Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 8:4

Ονομάζει καλά τα έργα της κτίσεως. Μάρτυρας αυτού είναι ο Μωυσής: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πολύ καλά». Διότι και η θέα αυτών είναι ωφέλιμη και η τέρψη ακίνδυνη, επειδή και όταν φαίνονται τέρπουν και όταν φθέγγονται ευφραίνουν, και ρητορεύουν χωρίς γλώσσα και διδάσκουν χωρίς χείλη. Έχοντας γίνει ακροατής αυτών ο Δαβίδ, προσφάτως έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού». Καλός μαθητής είναι ο ακροατής των ουρανών. Και ποιους ονομάζει ουρανούς; Σύμφωνα με τα φαινόμενα, τον ορατό ουρανό και όλα τα υψηλά και περίβλεπτα έργα που υπάρχουν στον ουρανό, τον ήλιο, τη σελήνη, τους αστέρες και τα άστρα, και όλα τα καλά που έχει ο ορατός ουρανός. Διότι, όπως ακριβώς οι πολίτες μιας πόλεως ενδύονται το όνομα της πόλεώς τους, ονομαζόμενοι άλλοι Αντιοχείς, άλλοι Ρωμαίοι και άλλοι Βυζάντιοι από τις πόλεις τους, έτσι και οι πολίτες του ουρανού, οι φωστήρες, ονομάζονται ουρανοί. Εξού και οι άγιοι και θεοφιλείς άνθρωποι λέγονται ουρανοί, επειδή έχουν ουράνιο φρόνημα και το πολίτευμά τους είναι ουράνιο. Ότι δε και οι ορατοί φωστήρες ονομάζονται ουρανοί, είναι μάρτυρας ο Δαβίδ που είπε: «Διότι θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου». Και ποιους ουρανούς; «Τη σελήνη και τους αστέρες που εσύ θεμελίωσες», αποκαλώντας τη σελήνη και τους αστέρες ουρανούς.

Διότι, εάν δεν μιλούσε για τον αισθητό ουρανό, δεν θα μπορούσε να πει: «Ότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου», όπου το «θα δω» σημαίνει: Θα κατανοήσω πώς τα έθεσες «ως σημεία και για τους καιρούς και για τα έτη». Διότι, εάν και ο υψηλός και αιθέριος αέρας ονομάζεται ουρανός —γι' αυτό λέγεται «τα πετεινά του ουρανού»— και οι τόποι που είναι λίγο υψηλότερα από τον αέρα ονομάζονται ουρανοί, όπως λέγεται και για τα κύματα της θάλασσας «Αναβαίνουν έως τους ουρανούς», πολύ περισσότερο και πιο εύλογα οι ουράνιοι φωστήρες θα ονομαστούν ουρανοί. Διότι, εάν δεν είδε τον ασώματο ουρανό με αισθητά μάτια, πώς είπε: «Θα δω τους ουρανούς; Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή οι φωστήρες διασαλπίζουν το μεγαλοπρεπές κάλλος του Δημιουργού. Και διηγούνται, όχι πείθοντας με λόγια, αλλά διδάσκοντας με τα σχήματα. Και σε ποιους διηγούνται οι ουρανοί; Σε αυτούς που έχουν ουράνιο φρόνημα, σε αυτούς που έχουν αποκτήσει αυτιά της ψυχής, στους συνετούς ακροατές, σε εκείνους που μπορούν να γνωρίζουν τι λαλούν οι ουρανοί.

