς το παρόν αναβολή, ονόμασε αυτό το γεγονός οργή, καθώς η προσευχή του δεν εκπληρωνόταν τότε· και ρωτά μέχρι πότε θα παρατείνεται η οργή. Γι' αυτό και στη συνέχεια πρόσθεσε τα εξής: Θα μας θρέψεις με άρτο δακρύων, και θα μας ποτίσεις με δάκρυα με το μέτρο.

Από κοινού το Έως πότε· διότι μέχρι τότε οι προφήτες ελάμβαναν άρτο δακρύων, αλλά και ποτό, θρηνώντας για την ανθρωπότητα, μέχρις ότου ο Χριστός, αφού ήλθε, έγινε ο ίδιος άρτος ζωής και ποτήριο. Πολύ σωστά δε πρόσθεσε το Με μέτρο, δείχνοντας πως τίποτα δεν είναι χωρίς μέτρο στον Θεό, αλλά τα πάντα επιβάλλονται στους ανθρώπους με κανόνα και μέτρο για το συμφέρον τους, είτε οργή, είτε παιδαγωγία. Μας έβαλες σε αντιλογία με τους γείτονές μας, και οι εχθροί μας μάς χλεύασαν. Ο λόγος σαφώς υπαινίσσεται τους ίδιους και τώρα ως εχθρούς και γείτονες· τα οποία... μέχρι την παρουσία Του ο Χριστός ανέβαλε, με χλευασμό και κοροϊδία... προς μεν τους ανθρώπους, και ιδιαίτερα προς τους ίδιους τους προφήτες, θεωρώντας ότι δεν έλεγαν την αλήθεια σε όσα προφήτευαν για την έλευση του Σωτήρα· αλλά βέβαια και όχι τυχαία αντιλογία υπέμεναν οι προφήτες από αυτούς, καθώς εκείνοι ενεργούσαν μέσα από τους ψευδοπροφήτες και έλεγαν άλλα. Και κυρίως βέβαια τοποθέτησε την αντιλογία στους δαίμονες, τους νοητούς εχθρούς και γείτονες, παρουσιάζοντας σαφώς ότι όπως οι υπηρέτες υποτάσσονται στους αφέντες τους, έτσι και οι δαίμονες υποτάσσονται στους προφήτες, αλλά από αλαζονεία όμως πολλές φορές, αφού επαρθούν, αντιλέγουν. Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, επίστρεψέ μας, και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε.

Ο θάνατος, λέγει, είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο. Αυτό αποτελεί οριστική απόφαση. Εάν λοιπόν είναι ανάπαυση, για ποιο λόγο δεν προστρέχουν σε αυτόν οι περισσότεροι; Διότι για τον λόγο αυτόν ο Θεός έκανε τη ζωή επιθυμητή σε εμάς, ώστε να μην προστρέχουμε γρήγορα στον θάνατο. Του οποίου η οδός, λέγει, έχει αποκρυβεί. Σε εμένα φαίνεται ότι εννοεί την οδό «του θανάτου», ενώ κάποιοι λένε «του ανθρώπου». Διότι το ότι εννοεί «του θανάτου» είναι φανερό από τα προηγούμενα και από το ότι λέγει: «ανασκάπτοντάς τον σαν θησαυρό», επειδή ακριβώς είναι κρυμμένος. «Άδηλο είναι το μέλλον», λέγει, «δεν βρίσκουμε την οδό». Και μη μου αναφέρεις αυτούς που απαγχονίζονται· διότι ομιλεί για τον φυσικό θάνατο και σύμφωνα με το πρόσταγμα του Θεού. Διότι ο Κύριος, λέγει, έθεσε φραγμό γύρω του, σύμφωνα με το λεγόμενο στο Ευαγγέλιο, ότι η ημέρα του Κυρίου έρχεται όπως ο κλέφτης μέσα στη νύχτα. Διότι, για να μην πει κάποιος: «Για ποιο λόγο λοιπόν δεν επιλέγεις τον θάνατο;», ο Κύριος, λέγει, έθεσε φραγμό γύρω του. «Οι πύλες», λέγει, «είναι κλειστές». Έπειτα περιγράφει δραματικά τη συμφορά: «διότι πριν από την τροφή μου», λέγει, «έρχεται σε εμένα ο στεναγμός, και εγώ δακρύζω κατεχόμενος από φόβο». «Θρηνώ για τα παρόντα και για τα μέλλοντα. Ο καιρός της τροφής είναι για εμένα καιρός δακρύων». Διότι θα με θρέψεις, λέγει, με άρτο δακρύων. «Διότι ο φόβος τον οποίο φοβόμουν με βρήκε, και εκείνο που έτρεμα με συνάντησε». Βλέπεις τη φιλοσοφία του ανδρός;

