Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 79:9

Ο Αρ. είπε: Συμφωνώ ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα· δώσε μου λοιπόν εξήγηση σχετικά με την άμπελο. Ο Αθ. είπε: Δύο είδη αμπέλου συνηθίζει να αναφέρει η Θεία Γραφή. Τη μία αγαθή και ευφραντική, που χαροποιεί την καρδιά του ανθρώπου, δηλαδή τον Κύριο Ιησού Χριστό· και την άλλη τον διάβολο, που στάζει λύσσα και δηλητήριο, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Διότι η άμπελός τους προέρχεται από τα Σόδομα, και η κληματίδα τους από τα Γόμορρα· το σταφύλι τους είναι σταφύλι χολής, τσαμπί πικρίας· το κρασί τους είναι ανίατο δηλητήριο ασπίδων». Ακόμη, και ο λαός ονομάστηκε άμπελος, και οι δίκαιοι πολλές φορές ονομάστηκαν αμπελώνες, απλώς όμως και αόριστα, χωρίς τη φράση: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Για να μην καταταχθεί λοιπόν, εξαιτίας της ονομασίας, και ο Σωτήρας στις προαναφερθείσες αμπέλους —δεν εννοώ στον διάβολο, αλλά σε αυτήν που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο και φυτεύτηκε για να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια— μίλησε με την εξής προσθήκη: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή», της οποίας ο καρπός είναι ζωή, χαρά, ειρήνη, αγάπη, δικαιοσύνη, ειλικρινέστατη πίστη, γνώση, ευσέβεια, αγνεία, σεμνότητα, φιλανθρωπία, πραότητα, εγκράτεια και τα παρόμοια με αυτά. Επειδή και τα κλήματα, εφόσον έχουν την ίδια ευγένεια με την αληθινή άμπελο, πρέπει να βγάζουν παρόμοιο καρπό με την άμπελο της οποίας είναι κλήματα.

Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες. Εννοεί τον Ισραήλ. Εκδίωξες έθνη και την καταφύτευσες. Διότι, προπορευόμενος, εκδίωξες από μπροστά τους τα έθνη. Κάλυψε όρη η σκιά της. Σκιά μεν της αμπέλου είναι η σύμφωνη με τον νόμο λατρεία, λόγω του ότι ο νόμος αποτελούσε σκιά των μελλοντικών αγαθών· όρη δε, εννοεί αυτό στη Σηλώμ και αυτό στη Σιών. Διότι σε αυτούς τους δύο τόπους είχε ιδρυθεί η Σκηνή. Επομένως, δεν σημαίνει τίποτε άλλο, παρά το ότι τα όσα όριζε ο νόμος, τα οποία αποτελούσαν σκιά των μελλοντικών αγαθών, τελούνταν σε αυτά τα δύο όρη. Και οι αναδενδράδες της τους κέδρους του Θεού. Κέδροι μεν είναι οι ουράνιες δυνάμεις· αναδενδράδες δε της αμπέλου είναι οι προφήτες που προήλθαν από τον λαό, οι οποίοι υψώθηκαν και στηρίχθηκαν στις ανώτερες και λογικές δυνάμεις.

Διότι είναι γραμμένο: «Τρομάξτε, λυπηθείτε, εσείς που νιώθετε ασφάλεια, γδυθείτε, γίνετε γυμνές, περιζωστείτε τις οσφύες σας, και χτυπήστε τα στήθη σας θρηνώντας για τον επιθυμητό αγρό και για το γέννημα της αμπέλου. Στη γη του λαού μου θα φυτρώσουν αγκάθια και χόρτα, και από κάθε οικία θα αφαιρεθεί η χαρά.» Χλεύαζαν τον Κύριο, ως Υιό του Θεού, και δεν έβλεπαν ότι απέβαλαν την υιοθεσία, όπως ο ίδιος διαμαρτύρεται λέγοντας: «Υιούς γέννησα και μεγάλωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν»· και, «Ιδού, αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας». Τον πότιζαν όξος και χολή, αλλά και τούτο αποδείχθηκε ως τεράστια τύφλωση εις βάρος τους. Διότι ο μεν Θεός μετέφερε την άμπελο από την Αίγυπτο, την φύτεψε, και περίμενε να λάβει από αυτούς τον καρπό, σταφύλι και οίνο· οι άφρονες όμως, αντί για οίνο τού προσέφεραν όξος, και αντί για σταφύλι χολή, φανερώνοντας το γνώρισμα της κακίας τους, που ομοιάζει με των Σοδομιτών· διότι και το δικό τους σταφύλι είναι χολή, σύμφωνα με όσα είναι γεγραμμένα στο Δευτερονόμιο. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Κύριος και Σωτήρας μας, γνωρίζοντας ότι τέτοιος επρόκειτο να είναι ο καρπός τους, τους προείπε την παραβολή του αμπελώνα, και ότι θα αφαιρεθεί από εσάς η βασιλεία των ουρανών, και θα δοθεί σε έθνος που θα αποδίδει τους καρπούς της.

Ορθ.: Συμβολικά και απόλυτα. Διότι, όπως όταν ακούω «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες», δεν αναζητώ κάποια υλική άμπελο, αλλά εννοώ τον ναό· έτσι και με τη βροντή εννοώ το βάπτισμα. Διότι και τους μαθητές Του ο Χριστός τους ονόμασε υιούς βροντής, δηλαδή υιούς του βαπτίσματος. Επειδή, λοιπόν, η βροντή συνίσταται από ύδωρ και πνεύμα, και αυτή ακριβώς είναι η μυσταγωγία του αγίου βαπτίσματος, αποκαλεί συμβολικά το βάπτισμα βροντή που στερεώνεται από το Άγιο Πνεύμα. Εξάλλου ο Απόστολος, όπως αναφέρεται στις Πράξεις, όταν ήλθε και βρήκε κάποιους που είχαν βαπτιστεί, τους ρώτησε λέγοντας: «Λάβατε Άγιο Πνεύμα όταν πιστέψατε;». Και όταν εκείνοι απάντησαν: «Μα ούτε καν ακούσαμε αν υπάρχει Άγιο Πνεύμα», εκείνος είπε: «Σε τι, λοιπόν, βαπτιστήκατε;», υποδηλώνοντας ότι δεν υπάρχει το στερέωμα στο βάπτισμα, εάν δεν είναι παρόν το Πνεύμα.

Σε πολλά σημεία ο λόγος της Γραφής ονομάζει μεταφορικά τον Ισραήλ αμπελώνα, όπως στο «Άμπελον από την Αίγυπτο μετέφερες»· και «Αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο»· και «Εγώ δε σε φύτευσα άμπελο καρποφόρο, πέρα για πέρα αληθινή». —Αν όμως ο Ισραήλ είναι αμπελώνας, σκηνή της αμπέλου αυτής είναι ίσως ο οίκος του ναού. Διότι ονομαζόταν σκήνωμα δόξας, και Σκήνωμα, όπου κατασκήνωσε ανάμεσα στους ανθρώπους. Όσο καιρό λοιπόν παρήγαγε πολύν καρπό, και η σκηνή στεκόταν όρθια για τη φύλαξη των καρπών. Επειδή όμως, ενώ αυτός που την φύτεψε περίμενε να παραγάγει σταφύλια, αυτή έβγαλε αγκάθια (με τα οποία στεφάνωσαν τον Κύριο) και μεταστράφηκε ολόκληρη σε πικρία, καθώς παρήγαγε σταφύλι χολής και βότρυ πικρίας (γι' αυτό και έδωσαν στον Κύριο ως τροφή χολή) — εξαιτίας τούτου εγκαταλείφθηκε η σκηνή του αμπελώνα. Διότι, όπως λέει, «Ιδού, αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας έρημος». Τότε εκπληρώθηκε η απειλή αυτή· διότι εγκαταλείφθηκε «ως σκηνή εν αμπελώνι»· από τότε λοιπόν έδωσε εντολή και στις νεφέλες να μη βρέξουν πάνω στον αμπελώνα. Γι' αυτό δεν υπάρχουν πλέον προφήτες ανάμεσά τους, δεν υπάρχει πλέον ουράνια χάρη, αλλά μετατράπηκε σε χέρσα γη και τόπο καταπάτησης.