Διότι, αφού έτρεχε ακατάπαυστα από την αρχαιότητα, τότε για πρώτη φορά γεύτηκε την ανάπαυση. Παρατήρησε μαζί μου και τα άστρα, που εμποδίζονται να λάμπουν και να φαίνονται και σαν να βρίσκονται υπό σφραγίδα, εγκλείονται από το πρόσταγμα του Θεού. Διότι λέγει: «Αυτός που προστάζει τον ήλιο να μην ανατείλει, και δεν ανατέλλει, και βάζει σφραγίδα στα άστρα». «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή οι ουράνιοι φωστήρες που εκτελούν άφοβα το κέλευσμα και το πρόσταγμα του Θεού. «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή ο αόρατος και ασώματος ουρανός καθώς και αυτός ο ορατός ουρανός· ο μεν αναβοώντας τη δοξολογία της άνω Εκκλησίας: «Διότι, όταν δημιουργήθηκαν τα άστρα, με αίνεσαν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· ο δε διηγούμενος τη δόξα του Θεού μέσα από τους φωστήρες, τα άστρα, τα σύννεφα και το ουράνιο τόξο γύρω από τα σύννεφα. Διότι έτσι έχει γραφτεί: «Δες το ουράνιο τόξο και ευλόγησε Αυτόν που το δημιούργησε». Δοξολογία για τα σύννεφα: «Αυτός που ανεβάζει τα σύννεφα από την άκρη της γης». Δοξολογία για τη σελήνη και τα άστρα: «Τη σελήνη και τα άστρα που Εσύ θεμελίωσες». Δοξολογία για τον ήλιο: «Ότι πρέπει να φτάνουμε πριν τον ήλιο για να Σε ευχαριστούμε και κατά την ανατολή του φωτός να Σε προσεγγίζουμε». Επειδή, λοιπόν, οι ουρανοί γίνονται για εμάς διδάσκαλοι της δοξολογίας του Θεού, «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Ουρανοί είναι και οι Θείες Γραφές, ουρανοί και οι άγιοι, επειδή έχουν τον Θεό να κατοικεί μέσα τους, και ως άστρα έχουν τις αρετές. Και ως λογικούς ουρανούς, που διηγούνται τη δόξα του Θεού, υποδηλώνει τους αγγέλους του Θεού.

Διότι θα αντικρίσω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου. Εκείνοι μεν αγανακτούν όταν τα νήπια καταρτίζουν αίνο· εγώ όμως αυτό το τόσο μέγα και περικαλλές, δηλαδή τους ουρανούς, το θεωρώ ως ένα μικρό έργο της δικής σου δημιουργίας.

Προς εκείνους που υποστηρίζουν ότι ο Πατέρας είναι μέγας Θεός, ενώ ο Υιός δεν είναι ίσος. Μολονότι κατεξοχήν ομολογούμε ότι η Τριάδα αποτελεί μία θεότητα, βρίσκουμε στην Αγία Γραφή τον Υιό, προκειμένου να κλείσουν τα στόματα των αντιπάλων, να χαρακτηρίζεται μέγας σε σύγκριση με τον Πατέρα. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Γνωστός είναι ο Θεός στην Ιουδαία· στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά του»· η δε Ιουδαία περιοριζόταν σε έναν συγκεκριμένο τόπο. Για τον Υιό, όμως, αναφέρεται: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!». Επειδή το όνομα του Χριστού γέμισε όλη τη γη. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αγίων, και έως τα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. Δικαιολογημένα, λοιπόν, λέει ο ψαλμός: «Θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Και τι σημαίνει αυτό που ακολουθεί: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών»; Αυτό εκπληρώνεται όταν ανέβηκαν στο όρος οι μαθητές μαζί με τον Σωτήρα, ο οποίος, καθώς επρόκειτο να αναληφθεί, τους έλεγε: «Μείνετε στα Ιεροσόλυμα, έως ότου ενδυθείτε δύναμη εξ ύψους»· εξαιτίας ακριβώς του ότι υψώθηκε: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών». Σε αυτόν, λοιπόν, απευθύνεται ο Δαβίδ λέγοντας: «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου».