βʹ. Αυτά ανέφερε και στον εβδομηκοστό ένατο ψαλμό: «Θα μας θρέψεις με άρτο δακρύων, και θα μας ποτίσεις με δάκρυα με το μέτρο»· με αυτά δε τα λόγια φανερώνει την υπερβολή της οδύνης. Διότι, εάν η ώρα της τροφής ήταν γεμάτη από οδύνη, πολύ δύσκολα κάποια άλλη ώρα θα ήταν απαλλαγμένη από αυτήν. Κατακλύζομαι από αυτά τα δεινά, λέει, επειδή, Δέσποτα, κίνησες την οργή Σου εναντίον μου: «Διότι, αφού με εξύψωσες, με κατέρριψες». Επειδή δοξάστηκε και ο λαός και ο ναός μέσω των αποκαλύψεων του Θεού· και όσο εξυψώθηκε, τόσο κατέπεσε, με τον μεν λαό να οδηγείται στην αιχμαλωσία, τον δε ναό να ερημώνεται μαζί με την Ιερουσαλήμ, εκεί όπου τηρούνταν ο νόμος και τελούνταν η σύμφωνη με αυτόν λατρεία, τα οποία αποτελούσαν σκιά των μελλοντικών αγαθών. Έτσι, άρθηκαν και αυτά από τη μέση. Τα αναφέρει όμως αυτά και για τον εαυτό του.

Ικετεύει να γίνει ταχύτερα η επιφάνεια του Θεού Λόγου. «Εξέγειρε τη δύναμή σου» από εκείνους τους πατρικούς σου κόλπους «και έλα για να μας σώσεις», εμάς που βρισκόμαστε «στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου» της τυραννίας του άδη, «και φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή των δούλων σου; Θα μας τρέφεις με ψωμί δακρύων; Και θα μας ποτίζεις με δάκρυα άφθονα;» «Άμπελο μετέφερες από την Αίγυπτο», το πλήθος των Εβραίων. «Άνοιξες δρόμο μπροστά της» και «έδιωξες έθνη» Χαναναίων «και τη φύτεψες, και γέμισε τη γη. Η σκιά της κάλυψε τα βουνά και οι κληματίδες της τους κέδρους του Θεού». Διότι, αφού με αυτόν τον τρόπο υποδήλωσε το πλήθος εκείνου του λαού, παρομοιάζοντάς το με μια εύρωστη άμπελο, υπαινίσσεται έπειτα τον αφανισμό της. «Γιατί κατεδάφισες τον φραγμό της και την τρυγούν όλοι οι διερχόμενοι από τον δρόμο; Την κατέστρεψε αγριόχοιρος από το δάσος, άγριο θηρίο την κατασπάραξε», δηλώνοντας εδώ τη συντριβή του λαού, την οποία υπέστησαν από τους εχθρούς επειδή ασέβησαν προς τον Θεό. Άγριο θηρίο (μονιός) είναι ο μονόλυκος ή ο άγριος όνος, ή άλλο μοναχικό ζώο, ή χοίρος, μονιός είναι και ο διάβολος. «