Αρχίζει δε τα εγκώμια της παλαιάς ευγενείας. «Αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο σε ύψωμα, σε τόπο εύφορο». Αμπελώνα ονομάζει τον λαό του Ισραήλ. Διότι, λέει, «άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες». Και στον Ιερεμία, μέσω της ίδιας εικόνας ονειδίζεται ο λαός: «Εγώ δε σε φύτεψα άμπελο καρποφόρα, εξολοκλήρου αληθινή. Πώς μεταστράφηκες σε πικρία, εσύ η άμπελος η αλλότρια;» —Σε ύψωμα, σε τόπο εύφορο.

Θεωρούμε ότι, για χωρία τόσο δυσνόητα, έχουμε βρει μία ερμηνεία που δεν είναι εντελώς άστοχη. Εξέτασε, λοιπόν, εάν μπορείς να εκλάβεις ένα τέτοιο νόημα για τα λεγόμενα, ότι δηλαδή οι προερχόμενοι από την περιτομή ήταν οι χίλιες άμπελοι αξίας χιλίων σίκλων. Διότι άμπελο μετέφερε από την Αίγυπτο και, αφού εκδίωξε έθνη, τη φύτεψε. Αυτή, ενώ αρχικά ευδοκίμησε, αργότερα παραμελήθηκε, επειδή μεταστράφηκε σε πικρία· και γκρεμίστηκε ο φραγμός της, και παραδόθηκε σε λεηλασία από τους περαστικούς. Εκείνες, λοιπόν, οι πολύκαρπες άμπελοι μετατράπηκαν σε χέρσα γη και ακανθώνες, όταν ο εχθρικός στρατός τούς επιτέθηκε με αναρίθμητα βέλη και τοξεύματα, επιφέροντας την ερήμωση.

Πώς κοινώνησε αίμα και σάρκα, αν αυτά δεν έγιναν δικά του, όπως ακριβώς και δικά μας; Ένας, λοιπόν, είναι ο Υιός και Κύριος μέσω της καθ' υπόστασιν ενώσεως, επειδή ο Λόγος συνενώθηκε με το ανθρώπινο στοιχείο, έχοντας κοινωνήσει σάρκα και αίμα, και έχοντας ομοιωθεί σε όλα με τους αδελφούς. <Για να γίνει ελεήμων και πιστός αρχιερέας.> Ο μεν θεσπέσιος Μωυσής διαμέσου τύπου και σκιάς εισήγαγε τον Ισραήλ στη θεογνωσία και του υπέδειξε την οδό της δικαιοσύνης σύμφωνα με τον νόμο, αλλά ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Θεός των όλων ήταν τότε γνωστός μόνο σε εκείνους που βρίσκονταν στην Ιουδαία, και από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ και τον ποταμό και τη θάλασσα. Διότι αυτά ήταν τα όρια της γης των Ιουδαίων· και μεγάλο και πολύ γνωστό ήταν το όνομά Του. Και βλέποντας αυτό ο προφήτης Δαβίδ ψάλλει κάπου και Του λέει σχετικά με εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, έδιωξες έθνη και την καταφύτευσες»· και προσθέτει σε αυτά, θέτοντας ως όριο των Ιουδαίων τον ποταμό Ευφράτη και βεβαίως τη θάλασσα προς τον νότο και την Ινδική: «Εξέτεινε τα κλήματά της έως τη θάλασσα και έως τους ποταμούς τις παραφυάδες της». Συνεπώς, το κήρυγμα του πανσόφου Μωυσή φαίνεται ότι ήταν περιορισμένο και εκτεινόταν μόλις σε ένα έθνος, και προσέφερε στους καλεσμένους ως βραβεία για την υπακοή τους και ως αμοιβές για τη ζωή σύμφωνα με τον νόμο, πράγματα πρόσκαιρα και φθαρτά· εννοώ βέβαια αυτό που παντού ονομάζει Γη της Επαγγελίας.

Ματθ. 21, 33—41 Και «αμπελώνας» μεν είναι ο Ισραήλ, όπως λέει ο ψαλμωδός: «άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες», και ο Ησαΐας λέει: «αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο». Τον «φύτεψε» δε ο Θεός «και αναχώρησε» για μεγάλο χρονικό διάστημα, δηλαδή μακροθύμησε. Όμως φαίνεται ότι φρόντιζε το κτήμα και το είχε στον νου του· διότι δεν πέρασε καμία ενδιάμεση εποχή κατά την οποία να μην αποστέλλονται από τον Θεό προφήτες και δίκαιοι για να νουθετούν. Αυτοί όμως έγιναν απειθείς και, αφού ατίμασαν τους απεσταλμένους, τους έστειλαν πίσω κενούς, δηλαδή χωρίς να έχουν να πουν τίποτα καλό για αυτούς στον Θεό που τους έστειλε.

Διότι ελύτρωσε τον λαό του από τον οίκο της δουλείας, και τον απάλλαξε από τη σκαιότητα των κυριάρχων, ξεσηκώνοντας εναντίον τους ολόκληρη την κτίση. Και μετατρέποντας τα ύδατα σε αίμα, πλήττοντάς τους με χαλάζι, με βαθύ και τριήμερο σκοτάδι και με όλα τα άλλα. Διότι είναι μακρύ να τα διηγηθώ ένα προς ένα. Έπειτα, αφού τους πέρασε μέσα από τη θάλασσα, τους έθρεψε στην έρημο. Τους εισήγαγε στη γη της επαγγελίας, ξεριζώνοντας σαν αγκάθια έθνη μεγάλα και μαχητικότατα. Και αυτό μας το φανέρωσε ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας προς τον σωτήρα και λυτρωτή των όλων: «Άμπελο μετέφερες από την Αίγυπτο, έδιωξες έθνη και την καταφύτευσες, άνοιξες δρόμο μπροστά της· άπλωσες τα κλήματά της μέχρι τη θάλασσα και μέχρι τα ποτάμια τις παραφυάδες της». Διότι έγινε, όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, ο Ισραήλ άμπελος με καλά κλήματα, και ο καρπός της άφθονος.

Το ότι η γη της επαγγελίας είναι εύφορη, το μαρτυρεί η ιερή Γραφή. Διότι παντού την ονομάζει γη ρέουσα γάλα και μέλι. Εδραιώνει δε τον λόγο αυτόν και ο θεσπέσιος Μελωδός ψάλλοντας και λέγοντας για τον Ισραήλ: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εκδίωξες έθνη, και την φύτεψες». Βλέπεις το «εν κέρατι», που σημαίνει σε αυτά τα λόγια «ως με τη δύναμη του Θεού»;

Με αυτό υποδηλώνει τον Ισραήλ. Το αποσαφηνίζει δε και με άλλον τρόπο και λέει ότι: «Η γη του λαού μου θα βλαστήσει αγκάθια και χόρτα». Διότι χέρσεψε, όπως είπα, ο Ισραήλ. Επειδή ο Θεός εγκατέλειψε τον αμπελώνα του και έδωσε εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν. Και έγινε χαρά για τα άγρια γαϊδούρια και βοσκότοπος για τους πονηρούς ποιμένες, δηλαδή για τα ακάθαρτα πνεύματα. Έτσι και ο μακάριος Δαβίδ, μιλώντας για τον Ισραήλ σαν να επρόκειτο για αμπελώνα, απευθύνεται προς τον Σωτήρα Θεό των συμπάντων: «Άμπελο», λέει, «μετέφερες από την Αίγυπτο, έδιωξες τα έθνη και την εφύτευσες». Έπειτα προσθέτει λέγοντας: «Γιατί κατεδάφισες τον φραγμό της και την τρυγούν όλοι οι διαβάτες του δρόμου; Την κατέστρεψε ο αγριόχοιρος από το δάσος και άγριο θηρίο τη βόσκησε». Διότι, όπως ακριβώς οι ιδιοκτήτες εγκαταλείπουν τα χέρσα χωράφια και δεν ενδιαφέρονται γι' αυτά, έστω κι αν υποστούν κάθε λογής ζημιά, έτσι και ο φιλάρετος Θεός μας εγκαταλείπει την ψυχή και την αφήνει γυμνή από κάθε προστασία, εάν αυτή καταστεί έρημη από τους καρπούς της αγαθοεργίας. <Έως ότου έλθει επάνω σας Πνεύμα από τα ύψη.>