Αλλά και ως προς τον άνθρωπο περισσότερο εκπλήσσομαι θεωρώντας πώς τον θυμάσαι και προνοείς γι' αυτόν· πράγμα που δεν θα συνέβαινε, εάν ήταν για σένα κάποιο μικρό και μηδαμινό πλάσμα. (B f. 32) Άλλοι μεν από τους διδασκάλους των Ιουδαίων έχουν πλανηθεί, μη κατανοώντας το μυστήριο· εγώ όμως, λέει, βλέποντας την κτίση με τα μάτια της διανοίας, βλέπω ότι όλα τα δημιουργήματα είναι δικά σου. Εσύ κατασκεύασες τον ήλιο και τη σελήνη, και έθεσες σε αυτά τον διηνεκή νόμο· διότι νομίζω ότι αυτό δηλώνει το, «Τα εθεμελίωσας». Και μετά από λίγα· Επομένως, λέει, αν και έγινες σαν εμάς, και υποκύπτοντας οικονομικώς στο μέτρο της ανθρωπότητας δεν αναγνωρίστηκες από κάποιους, εγώ όμως γνωρίζω τη δόξα σου· γνωρίζω το αξίωμα της υπεροχής σου πάνω σε όλα, σε ομολογώ Δημιουργό των πάντων αν και έχεις έλθει εν σαρκί, σε γνωρίζω ως Κύριο που έχεις παραγάγει τον ήλιο και τη σελήνη. Λαμβάνει δε ένα μέρος, για να κατανοήσεις ολόκληρη την κτίση. <Τον ελάττωσες λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους.> (A f. 56 b, B f. 32 b, K f. 35 b.) Λογικές λοιπόν είναι οι άνω δυνάμεις, που διάγουν μακρά και ατελεύτητη ζωή. Ομοίως δε λογικός πάνω στη γη είναι ο άνθρωπος, αν και όχι στο ίδιο μέτρο με τις άνω, αλλά λίγο υπολείπεται της αξίας των αγγέλων εξαιτίας της συνάφειας με το γεώδες σώμα· και είναι ελαττωμένος, καθόσον υπόκειται στην καταδίκη του θανάτου και της φθοράς, και αυτό μετά την παράβαση· διότι αυτή εισήγαγε τη φθορά και τον θάνατο.

Αυτός ο Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο, ούτε είναι μικρότερος από τον ουρανό· απεναντίας, οι ουρανοί είναι έργα των δακτύλων του, και ολόκληρη η γη συγκρατείται στην παλάμη του. Αυτός βρίσκεται μέσα σε όλα και έξω από όλα. Μη νομίσεις ότι αυτός είναι μικρότερος, [πιο φωτεινός] ή ίσος με τον ήλιο· διότι αυτός που κατασκεύασε τον ήλιο, οφείλει πρώτα ο ίδιος να είναι κατά πολύ ασύγκριτος, μεγαλύτερος και πιο φωτεινός.

«Διότι θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα τα οποία εσύ θεμελίωσες. Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Αν και είναι θαυμαστά, λέει, τα δημιουργήματά σου, ο ουρανός και όσα βρίσκονται σε αυτόν, τα οποία στερέωσες για να παραμένουν σε όλο τον αιώνα —διότι τα έστησε εις τον αιώνα, όπως λέει σε άλλα σημεία, και έθεσε πρόσταγμα που δεν θα παρέλθει—, δεν είναι ωστόσο μεγάλα για εσένα ως προς την ύπαρξη, αλλά έργα μικρής δύναμης, που αναλογεί σε δάκτυλα· διότι έτσι ονόμασε τις μικρές δυνάμεις του Θεού. Και αυτά μεν παραμένουν στερεωμένα· αλλά, βλέποντας τον κάθε άνθρωπο να παρέρχεται, εκπλήσσομαι για το πώς και τον θυμάσαι και προνοείς γι' αυτόν. Αυτό δεν θα συνέβαινε, εάν ήταν απλώς ένα μικρό και φθαρτό ζώο. Είναι όμως τόσο άξιος τιμής, ώστε από το στόμα νηπίων και θηλαζόντων να έχει καταρτιστεί ύμνος για αυτόν.

Αν και είναι λοιπόν μικρός κατά το σώμα, έχει όμως τιμηθεί κατά την ψυχή με το «κατ’ εικόνα»· ώστε μέσω αυτού να γίνει θαυμαστό το όνομά σου σε όλη τη γη. Εκφράζει τον βαθύ θαυμασμό του για το θείο Πνεύμα και προσεύχεται γεμάτος θαυμασμό, λέγοντας: Βλέπω βεβαίως τους ουρανούς που περιέχουν ολόκληρο τον σύμπαντα κόσμο· βλέπω δε και τη σελήνη και τα άστρα, και γνωρίζω ότι όλα αυτά είναι από τη φύση τους μεγάλα και θαυμαστά μέρη της όλης δημιουργίας· ωστόσο, παρότι είναι τέτοια, γνωρίζω ότι τυγχάνουν να είναι τα ελάχιστα από τα έργα σου. Διότι αυτά είναι έργα των δακτύλων σου· και όχι των χεριών σου, ούτε κάποιας μεγάλης δύναμης· αλλά, όπως θα έλεγε κανείς, των ακροδακτύλων σου, ονομαζομένων έτσι μεταφορικά των δυνάμεων του Θεού, μέσω των οποίων συγκρότησε τα αισθητά και ορατά δημιουργήματα.