Διότι τι το φοβερό είχαν να προσάψουν στους Ρωμαίους οι Σικελοί, τους οποίους σκιερά βουνά και πολυτάραχη θάλασσα έχουν απομακρύνει πάρα πολύ από εμάς; Αλλά, αν βέβαια είναι επιτρεπτό να προσεγγίσουμε χωρίς να δεχθούμε επίκριση τα βαθύτερα κρίματα του Θεού, ο Κύριος μας χτύπησε επειδή γνώριζε τα αμαρτήματά μας. Επειδή όμως ήταν θρασείς και δεν έδειχναν σπλαχνικότητα εκείνοι που έλαβαν από τον Θεό την άδεια να μας μαστιγώσουν, ούτε οι ίδιοι απέφυγαν τη δίκαιη οργή Εκείνου που επιθυμεί το έλεος, ο Οποίος τρέφει με άρτο δακρύων και ποτίζει με δάκρυα με το μέτρο. Αντιθέτως, ενώ επιτίθονταν σαν λιοντάρι από το δάσος και εξολόθρευαν σαν λύκοι και ορμούσαν σαν λεοπάρδαλη, έγιναν αιχμάλωτοι αυτοί που μας αιχμαλώτισαν και υποδουλώθηκαν αυτοί που μας κυρίευσαν, και ο Κύριος τους ανέμειξε πνεύμα πλάνης, αποδεικνύοντας ότι και σε αυτούς υπήρχαν κηλίδες, οι οποίες εξαιτίας του φονικού τους χαρακτήρα είχαν βαφτεί πορφυρές και είχαν ανάγκη από καθαρμό. Επομένως, υπερβαίνοντας τα δικά τους σύνορα, εισέβαλαν στα δικά μας, μαστιγώνοντάς μας για λίγο, για να μαστιγωθούν οι ίδιοι περισσότερο.

Όσο για το ότι, όταν σου ζητείται να δώσεις λόγο για τις φλυαρίες που έγραψες, προβάλλεις το δικό μου όνομα σε όσους σε ρωτούν, τι άλλο θα μπορούσε να πει κανείς παρά ότι αυτό είναι απολύτως σκευωρία κακούργων ανθρώπων; Διότι αυτοί καμιά φορά, όταν τεντώνονται και βασανίζονται και εξαναγκάζονται να πουν αν έχουν συνεργούς στις κλοπές και συνενόχους στις ληστείες τους, κάποιες φορές διαβάλλουν ως ομοίους τους ανθρώπους που είναι εντελώς ανόμοιοι ως προς τις πράξεις τους. Διότι τι σχέση έχω εγώ, καλέ μου άνθρωπε, με τις δοξασίες για τις οποίες με κατηγορείς; Μου διέρρηξες την ψυχή με τις συκοφαντίες σου και δεν κρύβω την αγανάκτησή μου. Μας έθρεψες με άρτο δακρύων και μας πότισες με δηλητήριο φιδιών σαν να ήταν κρασί, μυθολογώντας τέτοια εναντίον μας. Ώ αγαπημένη ευσέβεια, η οποία κατέρχεσαι σε εμάς διαδοχικά από παλιά, από τους προγόνους, σαν πατρική αναφαίρετη κληρονομιά, τι διαβολές υφιστάμεθα από έναν πονηρό άνδρα! Δεν θα ξεστομίσω βέβαια κανέναν άλλον άπρεπο λόγο, για να μην καταδικαστώ πέφτοντας στα ίδια σφάλματα, αν και, όπως φάνηκε, είναι πολύ εύκολο να λέει κανείς τα πάντα. Αν, άριστε, δεν θεωρούσες την ευσέβεια ευκαταφρόνητο πράγμα και δεν είχες μάθει να παίζεις με τα θεία, με τα οποία δεν πρέπει κανείς να παίζει, δεν θα έπλεκες τέτοια λόγια εναντίον ευσεβών ανθρώπων. Θα μπορούσε δε να πει κανείς, όχι άστοχα, ότι το σόφισμά σου είναι σαν εκείνο του Νέσσου. Όμως εκείνος, όταν χτυπήθηκε από τον Ηρακλή, και δικαίως —διότι κυριεύθηκε από αθέμιτο έρωτα—, με το ίδιο δηλητήριο με το οποίο θανατωνόταν και οδηγούνταν στον θάνατο, με αυτό ακριβώς εκδικήθηκε δόλια εκείνον που τον χτύπησε.