Επειδή δε ήταν συνήθεια στους Ιουδαίους να διαβάλλουν τους προφήτες, ότι δήθεν δεν ήταν απεσταλμένοι από τον Θεό, τους ρώτησε ο Χριστός ποια γνώμη είχαν σχηματίσει για τον Βαπτιστή. Αυτοί φοβούνταν μεν να πουν την αλήθεια, για να μην ακούσουν: «Γιατί δεν τον πιστέψατε;» Και απέφευγαν να κατηγορήσουν τον Πρόδρομο, επειδή φοβούνταν όχι τον Θεό, αλλά τα πλήθη. Επειδή δε προσποιούνταν ότι δεν γνώριζαν από πού προερχόταν το βάπτισμα του Ιωάννη, και ενεργούσαν δόλια, εύλογα δεν τους απαντά τίποτα. <Κάποιος άνθρωπος φύτεψε έναν αμπελώνα, κ.λπ.> (A f. 262, B f. 182, C f. 149, D f. 66) Σε αυτά θα βρει κανείς ολόκληρη την ιστορία των υιών του Ισραήλ, συνοψισμένη με συντομία. Διότι ο αμπελώνας είναι ο Ισραήλ, όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο, έδιωξες έθνη και την φύτεψες». Και ο Ησαΐας: «Ένας αμπελώνας, λέει, δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο». Αφού φύτεψε αυτόν τον αμπελώνα στη γη της επαγγελίας ο Θεός και Πατέρας (διότι Αυτόν ονομάζει τώρα άνθρωπο, εξαιτίας της φιλανθρωπίας Του και της συνήθειας της παραβολής), αποδήμησε για αρκετά χρόνια. Μολονότι πληροί τα πάντα και δεν απουσιάζει από κανένα από τα όντα· πώς λοιπόν αποδήμησε; Μετά από το ότι εμφανίστηκε κατεβαίνοντας με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά και αφού τους έδειξε φανερή την άρρητη μορφή Του, δεν τους έδωσε πλέον την παρουσία Του ορατή στα μάτια τους, αλλά σύμφωνα με τον τύπο των ανθρώπινων πραγμάτων, αυτό που συνέβη μοιάζει κάπως με μακρά αποδημία.

Και γι' αυτήν κάπου λέει ο μακάριος Δαβίδ στο βιβλίο των Ψαλμών προς τον Σωτήρα Θεό των όλων: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, έδιωξες έθνη και την φύτεψες· άνοιξες δρόμο μπροστά της. Εξέτεινε τα κλήματά της μέχρι τη θάλασσα, και μέχρι τους ποταμούς τις παραφυάδες της». Διότι είχε φυτευτεί «σε ύψωμα και σε εύφορο τόπο», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Όμως δεν παρήγαγε σταφύλια, αλλά μάλλον έβγαλε αγκάθια. Διότι απέναντι στο πλήθος των αγαθών που της δόθηκαν, επέδειξε την αδικία ως κάτι σύμφυτο και ισοδύναμο· και είναι προφανές ότι εννοεί την αδικία κατά του Θεού. Διότι πλήθυνε τα θυσιαστήρια και οικοδόμησε στήλες· και όσο πλούτιζε με τα άνωθεν αγαθά, τόσο πιο πρόθυμη ήταν για βεβήλωση, με το να προσκυνά τους δαίμονες, να εγείρει βωμούς και να καταμερίζει την ίδια της την καρδιά στην πολυθεϊστική πλάνη. Αλλά, λέει, αυτά δεν θα μείνουν έτσι· πώς θα μπορούσαν άλλωστε; Διότι ο ίδιος θα κατασκάψει τα θυσιαστήριά τους, και θα καταστραφούν οι στήλες τους, δηλαδή θα συντριβούν και θα γκρεμιστούν. Το δε «αυτός» θα το αναφέρεις συνετά είτε στον Θεό που εξουσιάζει τα πάντα, είτε στο πρόσωπο του Βαβυλωνίου, όπως ήδη έχει προδειχθεί πολλές φορές. Διότι συνέβη στις πόλεις της Σαμάρειας να καούν μαζί και οι ίδιοι οι ναοί, και να διαρπαγούν τα γλυπτά.

Διότι τα μεν σώματα ευφραίνονται με τις κατάλληλες τροφές, την δε ψυχή του ανθρώπου την ενδυναμώνει ο θείος και άνωθεν προερχόμενος λόγος. Διότι πώς είναι δυνατόν να αμφισβητήσει κανείς ότι θα μεταβεί από την ασθένεια στη δύναμη εκείνος που επιστρέφει από την πλάνη στην επίγνωση του Θεού, και αναπηδά με σθένος από τους λάκκους της φαυλότητας προς τον πόθο της αρετής; Αν βέβαια αποτελεί αληθινά κατηγόρια ασθένειας το να καταπίπτει κανείς σε ραθυμίες και σε κοσμικές ηδονές, και στο να αγαπά να προσκολλάται στις λατρείες των ειδώλων· ενώ αντίθετα θεωρείται λαμπρό κατόρθωμα της πνευματικής ισχύος το να επιλέγει πρόθυμα την αγαθοεργία, και επιπλέον να θεωρεί ότι δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο από την αγάπη προς τον Θεό, και να βαδίζει αδιάπτωτα με πρόθυμο φρόνημα την οδό που οδηγεί σε αυτό. <Και θα ανθίσει ως άμπελος το μνημόσυνό του, ως οίνος Λιβάνου στον Εφραίμ.> Είπε κάπου ο Θεός προς τη μητέρα των Ιουδαίων, δηλαδή τη Συναγωγή: «Εγώ σε φύτεψα ως άμπελο καρποφόρο, εξολοκλήρου αληθινή». Και ψάλλει κάπου γι' αυτήν και ο θείος Δαβίδ: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εξέβαλες έθνη και την καταφύτευσες· προετοίμασες τον δρόμο μπροστά της. Εξέτεινε τα κλήματά της έως τη θάλασσα, και έως τον ποταμό τις παραφυάδες της». Επομένως, ο Ισραήλ υπήρξε άμπελος με καλά κλήματα· επειδή όμως προσέκρουσε πολυτρόπως, «Αφαίρεσε ο Κύριος τον φραγμό της, και την τρύγησαν όλοι όσοι περνούν από τον δρόμο».