Με διαφορετικό τρόπο θα μπορούσε να λεχθεί ότι «ποίημα» είναι τα νοητά, λογικά και ασώματα κτίσματα του Θεού, έννοια με την οποία αναγράφεται ότι έχει δημιουργηθεί και η ψυχή, η οποία έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού· και «έργα των χειρών του» είναι τα αισθητά και σωματικά δημιουργήματά του, για τα οποία έχει ειπωθεί: «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες». Διδάσκει, λοιπόν, η προκείμενη Γραφή ότι, κατά την προσήλωση στις θείες ασκήσεις και την αποχή και την αργία από τα σωματικά και φθαρτά έργα, την οποία ο λόγος ονομάζει Σάββατο και ανάπαυση, καθώς σχολάζουμε στη θεωρία τόσο των νοητών όσο και των αισθητών έργων του Θεού, οφείλουμε να λέμε: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά σου, και στα έργα των χειρών σου θα αγαλλιάσω», διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλόγως κατανοείται θεωρητικά ο Δημιουργός τους. Αλλά και τα νοητά και τα ασώματα και τα υπερκόσμια, όπως και τα ορατά Του από την κτίση του κόσμου, γίνονται κατανοητά και καθορώνται μέσω των δημιουργημάτων, σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο.

Και ποιος θα μπορούσε να είναι αυτός ο θεός, του οποίου μέρη είναι η γη και τα βουνά πάνω στη γη, δηλαδή άλογοι σωματικοί όγκοι; Και πώς είναι λογικό να αναγορεύει κανείς ως θεό τον αδελφό και συγγενή του πυρός, του ύδατος και του αέρα, τα οποία είναι γεννήματα άλογης και φθαρτής ύλης; Αν πάλι ο νους του Δία δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ο προαναφερθείς αιθέρας (και ο αιθέρας είναι ο υψηλότατος και πυρώδης αέρας, έχοντας λάβει, όπως λένε, αυτή την ονομασία από το «αίθεσθαι», που σημαίνει «καίγεσθαι»), και εφόσον και τα δύο είναι σώματα, τόσο ο αέρας όσο και ο αιθέρας, δες πού έχει ξεπέσει ο νους του Δία. Και ποιος από τους ορθά σκεπτόμενους θα αποκαλούσε πλέον θεό αυτόν που διέθετε νου χωρίς νόηση και άλογο, εφόσον τέτοια είναι η φύση κάθε σώματος; Γι' αυτόν τον λόγο, εμείς στη θεολογία πρέπει να αποδεχόμαστε ακριβώς τα αντίθετα από όσα αναφέρθηκαν, ότι δηλαδή ο Θεός δεν είναι ούτε ουρανός, ούτε αιθέρας, ούτε ήλιος, ούτε σελήνη, ούτε ολόκληρος ο χορός των άστρων, ούτε συνολικά ολόκληρος ο κόσμος, αλλά αυτά είναι απλώς μικρά και μηδαμινά έργα των χειρών Του, όταν συγκρίνονται με τις ασώματες και νοερές ουσίες· διότι, βέβαια, κάθε σώμα είναι φθαρτό και άλογο, και τέτοια είναι η φύση των ορατών πραγμάτων, ενώ εκείνα που βρίσκονται επέκεινα, στον χώρο των αοράτων, είναι λογικά και αθάνατα, τα οποία συνδιαιωνίζουν με τη μακαρία ζωή του παμβασιλέως Θεού, και θα ήταν κατά πολύ ανώτερα από όλα τα ορατά. Ευλόγως, λοιπόν, τα θεία λόγια μάς διδάσκουν περίπου τα εξής για τα ορατά μέρη του κόσμου: «Θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τους αστέρες, τα οποία εσύ θεμελίωσες».