Ξ'. Φθοροποιό πάθος για την ψυχή και το σώμα είναι η λύπη, η οποία αγγίζει ακόμη και αυτούς τους μυελούς· εννοείται όμως η λύπη του κόσμου, αυτή που κυριεύει τους ανθρώπους εξαιτίας των πρόσκαιρων πραγμάτων και η οποία πολλές φορές γίνεται αιτία του θανάτου τους. Η κατά Θεόν λύπη, αντιθέτως, επειδή είναι ταυτόχρονα σωτήρια και πάρα πολύ ωφέλιμη, κατεργάζεται υπομονή στους πόνους και στους πειρασμούς, ανοίγοντας την πηγή της κατανύξεως σε εκείνον που αγωνίζεται και διψά τη δικαιοσύνη του Θεού, και τρέφοντας με δάκρυα την καρδιά του, ώστε να εκπληρώνεται σε αυτόν το Δαυιτικό λόγιο: «Θα μας θρέψεις», λέει, «με άρτο δακρύων, και θα μας ποτίσεις με δάκρυα με το μέτρο τον οίνο της κατανύξεως». ΞΑ'. Τα μέρη της ψυχής που έχουν καταπέσει από την πράξη των κακών, η κατά Θεόν λύπη τα ανακτά σε μεγάλο βαθμό και τα επαναφέρει στην κατά φύση κατάσταση· διότι σε τέτοιο βαθμό διαλύει τον χειμώνα των παθών και τα νέφη της αμαρτίας μέσω των δακρύων, και τα αποδιώχνει από τον νοητό αέρα της ψυχής, ώστε να δημιουργείται αμέσως αιθρία στους λογισμούς του νου μας, και γαλήνη στη θάλασσα της διανοίας, και ευφροσύνη στις καρδιές μας, και αλλοίωση στην όψη του προσώπου μας, πάνω στην οποία όσοι βλέπουν καθαρά, αναπαύοντας τα βλέμματα και τις διαθέσεις τους, ανακράζουν σύμφωνα με τον Δαβίδ: «Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». ΞΒ'.

Έτσι λοιπόν, αφού ο Συμεών ανοικοδόμησε ολόκληρο το μοναστήρι, καταπιάνεται πλέον και με την πνευματική συγκρότηση των μαθητών του, κατηχώντας και διδάσκοντάς τους την τέχνη των τεχνών και την επιστήμη των επιστημών, δηλαδή τη μοναχική πολιτεία, με λόγια μεν λίγα, αλλά με τα έργα του παρακινώντας τους περισσότερο προς την τήρηση των εντολών, προβάλλοντας τον εαυτό του σε αυτούς ως πρότυπο και λέγοντας: «Από εμένα να βλέπετε και έτσι να πράττετε». Γι' αυτό, άλλωστε, παρέθετε κοινή τράπεζα για τον ίδιο και τους μαθητές του, με βραστά χόρτα και όσπρια, από τα οποία εκείνοι μεν, αφού έτρωγαν επαρκώς, σηκώνονταν με ευχαριστία, ενώ αυτός πολλές φορές, απέχοντας και από αυτά, αρκούνταν μόνο σε ωμά χόρτα και μετρημένο νερό, ταυτόχρονα καταπονώντας και δουλαγωγώντας το σώμα του, αλλά και παρέχοντας στους μαθητές το παράδειγμα της εξαιρετικά στενής και τεθλιμμένης οδού στο ίδιο του το πρόσωπο. Πράττοντας λοιπόν και διδάσκοντας με αυτόν τον τρόπο, αυξανόταν σε αυτόν το άνωθεν χάρισμα της κατανύξεως λόγω της υπερβολικής του ταπεινοφροσύνης, το οποίο σε όλη του τη ζωή ήταν γι' αυτόν άρτος και ποτό, ώστε να λέει και αυτός μαζί με τον Δαβίδ: «Μας τάισες άρτο δακρύων και μας πότισες κρασί κατανύξεως». Μάλιστα, είχε ορίσει για τον εαυτό του τρεις στιγμές της ημέρας για αυτό το έργο, όπως έχει ειπωθεί: εκείνη του πρωινού, μετά τους εωθινούς ύμνους, εκείνη της αγίας Αναφοράς, κατά την οποία σφαγιάζεται ο Υιός του Θεού, και εκείνη της εσπέρας, μετά από κάθε άλλη υμνολογία.

Και ο ιερέας Αβιμέλεχ έδωσε στον Δαβίδ τους άρτους της προθέσεως, διότι εκεί δεν υπήρχε άλλος άρτος. Και πάλι ο Δαβίδ στους Ψαλμούς λέει: «και ο άρτος στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου». Και: «άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Και: «θα μας θρέψεις με άρτο δακρύων». Και ο Σολομών στις Παροιμίες: «η τιμή της πόρνης είναι όση και ενός άρτου». Και: «εκείνος που εργάζεται τη δική του γη θα χορτάσει από άρτους».