«Οίκος του Ισραήλ, διαβείτε όλοι και δείτε, και περάστε από εκεί στην Αιμάθ τη Ραβά, και κατεβείτε στη Γεθ των αλλοφύλων, τις πιο ισχυρές από όλες αυτές τις βασιλείες, για να δείτε αν τα σύνορά τους είναι μεγαλύτερα από τα δικά σας σύνορα.» Τους παρουσιάζει να είναι αχάριστοι και να έχουν επιλέξει να ξεχνούν τη μεγαλοδωρία Του, παρόλο που θα έπρεπε πάντοτε και στο μέγιστο βαθμό να αναγνωρίζουν τη χάρη και να αναπέμπουν ευχαριστήριους ύμνους, επειδή όχι μόνο τους ελευθέρωσε παραδόξως ενώ ήταν καταβεβλημένοι από σκληρή και αφόρητη δουλεία, αλλά και επειδή τους έφερε στη γη που ορκίστηκε στους πατέρες τους. Και τους έφερε αφού εξολόθρευσε έθνη πολλά και δυσκολοπολέμητα, που διέθεταν μεγάλη εμπειρία στο να νικούν σε μάχες. Διότι έτσι κάπου και ο μακάριος Δαβίδ είπε προς τον Θεό σχετικά με εκείνους που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, έδιωξες έθνη και τη φύτεψες.» Ελέγχονται, λοιπόν, και μάλιστα πολύ σωστά, ως εντελώς αχάριστοι, καθώς λυπούν τον Ευεργέτη καταφεύγοντας σε κάθε είδους ατοπήματα. Διότι τρύγησαν, λέει, ηγεμονίες εθνών και έκαναν δική τους ιδιοκτησία τη χώρα τους, με τον Θεό να κατακρημνίζει όσους αντιστέκονταν και να παραλύει με απερίγραπτη δύναμη την ισχύ των εξεγερμένων. Όμως, για να κατανοήσουν ότι έχουν κληρονομήσει γη εύφορη, με πλούσια βοσκοτόπια και γεμάτη με κάθε αγαθό, καλύτερη και πιο ευρύχωρη από τις άλλες χώρες, τους προστάζει να εξετάσουν τις ηγεμονίες ή τις βασιλείες των γειτονικών λαών ή και εκείνων που βρίσκονται ακόμη πιο πέρα.

Υπάρχουν όμως και εκείνοι στους οποίους φαίνονται καλύτερα τα όσα ειπώθηκαν σύμφωνα με την πρώτη έκδοση, εννοώ δηλαδή από τον Ευσέβιο Καισαρείας. Επομένως, θα ταίριαζε ο ψαλμός να εκφέρεται είτε εκ μέρους των αγίων προφητών, είτε από εκείνους που εφάρμοσαν άψογα τη λατρεία του νόμου. <Και τους καταφύτευσες.> (B f. 159 b, I f. 223) Το «καταφυτεύτηκαν» αναφέρεται όπως σε άμπελο· διότι ο Ισραήλ είναι άμπελος με καλά κλήματα. Και μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο, ταλαιπώρησες λαούς, και τους εξεδίωξες. <Η δεξιά σου, και ο βραχίονάς σου, και ο φωτισμός του προσώπου σου.> (B f. 159 b, I f. 223) Προσθέτοντας, λέει, το «και ο φωτισμός του προσώπου σου», μνημονεύουν, όπως είναι εύλογο, την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος.

Λένε δε ότι η χώρα της Ιουδαίας δηλώνεται έτσι επειδή «είναι εύφορη» και πλουσιότατη, λέγεται δε «σε κέρατο» διότι ιδρύθηκε σε αυτήν βασιλική μητρόπολη, η Ιερουσαλήμ· διότι η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει «κέρατα» τις βασιλείες. «Τοποθέτησε φραγμό» γύρω από τον αμπελώνα, δηλαδή γύρω από ολόκληρο τον λαό, προφανώς περιφράσσοντάς τον με αγγέλους, και τον «περιχαράκωσε» στηρίζοντάς τον με προφήτες και αγίους άνδρες, αλλά και τον «φύτεψε» ως «άμπελο σωρήκ». Και ποια ήταν αυτή, αν όχι προφανώς η θεόπνευστη Γραφή και ο λόγος της θεοσέβειας που παραδόθηκε σε ολόκληρο το έθνος; Διότι ο «αμπελώνας του Κυρίου» έχει λεχθεί με άλλον τρόπο ότι είναι «ο οίκος του Ισραήλ», αφού και αυτός λαμβάνει την ονομασία «άμπελος» σύμφωνα με το: «Μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο, εκδίωξες έθνη και φύτεψες τις ρίζες της». Διότι ως «άμπελος» δηλώνεται ο λαός που εξήλθε μέσω του Μωυσή, όμως διαφορετική σε σχέση με τον λαό θα ήταν η «άμπελος σωρήκ» που «φυτεύτηκε» μέσα σε αυτόν, την οποία ο Σύμμαχος ερμήνευσε ως «εκλεκτή». Αυτή δε ήταν ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, ο οποίος δίδαξε για τον εαυτό Του και στα Ευαγγέλια λέγοντας: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή, και ο Πατέρας μου ο γεωργός»· διότι από Αυτόν έλαβε και ο πρώτος λαός τη φυτεία των θείων διδασκαλιών. Εκτός δε από αυτήν την «εκλεκτή», υπήρχε και η λογική φυτεία, την οποία «ενεμβολίασε» στην παλαιά και αιγυπτιακή «άμπελο».

Ηʹ. Η όγδοη προφητεία του Ασάφ υποδηλώνει πολλά ταυτόχρονα μέσω της επιγραφής της· διότι αναφέρει «Εις το τέλος», και «Υπέρ των αλλοιωθησομένων», και «Ψαλμός»· εκτός από όλα αυτά, παρατηρείται ότι φέρει και τον τίτλο «Μαρτύριον», όντας ο μόνος ψαλμός από όσους περιέχονται σε ολόκληρο το βιβλίο με τέτοια επιγραφή. Στο «Εις το τέλος», λοιπόν, παραπέμπει επειδή προφητεύει το μέλλον· στο «Υπέρ των αλλοιωθησομένων», εξαιτίας της μεταβολής όσων φανερώνονται μέσω της προφητείας· «Μαρτύριον» δε ονομάζεται, επειδή δίνει μαρτυρία για τον άνδρα που προαναγγέλλεται σε αυτόν και ο οποίος αποκαλείται Υιός του ανθρώπου. Διότι εισάγει κάποιον Υιό του ανθρώπου και τον ονομάζει άνδρα της δεξιάς του Θεού. Αρχικά, λοιπόν, παρουσιάζει την πορεία του ιουδαϊκού έθνους από την Αίγυπτο και την εγκατάστασή του στη γη των Παλαιστινίων με αλληγορικό τρόπο, λέγοντας: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εκδίωξες έθνη και τη φύτεψες», και τα όσα ακολουθούν. Έπειτα, φανερώνει τη μελλοντική τους ερήμωση, λέγοντας: «Γιατί γκρέμισες τον φραγμό της, και την τρυγούν όλοι οι διερχόμενοι από τον δρόμο;» Και για εκείνους που την πολιόρκησαν μάς πληροφορεί, λέγοντας: «Την κατέστρεψε αγριόχοιρος από το δάσος, και άγριο θηρίο την καταβόσκησε».

Διότι ζητεί να δωρίσει ο ασώματος Λόγος του Θεού την ευεργετική του δύναμη σε όλους, μέσω του ανδρός της δεξιάς Του και μέσω του Υιού του ανθρώπου. Τη μνεία, λοιπόν, της σωτηρίου θεοφανείας την έκανε με αυτόν τον τρόπο, ενώ την έκπτωση του Ισραήλ την προφητεύει ως εξής, λέγοντας: «Γιατί κατεδάφισες τον φράχτη της;», δηλαδή της αμπέλου, την οποία μετέφερε από την Αίγυπτο, «και την τρυγούν όλοι οι διαβάτες του δρόμου; Τη λεηλάτησε αγριόχοιρος από το δάσος, και μονήρες άγριο θηρίο την καταβοσκήθηκε. Έχει κατακαεί στη φωτιά και έχει κατασκαφεί». Αναφέροντας αυτά σχετικά με την άμπελο, προφήτευε την ερήμωση του ιουδαϊκού έθνους.