Έπειτα, σαν να διασαφηνίζει το νόημα όσων ειπώθηκαν, προσθέτει: «Διότι ποιος, πριν από την απόδειξη των πραγμάτων, θα πίστευε ότι ο Λόγος του Θεού, αφού γεννηθεί από Παρθένο, θα αναλάβει τη δική μας σάρκα και θα επιδείξει μέσα σε αυτήν σωματικά όλη τη θεότητα;». Και σαν να απέδωσε πλήρως το νόημα, επιφέρει: «Επομένως, αυτό σημαίνει το “ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του”». Και τα έγραφε αυτά, επειδή δεν μπόρεσε να υψώσει τα μάτια της διανοίας «προς τα άνω» και να πει παρόμοια με τον προφήτη: «ότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα που εσύ θεμελίωσες», ούτε θυμήθηκε τον προφητικό λόγο, δια του οποίου έχει ειπωθεί: «τα δε έργα του Κυρίου δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν». Διότι, εάν είχε προσέξει αυτά, θα είχε γνωρίσει ότι πριν από τον ουρανό και τη γη και πριν από ολόκληρο τον κόσμο, και όχι μόνο πριν από τα ορατά αλλά και πριν από τα νοητά έργα του Θεού, τα οποία υφίστανται εν υποστάσει στις ασώματες και υπερκόσμιες δυνάμεις, υπήρχε και προϋπήρχε Αυτός που τα λέει αυτά. Εκείνος όμως, μεταβαίνοντας στο «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε», φέρνει πάλι στο μέσον τη σάρκα, λέγοντας τα εξής και ονομάζοντας ως θεμέλιο αυτό: την προορισθείσα κατά σάρκα οικονομία του.

Εάν δεν κατανόησες τίποτε από αυτά, ω άνθρωπε (ίσως βέβαια τα κατανοήσεις κάποτε, όταν λάβεις το τέλειο. Διότι λέγει: «Θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου»· ώστε να υπονοείται ότι αυτά που βλέπουμε τώρα δεν είναι η αλήθεια, αλλά απεικονίσεις της αλήθειας)· εάν δεν γνώρισες τον ίδιο σου τον εαυτό, ποιος δηλαδή είσαι εσύ που συζητάς για αυτά, εάν δεν κατανόησες αυτά για τα οποία και η ίδια η αίσθηση είναι μάρτυρας, πώς υποθέτεις ότι γνωρίζεις τον Θεό με ακρίβεια, το τι ακριβώς είναι και ποιο είναι το μέγεθός Του; Αυτό αποτελεί μεγάλο παραλογισμό.

Αυτό μεν, λοιπόν, ας τεθεί έως εδώ. Όσο για τη δική μας διδασκαλία, όχι μόνο η ειρήνη του Θεού υπερέχει κάθε νου και κατάληψης, ούτε μόνο όσα αποταμιεύονται στις επαγγελίες για τους δικαίους, τα οποία είναι αόρατα στα μάτια, ανήκουστα στα αυτιά και ακατανόητα από τη διάνοια, έστω και στο ελάχιστο, ούτε καν η ακριβής κατανόηση της κτίσης· διότι και για αυτήν πρέπει να πειστείς ότι κατέχεις μόνο τις σκιές της, όταν ακούς: «Θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα», και τον σταθερό νόμο που υπάρχει σε αυτά· σαν κάποιος που δεν τα βλέπει τώρα, αλλά θα τα δει κάποτε. Αλλά πολύ πριν από αυτά, η φύση που βρίσκεται πάνω από αυτά και από την οποία προέρχονται αυτά, είναι ακατάληπτη και απερίληπτη· και εννοώ όχι ως προς το ότι υπάρχει, αλλά ως προς το τι ακριβώς είναι. Διότι δεν είναι κενό το κήρυγμά μας, ούτε μάταιη η πίστη μας, ούτε είναι αυτό το οποίο δογματίζουμε· μην πάρεις πάλι την ειλικρίνειά μας ως αφορμή για αθεΐα και συκοφαντία, και υπερηφανευτείς θεωρώντας ότι ομολογούμε την άγνοιά μας. Διότι το να είναι κανείς πεπεισμένος ότι κάτι υπάρχει, διαφέρει πάρα πολύ από το να γνωρίζει τι ακριβώς είναι αυτό.