Αυτό θα γίνει, αν φανερωθείς και μας δείξεις το πρόσωπό Σου. Διότι, όταν γίνει αυτό, θα σωθούμε, ώστε να μπορούμε κι εμείς να λέμε: «Σημειώθηκε επάνω μας το φως του προσώπου Σου, Κύριε». «Μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο· έδιωξες έθνη και τη φύτεψες. Άνοιξες δρόμο μπροστά της, φύτεψες τις ρίζες της, και αυτή γέμισε τη γη». Αρχίζοντας ο Προφήτης την ικεσία του, επικαλούνταν Εκείνον που ποιμαίνει τον Ισραήλ. Ο Ισραήλ όμως ήταν κάτι άλλο από την άμπελο που αναφέρεται εδώ. Διότι ο μεν Ισραήλ ποιμαίνεται πάντοτε από τον Κύριο· η παρούσα όμως άμπελος υπέμεινε μεγάλη ροπή προς τα χειρότερα. Μέσω λοιπόν του θεοφιλούς εκείνου ανδρός, του παλαιού Ισραήλ, ικετεύει τον Θεό να επιβλέψει στους απογόνους του, οι οποίοι βρίσκονται σε κακή κατάσταση.

Ισραήλ, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι και κάθε διορατική ψυχή, η οποία ποιμαίνεται παντοτινά από τον καλό ποιμένα. Και άμπελος του Θεού θα μπορούσε να ονομαστεί εκείνη που διασώζει την εικόνα Εκείνου που είπε στα Ευαγγέλια: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Αντιθέτως, η άμπελος που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο είναι η ψυχή που έχει υποστεί διαστροφή· τέτοιος έγινε ο λαός των Ιουδαίων, ο οποίος ειδωλολάτρησε στην Αίγυπτο για μακρά χρόνια και απέδωσε ελάχιστους καρπούς, όπως μαρτυρεί ο Μωυσής στη μεγάλη ωδή, γράφοντας γι' αυτούς τα εξής: «Διότι από την άμπελο των Σοδόμων προέρχεται η άμπελός τους, και η κληματίδα τους από τα Γόμορρα. Το σταφύλι τους είναι σταφύλι χολής, το τσαμπί τους γεμάτο πίκρα. Δηλητήριο δρακόντων είναι το κρασί τους, και δηλητήριο οχιών ανίατο». Όμως, παρόλο που βρίσκονταν σε αυτήν την κατάσταση, ο Θεός τους επισκέφθηκε και τους μεταφύτευσε, ξεριζώνοντάς τους μεν από τη συναναστροφή και προσκόλληση της Αιγύπτου, και μεταφυτεύοντάς τους δε σε άλλη χώρα και σε τόπο εύφορο, όπως διδάσκει ο Ησαΐας λέγοντας: «Αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο σε πλαγιά, σε τόπο εύφορο. Και έβαλα γύρω του φράχτη, και τον περιχαράκωσα, και φύτεψα την άμπελο Σωρήχ. Και έχτισα πύργο στη μέση του, και έσκαψα σε αυτόν πατητήρι». Και πράγματι, μεταφέροντας την προαναφερθείσα άμπελο, τη φύτεψε σε τόπο εύφορο και πολύ καλύτερο από τη χώρα της Αιγύπτου.

Διότι να νομίζεις ότι οι ληνοί δεν σημαίνουν τίποτε άλλο παρά τις εκκλησίες του Θεού, στις οποίες, όταν συγκεντρωνόμαστε και συνεισφέρουμε μαζί τους δικούς μας καρπούς, δημιουργούμε ένα μείγμα προς δόξαν και ευφροσύνη του Λόγου του Θεού. Είναι δε αξιοθαύμαστο πώς ο μεν προηγούμενος ψαλμός φανέρωνε πυρπόληση και παντελή ερήμωση και αφανισμό της αμπέλου που είχε μεταφερθεί από την Αίγυπτο· ενώ ο προκείμενος, σαν να έχει συσταθεί άλλη άμπελος και άλλος αμπελώνας, ή μάλλον πολλοί αμπελώνες, καθιδρύει πολλούς ληνούς, και εξαγγέλλει χαρμόσυνα μηνύματα σε όσους έχουν κληθεί σε αυτούς. Για τον προηγούμενο, λοιπόν, λαό, έναν αμπελώνα, έναν ληνό και μία άμπελο εισήγαγε εκείνος που είπε: «Αμπελώνας έγινε για τον αγαπημένο σε ύψωμα, σε τόπο εύφορο». Και στη συνέχεια: «Και προλήνιο», λέει, «έσκαψα σε αυτόν, και φύτεψα άμπελο Σωρήκ». Και στον προηγούμενο φανέρωνε μία άμπελο λέγοντας: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες». Στο δε «Υπέρ των ληνών» φανερώνει πολλούς ληνούς, δηλαδή πολλών αμπελώνων. Αν πάλι θελήσεις να γνωρίσεις την καινή άμπελο, αυτήν που φύτρωσε ανάμεσα στους ανθρώπους μετά τον αφανισμό της προηγούμενης, μάθε το από τον Θεό Λόγο, που διδάσκει αυτά για τον εαυτό Του: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή, και ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός».

Ψ. Ψαλμού Ηʹ. — Δʹ. Τα πρώτα εδάφια του όγδοου ψαλμού, αρχίζοντας από το «Κύριε ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη», φαίνεται να αποτελούν προφητεία για την κλήση των εθνών· γι' αυτό άλλωστε φέρει και την επιγραφή «υπέρ των ληνών»· όπου ως «ληνοί» νοούνται οι ανά την οικουμένη εκκλησίες, στις οποίες τα λογικά σταφύλια της αληθινής αμπέλου του Χριστού και των ιερών αποστόλων, που είναι σαν τα κλήματά της, συμπιεζόμενα παρέχουν τον νοερό και πρόξενο πάσης ευφροσύνης οίνο, ο οποίος προκύπτει από τα διδάγματά τους. Διότι διαφορετικά δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν τα όσα λέγονται στον ψαλμό σε υλικούς ληνούς (πατητήρια)· επειδή το κείμενο δεν περιέχει απολύτως καμία τέτοια έννοια, όπως συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις, είτε περί της αμπέλου που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο, είτε περί του αμπελώνα του Κυρίου Σαβαώθ, είτε περί κάποιου παρόμοιου θέματος. Τα δε εδάφια από το «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον ελάττωσες για λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες» και τα εξής, έχουν εφαρμοστεί στον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού στην προς Εβραίους επιστολή, όπου στο ρητό «τα πάντα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του», προστίθεται το: «τώρα όμως δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να του έχουν υποταχθεί. Βλέπουμε όμως τον Ιησού, που για λίγο ελαττώθηκε σε σύγκριση με τους αγγέλους, να είναι στεφανωμένος με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου».

Όσα τα βιβλία και οι μνήμες διασώζουν. Διότι, εκτός από τα θαυμαστά γεγονότα κατά την πορεία, και εκείνον τον μεγάλο πάταγο, για να πω κάτι πολύ σύντομο, μόνος ο Ιωσήφ εισήλθε στην Αίγυπτο, και ύστερα από λίγο εξήλθαν από την Αίγυπτο εξήντα μυριάδες. Τι είναι πιο θαυμαστό από αυτό, ή μεγαλύτερο τεκμήριο της μεγαλοσύνης του Θεού, όταν θέλει να δώσει διέξοδο στα αδιέξοδα; Και η γη της επαγγελίας κληροδοτείται μέσω ενός που μισήθηκε, και εκείνος που πουλήθηκε μετακινεί έθνη, και αναδεικνύεται σε μέγα έθνος, και εκείνο το μικρό βλαστάρι γίνεται εύρωστη άμπελος, και τόσο μεγάλη, ώστε να απλώνεται πάνω σε ποταμούς, να εκτείνεται μέχρι τη θάλασσα, πλατυνόμενη από όρια σε όρια, να καλύπτει όρη με το ύψος της δόξας της, και να ξεπερνά σε ύψος τους κέδρους, και μάλιστα τους κέδρους του Θεού — όποια και αν πρέπει να υποθέσουμε ότι είναι αυτά τα όρη και αυτοί οι κέδροι. ΣΤ΄. Τέτοιο ήταν κάποτε αυτό το ποίμνιο, και τέτοιο είναι τώρα, έτσι ακμάζει και πλατύνεται· και αν όχι ακόμη τέλεια, πάντως προς τα εκεί οδεύει με τις επιμέρους προσθήκες· και προφητεύω ότι θα συνεχίσει να οδεύει. Αυτό μου προλέγει το Άγιο Πνεύμα, εάν έχω κάποιο προφητικό χάρισμα και βλέπω τα μελλοντικά· και ταυτόχρονα, με βάση όσα έχουν ήδη προηγηθεί, έχω το θάρρος και το γνωρίζω με τον λογισμό μου, ως σύντροφος του Λόγου. Διότι είναι πολύ πιο παράδοξο το ότι από εκείνον τον ένα έγινε τόσο μεγάλη, παρά το ότι η σημερινή θα προχωρήσει στο άκρο της λαμπρότητας.