Εάν, όμως, κάποιος ερμηνεύσει το «Είπεν ο Θεός» με τρόπο πιο σαρκικό, ώστε εξαιτίας αυτού να υποστηρίξει ότι παρήχθη από Αυτόν έναρθρος λόγος, αυτός ο ίδιος οπωσδήποτε θα υποθέσει ότι και το «Είδεν ο Θεός» συμβαίνει σύμφωνα με τη δική μας αντιληπτική ικανότητα μέσω της ενέργειας των οφθαλμών. Το ίδιο θα υποθέσει και για το «Άκουσε ο Κύριος και με ελέησε» και το «Οσφράνθηκε οσμή ευωδίας», καθώς και για όσα περιγράφει η Γραφή με πιο σωματικό τρόπο περί θείας κεφαλής ή ποδιού ή χεριού ή μύτης ή βλεφάρων ή δακτύλων ή υποδήματος. Εκλαμβάνοντας τα πάντα σύμφωνα με την άμεση και πρόχειρη σημασία τους, θα μας σκιαγραφήσει το θείο ως ανθρωποειδές, καθ' ομοιότητα των χαρακτηριστικών που παρατηρούνται σε εμάς. Εάν, αντίθετα, κάποιος, ακούγοντας ότι οι ουρανοί είναι έργα δακτύλων, και διαβάζοντας για κραταιό χέρι, για υψηλό βραχίονα, για οφθαλμό, βλέφαρα, πόδι και υποδήματα, αναλογίζεται θεοπρεπείς έννοιες για καθένα από αυτά που λέγονται, και δεν διαφθείρει τη διδασκαλία περί της καθαρής φύσεως του Θεού, μολύνοντάς την με σωματικές αντιλήψεις, τότε θα ήταν φυσικό επόμενο να θεωρεί και τις εκφωνήσεις των λέξεων ως ενδεικτικές του θείου βουλήματος, χωρίς ωστόσο να υποθέτει ότι πρόκειται για έναρθρες φωνές. Αντιθέτως, θα πρέπει να συλλογίζεται το εξής: ότι ο δημιουργός της λογικής φύσεως μας έχει δωρίσει τον λόγο ανάλογα με το μέτρο της φύσεώς μας, ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να εξαγγέλλουμε μέσω αυτού τα κινήματα της ψυχής.

«Επομένως, πρώτα ας είναι Πατέρας, και έπειτα Θεός, αν και αυτά ισχύουν ταυτόχρονα και αδιαχώριστα». Αλλά και αποδεικνύοντας ότι και ο Υιός έχει την πρόγνωση του τέλους της κτίσεως, λέει: «αν το να γνωρίζει τον Πατέρα υπερβαίνει κάθε γνώση, πώς εκείνος που γνωρίζει το μεγαλύτερο θα αγνοήσει το μικρότερο;». Ο δε Μέγας Βασίλειος, θέλοντας να αποδείξει ακριβώς το ίδιο, λέει: «αν είναι διαφορετικό το να γνωρίζει τον Πατέρα και διαφορετικό το να γνωρίζει τα του Πατέρα, και είναι μεγαλύτερο το να γνωρίζει τον Πατέρα, εφόσον ο καθένας είναι ανώτερος από τα δικά του, αυτός που γνωρίζει το μεγαλύτερο πώς δεν θα γνώριζε το μικρότερο;». Ο δε χρυσούς στη γλώσσα (Ιωάννης Χρυσόστομος), διασαφηνίζοντας εκείνο το ψαλμικό χωρίο «θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου», λέει: «δεν είπε έργα των χειρών σου, αλλά των δακτύλων σου», δείχνοντας έτσι ότι τα ορατά δημιουργήματα είναι έργο της ελάχιστης ενέργειας του Θεού. Και το κοινό στόμα όλων αυτών, αυτός που συνοψίζει την ευαγγελική σαφήνεια, όταν ο Κύριος λέει «ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός», ο ίδιος ερμηνεύοντας προσθέτει: «λέει το μεγαλύτερο, διότι δεν είναι καθόλου θαυμαστό αν είμαι Δεσπότης των πάντων, εφόσον κατέχω το μεγαλύτερο, δηλαδή το να γνωρίζω τον Πατέρα».

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών. Ο τέλειος λόγος της ωδής ειπώθηκε υπέρ των θυσιαστηρίων· διότι ληνούς ονομάζει τα θυσιαστήρια, στα οποία το αίμα του Χριστού εκχέεται (διαχειρίζεται) ως οίνος. «Κύριε ο Κύριος ημών». Διότι σε όλη τη γη θαυμαστώθηκε το μυστήριο της οικονομίας· επειδή στο όνομα του Θεού υποτάχθηκε όλη η κτίση. «Ότι επήρθη». Διότι εκεί οδήγησε (οδήγησες) τον άνθρωπο, καθιστώντας τον μεγαλοπρεπή, τιμώντας τον πάνω από τις ουράνιες δυνάμεις· επειδή τον συνέγειρες και τον συνεκάθισες. «Εκ στόματος». Η προφητεία εννοεί τα παιδιά, που κραύγαζαν στον Σωτήρα: Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου· ωσαννά εν τοις υψίστοις. «Ένεκα των εχθρών». Διότι οι Ιουδαίοι ως εχθροί του Κυρίου παροξύνθηκαν με τα παιδιά που κραύγαζαν, ενώ καταλύθηκε ο διάβολος, κατανοώντας ότι αυτός που υμνείται είναι Θεός· διότι ο διάβολος γίνεται εχθρός και εκδικητής. «Ότι όψομαι». Ο σαρκωθείς Λόγος που εμφανίστηκε ως άνθρωπος· αυτός εποίησε και τον ουρανό και τη γη και τους φωστήρες και τον άνθρωπο. «Τι εστιν άνθρωπος». Εάν, δηλαδή, δεν θυμόσουν και δεν επισκεπτόσουν τον άνθρωπο, και, προσλαμβάνοντάς τον, δεν τον έσωζες ως αγαθός, θα είχε χαθεί· διότι η Γραφή λέει τα περισσότερα μεταφορικά. «Ηλάττωσας». Δηλαδή, τον έκανες ίσο με τους αγγέλους, με μόνη διαφορά ότι τον περιέβαλες με σάρκα. «Δόξη και τιμή». Αφού δόξασες τον άνθρωπο με ακατάληπτη δόξα, προσλαμβάνοντάς τον στη θεότητα, τον τίμησες ανεβάζοντάς τον στους ουρανούς.

Διότι χρόνος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι ο δημιουργός όλων των αιώνων. Άγγελος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι εκείνος «που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Ουρανός δεν υπήρχε, «Διότι με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Ήλιος δεν υπήρχε, διότι αυτός είναι «ο ήλιος της δικαιοσύνης». Σελήνη δεν υπήρχε, «Διότι τη σελήνη και τα άστρα αυτός τα θεμελίωσε». Γη δεν υπήρχε, διότι αυτός είπε: «Ας συναχθούν τα ύδατα και ας φανεί η ξηρά». Χωρίς μάρτυρες, λοιπόν, είναι η άνωθεν γέννηση, θεία και ακατάληπτη, επειδή μόνο ο Πατέρας γνωρίζει πώς γέννησε, και ο Υιός πώς γεννήθηκε. Επομένως, ο Ιωάννης μόνος του κήρυξε την άναρχη γέννηση και τη συναΐδια ύπαρξη.

Αφού είπε ότι «Είναι γεγραμμένο: Θα απολέσω τη σοφία των σοφών», εισάγει την απόδειξη από τα ίδια τα πράγματα, λέγοντας: «Πού είναι ο σοφός; Πού είναι ο γραμματέας;», ελέγχοντας ταυτόχρονα και τους Έλληνες και τους Ιουδαίους. Διότι, ποιος φιλόσοφος, ποιος από αυτούς που εντρυφούσαν στους συλλογισμούς, ποιος από εκείνους που γνώριζαν τα των Ιουδαίων προσέφερε τη σωτηρία και έκανε γνωστή την αλήθεια; Κανένας απολύτως, αλλά τα πάντα κατορθώθηκαν από τους αλιείς. Αφού λοιπόν κατέληξε στο συμπέρασμα για το προκείμενο ζήτημα, και αφού κατέβαλε την έπαρσή τους, λέγοντας: «Δεν μετέτρεψε σε μωρία ο Θεός τη σοφία τούτου του κόσμου;», αναφέρει και την αιτία για την οποία αυτά συνέβησαν κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι, λέει, «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, φανερώθηκε ο σταυρός». Και τι σημαίνει: «Μέσα στη σοφία του Θεού»; Σε αυτήν που φανερώνεται μέσω των έργων, διά των οποίων θέλησε να γίνει γνωστός. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα δημιούργησε όλα αυτά, και με τέτοια μορφή, ώστε, ξεκινώντας αναλογικά από τα ορώμενα, να θαυμάζεται ο Ποιητής. Μέγας είναι ο ουρανός και αχανής η γη· θαύμασε λοιπόν τον Δημιουργό. Διότι αυτός ο μέγας ουρανός όχι μόνο δημιουργήθηκε από Αυτόν, αλλά δημιουργήθηκε και με ευκολία, και η απέραντη εκείνη γη παρήχθη και αυτή ως να μην ήταν τίποτα. Γι' αυτόν τον λόγο για μεν τον ουρανό λέει ότι: «Έργα των δακτύλων σου είναι οι ουρανοί»· για δε τη γη: «Αυτός που δημιούργησε τη γη ως να μην ήταν τίποτα».