Αφού λοιπόν τα εσωτερικά ζητήματα πήγαιναν όπως επιθυμούσε, και με τρόπο που δεν θα μπορούσε να φανταστεί κανείς από τους απίστους και όσους τον αγνοούσαν, συλλαμβάνει με τον νου του κάτι μεγαλύτερο και υψηλότερο. Διότι, ενώ όλοι οι άλλοι έβλεπαν μόνο ό,τι βρισκόταν στα πόδια τους και φρόντιζαν πώς θα διασφαλίσουν τα δικά τους –αν βέβαια αυτό συνιστά ασφάλεια– χωρίς να προχωρούν παραπέρα και χωρίς να μπορούν να σκεφτούν ή να κατορθώσουν κάτι μεγάλο και τολμηρό, ο ίδιος, αν και στα άλλα ήταν μετριοπαθής, σε αυτά δεν δείχνει καμία μετριοπάθεια. Αντιθέτως, σηκώνοντας ψηλά το κεφάλι και στρέφοντας γύρω το μάτι της ψυχής του, περικλείει νοερά μέσα του ολόκληρη την οικουμένη, σε όση έκταση διαδόθηκε ο σωτήριος λόγος. Βλέποντας δε τον μεγάλο κλήρο του Θεού, ο οποίος αποκτήθηκε με τους λόγους, τους νόμους και τα πάθη Του, το άγιο έθνος, το βασίλειο ιεράτευμα, να βρίσκεται σε κακή κατάσταση και να έχει διασπαστεί σε μύριες δοξασίες και πλάνες· και βλέποντας την άμπελο που μεταφέρθηκε και μεταφυτεύθηκε από την Αίγυπτο, η οποία μέσα από την άθεη και σκοτεινή άγνοια έφτασε σε άπειρο κάλλος και μέγεθος, ώστε να σκεπάσει όλη τη γη και να απλωθεί πάνω από βουνά και κέδρους, να έχει καταστραφεί από τον πονηρό και άγριο χοίρο, τον διάβολο· δεν θεώρησε αρκετό να θρηνεί σιωπηλά για τη συμφορά, να υψώνει απλώς τα χέρια προς τον Θεό και να ζητά από Εκείνον τη λύτρωση από τα δεινά που επικρατούσαν, ενώ ο ίδιος να αδρανεί, αλλά πίστευε ότι έπρεπε να βοηθήσει κάπως και να συνεισφέρει και ο ίδιος από την πλευρά του.

Και θυμήσου τη συναγωγή σου, την οποία απέκτησες από την αρχή, την οποία περιέσωσες με τα πάθη του μονογενούς σου Λόγου, την οποία αξίωσες της μεγάλης σου διαθήκης, την οποία και είλκυσες στους ουρανούς με το καινό μυστήριο και με τον αρραβώνα του Πνεύματος. Και υπενθυμίζοντας όσα πονηρά διέπραξαν οι εχθροί εναντίον των αγίων σου και πώς καυχήθηκαν εις βάρος των εορτών σου, λέγαμε: «Ύψωσε τα χέρια σου εναντίον της υπερηφάνειάς τους μέχρι τέλους». Επικαλούμασταν τη ρομφαία και τις αιγυπτιακές μάστιγες, και Τον παρακαλούσαμε να εκδικάσει τη δική Του υπόθεση, και Τον προτρέπαμε να εγερθεί επιτέλους εναντίον των ασεβών, λέγοντας: «Έως πότε οι αμαρτωλοί, Κύριε, έως πότε οι αμαρτωλοί θα καυχώνται; Έως πότε θα ταπεινώνουν τον λαό σου και θα κακοποιούν την κληρονομία σου, και ομοίως θα φθέγγονται αλλά και θα πράττουν την ανομία;». Και προσθέταμε μάλιστα και εκείνες τις γοερές φωνές, που είναι ακόμη πιο ταιριαστές με αυτά: «Μας κατέστησες αντικείμενο αντιλογίας και ύβρεως στους γείτονές μας, παροιμία στα έθνη και περίγελο σε όλους τους ανθρώπους». Και κάναμε λόγο για κάποια άμπελο, η οποία μεταφυτεύτηκε από την Αίγυπτο της σκοτεινής αθεΐας και αυξήθηκε στο κάλλος και το μέγεθος της πίστεως, κι έπειτα της αφαιρέθηκε ο φραγμός, δηλαδή η επιστασία του Θεού που μας φρουρούσε έως τότε, και αφέθηκε εκτεθειμένη σε όλους τους πονηρούς δυνάστες που διέρχονται, και λεηλατήθηκε από τον άγριο χοίρο, τον Πονηρό, που έχει την κακία ως αποκλειστικό του γνώρισμα και είναι γεμάτος από τον βόρβορο της φαυλότητας.

Για να κατανοήσεις δε μια φυτεία άξια του θείου χεριού και της θείας εργασίας, θυμήσου τα όσα ειπώθηκαν στο Ευαγγέλιο από τον Κύριο προς τους μαθητές, ότι «Εσείς είστε τα κλήματα, και ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός»· προφανώς, επειδή φυτεύτηκαν από εκείνον. Σε αυτήν τη φυτεία ανήκουν και όσοι είναι φυτεμένοι στον οίκο του Κυρίου, όπως έχει γραφτεί, και οι οποίοι ανθίζουν στις αυλές του Θεού μας. Το ίδιο αναφέρεται και στον προφήτη: «Εγώ φύτεψα άμπελο καρποφόρα, εξ ολοκλήρου αληθινή». Ο δε μιμητής του Χριστού Παύλος αποτολμά και λέει ότι «Είμαστε συνεργοί του Θεού· εσείς είστε γεώργιο του Θεού»· «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, ο Θεός όμως έδωσε την αύξηση». Και ο δίκαιος επίσης στον Δαβίδ παρομοιάζεται με το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα ρεύματα των υδάτων, το οποίο θα δώσει τον καρπό του στην εποχή του και το φύλλωμά του δεν θα πέσει· και πάλι: «Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα»· και: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εξεδίωξες έθνη και την φύτεψες».

Για να κατανοήσεις τι σημαίνει φυτεία άξια του χεριού του Θεού, θυμήσου τα όσα ειπώθηκαν στο Ευαγγέλιο από τον Κύριο, ότι: «Κάθε φυτεία την οποία δεν φύτεψε ο ουράνιος Πατέρας μου θα ξεριζωθεί». Σε αυτήν τη φυτεία ανήκουν εκείνοι που είναι «φυτεμένοι στον οίκο του Κυρίου και ανθίζουν στις αυλές του Θεού». Και πάλι αναφέρεται στον προφήτη: «Εγώ σε φύτεψα ως άμπελο καρποφόρο, εξ ολοκλήρου αληθινή». Αποτολμά και λέει ο μιμητής του Χριστού ότι: «Είμαστε συνεργοί του Θεού· εσείς είστε γεώργιο του Θεού»· «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση». Και ο δίκαιος παρομοιάζεται με το δέντρο που είναι «φυτεμένο δίπλα στις διεξόδους των υδάτων, το οποίο θα δώσει τον καρπό του στην εποχή του και το φύλλωμά του δεν θα πέσει»· και: «Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα»· και: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εκδίωξες έθνη και την καταφύτευσες».

Διάψαλμα: μεταφορά του λόγου. «Άμπελον»: Τον λαό των Εβραίων από τη δουλεία της Αιγύπτου, και τον νέο λαό από τη θλίψη των δαιμόνων. Διότι η Αίγυπτος ερμηνεύεται ως εκείνη που θλίβει (που εκθλίβει). «Εξέβαλες»: Ο Θεός εξολόθρευσε τους Αμορραίους και τους Χετταίους και εγκατέστησε τον Ισραήλ, ο οποίος είναι ο πιστός λαός. «Ωδοποίησας»: Δηλαδή οδήγησε (ανοίγοντας δρόμο) διά του Μωυσή. «Και κατεφύτευσας»: Στερέωσε τη βάση τους ως αγαπημένων, και πληθύνθηκαν σε όλο το πρόσωπο της γης. Εννόησε δε επίσης και τον νέο λαό [τον πιστό]. «Εκάλυψεν»: Διότι σκιά και τύπος των μελλόντων ήταν οι Ιουδαίοι και όσα συνέβαιναν σε αυτούς· γι' αυτό τους προφήτες, σαν όρη, τους κάλυπτε η σκιά του νόμου. «Και αι αναδενδράδες»: Έτσι λοιπόν, αφού έπαυσε η σκιά (η κακία) και φανερώθηκε η αλήθεια, έφτασε η πίστη σε ύψος σωτηρίας. «Εξέτεινεν»: Δηλώνει το πλάτος της πίστεως και των περάτων (των αρετών), ότι δηλαδή από τα πέρατα έως τα πέρατα της οικουμένης γέμισε τη γη. «Ίνα τι καθείλες»: Τον νόμο των Ιουδαίων, που είναι η σκιά (τη σκιά), ο οποίος αποτελεί τον φραγμό, δηλαδή αυτόν κατέρριψες. «Και τρυγώσιν»: Οι δαίμονες, οι οποίοι δεν πορεύονται στην οδό της αλήθειας, αλλά παραπορεύονται. «Ελυμήνατο»: Την ιουδαϊκή γενεά τη λυμάνθηκε η πλάνη των ειδώλων· διότι όπως ο χοίρος, έτσι και η πλάνη τρέφεται με τον βούρκο. Δρυμός δε ονομάζονται τα είδωλα ως άκαρπα και υλώδη.

Εμμένει στην ίδια ικεσία, για να καταδείξει πόσο αναγκαία είναι· ταυτόχρονα δε διδάσκοντας και εμάς να μην αδιαφορούμε όταν δεν εκπληρώνεται αμέσως η προσευχή μας, αλλά να επιμένουμε· διότι οπωσδήποτε θα εισακουστούμε. Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, εκδίωξες έθνη και την φύτεψες.

β΄. Εδώ, μέσω της διηγήσεως, καταδεικνύει πόσο ενδιαφέρθηκε ο Θεός για τη σωτηρία του λαού των Ιουδαίων. Διότι, όπως ακριβώς ο γεωργός, όταν θέλει να κάνει μια άμπελο πιο εκλεκτή και πολυφόρο, τη μεταφυτεύει μία και δύο φορές για αυτόν τον λόγο· έτσι και ο Θεός οδήγησε τον Ισραήλ από τη γη των Χαλδαίων, μέσω του Αβραάμ, στη γη των Χαναναίων· από εκεί, μέσω του Ιακώβ, τον κατέβασε στην Αίγυπτο· και τέλος, τον ανέβασε, σαν σε εύφορο αγρό, στη γη που του είχε υποσχεθεί από την αρχή. Δεν τη φύτεψε απλώς, αλλά την καταφύτεψε, δηλαδή τη ρίζωσε σε βάθος, ώστε να μην οφείλουν πλέον να μετακινηθούν. Και δεν το έπραξε αυτό, προτού εκδιώξει, δίκην ακανθών, τα έθνη που κατοικούσαν εκεί. Γι' αυτό και ευδοκίμησε πάρα πολύ, όπως αποδεικνύουν τα όσα ακολουθούν.

Διότι προς την άμπελο που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο, η οποία γέμισε όλη τη γη από τη διδαχή των προφητών και των δικαίων της, συνέδεσε τα ακάθαρτα έθνη· επειδή το πουλάρι είναι ακάθαρτο κατά τον νόμο, έτσι ακριβώς και τα έθνη. «Δένοντας στην άμπελο το πουλάρι του.» Γιατί; Για να δεχθούν από αυτήν τον νόμο και τους προφήτες και τη θεογνωσία που περιέχεται σε αυτούς, δηλαδή τον Χριστό, ο οποίος είναι η ευλογία και η κάθαρση των εθνών. Διότι λέει: «Και στο κλήμα το πουλάρι της όνου του», όπου με το «κλήμα» εννοείται το βλάστημα από την άμπελο, το οποίο είναι ο Χριστός, που βλάστησε από την άμπελο της συναγωγής η οποία προήλθε από την Αίγυπτο, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Ιακώβ του λέει: «Από βλαστό, γιε μου, ανυψώθηκες.» Και τα έθνη συνδέθηκαν μαζί του αδιάρρηκτα.

Πώς λοιπόν λέει ότι είναι και μαύρη και ωραία; Διότι ήμουν αμαρτωλή, αλλά με αγάπησε ο Χριστός. «Με παράβλεψε ο ήλιος», δηλαδή προηγουμένως ο Χριστός με παράβλεψε. Διότι την παράβλεψε επειδή δεν πείστηκε, αλλά συμφιλιώνεται μαζί της όταν μετανοεί. Είδες στόμα συναγωγής να ομολογεί όσα έχουν συμβεί. Διότι λέει: «Οι γιοι της μητέρας μου με πολέμησαν». Μητέρα είναι ο νόμος, γιοι είναι οι προφήτες οι οποίοι με πολεμούσαν λέγοντας: «Επίστρεψε στον νόμο του Μωυσή». «Με έβαλαν φύλακα σε αμπελώνα· τον δικό μου αμπελώνα δεν τον φύλαξα». Δηλαδή με έβαλαν ως άμπελο· δεν φύλαξα όμως τον δικό μου λαό, δηλαδή τα κλήματά μου. Διότι σε όλη τη θεόπνευστη Γραφή ο Ισραήλ ονομάζεται αμπελώνας. Διότι λέει: «Φύτεψα αμπελώνα και του έβαλα φράχτη ολόγυρα». Και «μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο» και πολλά παρόμοια. «Ανάγγειλέ μου εσύ που αγάπησε η ψυχή μου, πού ποιμαίνεις, πού αναπαύεσαι το μεσημέρι;»

Και οι μεν προφήτες κάνουν λόγο για τον λαό σαν να πρόκειται για άμπελο· διότι, λέγει, «Αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον ηγαπημένο»· και, «Άμπελο μετέφερε από την Αίγυπτο»· Αυτός όμως ομιλεί σαν να πρόκειται για σπόρο. Τι άραγε θέλει να δηλώσει; Ότι τώρα η υπακοή θα είναι ταχεία και ευκολότερη, και θα αποδώσει αμέσως καρπό. Όταν δε ακούσεις ότι, «Εξήλθε ο σπείρων για να σπείρει», μην νομίσεις ότι πρόκειται για ταυτολογία. Διότι πολλές φορές εξέρχεται ο σπορέας και για άλλη εργασία, είτε για να οργώσει, είτε για να αποκόψει τα βλαβερά χόρτα, είτε για να ξεριζώσει τα αγκάθια, είτε για να περιποιηθεί κάτι άλλο παρόμοιο· αυτός όμως εξήλθε με σκοπό να σπείρει.

Εσείς είστε οι πονηροί γεωργοί, οι οποίοι κατατρώγετε τον αμπελώνα του Κυρίου Σαβαώθ. Ποιον από τους προφήτες δεν σκοτώσατε; Ο Πατέρας απέστειλε σε εσάς τους δούλους μου, τους προφήτες, απαιτώντας τον καρπό του αμπελώνα. Αμπελώνα από την Αίγυπτο μετέφερα διά του Μωυσή, τον οποίο φύτεψα σε γη εύφορη, αφού εκδίωξα έθνη, και τον κληροδότησα με σχοινί διανομής· του οποίου τις ρίζες στερέωσα με τον νόμο και τον λόγο των προφητών, και γέμισε τη γη· του οποίου τα κλήματα έφτασαν έως τη θάλασσα, και οι παραφυάδες του γέμισαν τους ποταμούς των εθνών. Εσείς όμως γκρεμίσατε τον φραγμό του, δηλαδή τη βοήθεια που προερχόταν από τον νόμο, και τον τρυγούν αφύλακτο οι δαίμονες που διαβαίνουν την οδό του βίου· ο αγριόχοιρος από το δάσος, δηλαδή ο ληστής, τον κατέστρεψε, και το άγριο θηρίο τον καταβρόχθισε. Καθώς σας ζητήθηκε ο καρπός αυτής της καλής, καρποφόρου και αληθινής αμπέλου που φυτεύτηκε, από τους δούλους μου τους προφήτες, άλλον χαστουκίσατε, άλλον καταδικάσατε σε λάκκο με βούρκο και άλλον λιθοβολήσατε. Ιδού, εγώ ο ίδιος ο Υιός και κληρονόμος είμαι παρών· σεβαστείτε την υιότητά μου, δείξτε σεβασμό στο αξίωμα της πατρικής μου φύσης.

Ικετεύει να γίνει ταχύτερα η επιφάνεια του Θεού Λόγου. «Εξέγειρε τη δύναμή σου» από εκείνους τους πατρικούς σου κόλπους «και έλα για να μας σώσεις», εμάς που βρισκόμαστε «στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου» της τυραννίας του άδη, «και φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή των δούλων σου; Θα μας τρέφεις με ψωμί δακρύων; Και θα μας ποτίζεις με δάκρυα άφθονα;» «Άμπελο μετέφερες από την Αίγυπτο», το πλήθος των Εβραίων. «Άνοιξες δρόμο μπροστά της» και «έδιωξες έθνη» Χαναναίων «και τη φύτεψες, και γέμισε τη γη. Η σκιά της κάλυψε τα βουνά και οι κληματίδες της τους κέδρους του Θεού». Διότι, αφού με αυτόν τον τρόπο υποδήλωσε το πλήθος εκείνου του λαού, παρομοιάζοντάς το με μια εύρωστη άμπελο, υπαινίσσεται έπειτα τον αφανισμό της. «Γιατί κατεδάφισες τον φραγμό της και την τρυγούν όλοι οι διερχόμενοι από τον δρόμο; Την κατέστρεψε αγριόχοιρος από το δάσος, άγριο θηρίο την κατασπάραξε», δηλώνοντας εδώ τη συντριβή του λαού, την οποία υπέστησαν από τους εχθρούς επειδή ασέβησαν προς τον Θεό. Άγριο θηρίο (μονιός) είναι ο μονόλυκος ή ο άγριος όνος, ή άλλο μοναχικό ζώο, ή χοίρος, μονιός είναι και ο διάβολος. «

Γι' αυτό την άμπελο του Χριστού, την οποία μετέφερε από τη νοητή Αίγυπτο, και ελευθέρωσε από τον πηλό της κατασκευής πλίνθων των αμαρτιών και από τους αόρατους εργοδιώκτες, τη ρήμαξες σαν αγριόχοιρος του δάσους και την κατέφαγες σαν άγριο μονήρες θηρίο. Μαίνοντας εναντίον της καθόλου λιγότερο από ό,τι παλαιότερα εναντίον εκείνων από τη φυλή του Ιακώβ ο σκληρόκαρδος και σκληρός Αιγύπτιος επιστάτης, και ο τύραννος και υπερόπτης Βαβυλώνιος δυνάστης. Διότι, επιτιθέμενος με αυτόν τον τρόπο στην κληρονομιά του Χριστού, στην εκλεκτή μερίδα, και μάλιστα στο πιο θερμό μέρος αυτής, και επιφέροντας πάρα πολλές ανυπόφορες ύβρεις, προκάλεσες βασανιστήρια μέχρι θανάτου· ας είναι λοιπόν αυτό ένα τεκμήριο της παραφροσύνης σου.

Προαναγγέλλει δε και τον καιρό της εμφάνισής του: «δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα» και τα εξής· διότι αυτό είναι το πιο σαφές σημείο της παρουσίας του Κυρίου. Επειδή εξέλιπαν από τους Ιουδαίους όχι μόνο οι βασιλείς, αλλά και οι αρχιερείς και οι προφήτες· διότι, όταν επρόκειτο να γεννηθεί ο Σωτήρας μας, τους κυρίευσαν αλλόφυλοι βασιλείς, ώστε να φανερωθεί ο αιώνιος βασιλιάς, η προσδοκία των εθνών. Επειδή και στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ υποσχέθηκε ο Θεός των όλων ότι μέσω του σπέρματός τους θα ευλογήσει όλα τα έθνη της γης. Και αυτό ακριβώς υποδηλώνοντας και εδώ ο Ιακώβ, λέει: «δεν θα εκλείψει άρχοντας» και τα εξής, μέχρι το «και αυτός είναι η προσδοκία των εθνών». Έπειτα, δείχνοντας τον λαό που συγκροτήθηκε από τα έθνη και τους Ιουδαίους, λέει: «δένοντας στην άμπελο το γαϊδούρι του και στην κληματίδα της αμπέλου το πουλάρι της γαϊδούρας του». Το ότι, εξάλλου, άμπελος ονομαζόταν ο Ισραήλ, όλοι οι προφήτες το διδάσκουν και ο Δαβίδ λέει: «άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες» και τα εξής· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια: «ένας άνθρωπος φύτεψε αμπελώνα». Ως πουλάρι, δε, ονομάζει τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, επειδή ήταν αδάμαστος και δεν είχε δαμαστή.

Ποιος είναι ο κίνδυνος; Σχεδόν έχει μείνει χωρίς ψαλμωδίες και χωρίς φώτα, επειδή ακριβώς έμεινε και χωρίς επίσκοπο. Διότι, καθώς βρίσκεται πάνω στον δρόμο, σαν εκείνο το αμπέλι του Δαβίδ που κάποτε είχε καλά κλήματα και τώρα λεηλατείται από όλους τους περαστικούς, ούτε τον επίσκοπο έχει να παραμένει εκεί —διότι δεν αντέχει να παραδώσει την πλάτη του στα μαστίγια και τα μάγουλά του στα ραπίσματα—, ούτε, εφόσον ο επίσκοπος φεύγει εξαιτίας των φοβερών καταπιεστών, είναι επόμενο να παραμείνει στην εκκλησία κάποιος άλλος· διότι μαζί με την κεφαλή αποχωρεί και το υπόλοιπο σώμα. Εξάλλου, ακόμη και οι αξιωματούχοι που του παραχωρήθηκαν από τον κραταιό και άγιό μας αυθέντη και βασιλιά, οι οποίοι προηγουμένως ήταν εγκατεστημένοι γύρω από την εκκλησία, για αυτήν ακριβώς την αιτία εγκατέλειψαν τις πατρικές τους εστίες· και έχοντας εμπιστευθεί τους εαυτούς τους στην πυκνότητα του δάσους, κρύβονται εκεί.