Όταν λοιπόν, μετά από πολλά θαύματα, τα παιδιά έψαλλαν ύμνους σε αυτόν, άκουσε τι λέει ο Προφήτης: «Από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισες αίνον»· και πάλι: «Διότι θα αντικρίσω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου»· γεγονός που τον αποδεικνύει δημιουργό των πάντων. Αλλά και η μαρτυρία που παρατίθεται μετά την ανάληψη φανερώνει την ομοτιμία του προς τον Πατέρα· διότι λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου». Και ο Ησαΐας επίσης λέει: «Εκείνος που εγείρεται για να εξουσιάζει τα έθνη, σε αυτόν θα ελπίζουν τα έθνη». Και πώς αναφέρει ότι η Βηθλεέμ δεν είναι η πιο ασήμαντη μεταξύ των ηγεμόνων του Ιούδα; Διότι το χωριό αυτό έγινε περίβλεπτο όχι μόνο στην Παλαιστίνη, αλλά και σε ολόκληρη την οικουμένη. Προς το παρόν όμως ο λόγος απευθύνεται στους Ιουδαίους· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ»· αν και εποίμανε ολόκληρη την οικουμένη. Όμως, όπως ανέφερα, δεν θέλει προς το παρόν να τους σκανδαλίσει, αποκαλύπτοντας τον λόγο για τα έθνη.

ΣΤ΄. Αναλογιζόμενοι όλα αυτά με ακρίβεια μέσα σας και αναπτύσσοντας τον λόγο με βάση αυτά (διότι «δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος»), θα μπορέσετε να ελέγξετε την αναισχυντία και την αγνωμοσύνη τους. «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου». Άλλος λέει: «Διότι βλέπω τους ουρανούς».

Τη σελήνη και τους αστέρες που εσύ θεμελίωσες. Άλλος λέει, Ετοίμασας. Άλλος, Εδραίωσες. Λέγοντας ότι κατέλυσες τους εχθρούς, παρέχει και την απόδειξη αυτής της λαμπρής νίκης. Διότι εσύ, λέει, που σταυρώθηκες, που θανατώθηκες, αναδείχθηκες δημιουργός της οικουμένης.

Γι' αυτό λέει: «Θα δω τους ουρανούς», δηλώνοντας ότι προηγουμένως δεν το γνώριζαν πολλοί, αργότερα όμως όλοι θα το γνωρίσουν. Και για ποιον λόγο δεν αναφέρθηκε σε όλα τα μέρη της οικουμένης; Διότι, εφόσον αναφέρθηκε στα σπουδαιότερα από τα ορατά δημιουργήματα, δεν υπήρχε καμία ανάγκη διδασκαλίας για τα υπόλοιπα. Σε τέτοιο βαθμό, λοιπόν, κατατροπώθηκαν οι εχθροί, ώστε εκείνος που καταδιώχθηκε και θανατώθηκε από αυτούς, να φανερωθεί ως ο δημιουργός όλων των ορατών.

Και για ποιον λόγο δεν είπε, «Των χειρών σου», αλλά, «Των δακτύλων σου»; Δείχνοντας ότι τα ορώμενα αποτελούν έργο της ελάχιστης ενέργειας, καθώς και το παράδοξο της δημιουργίας, ότι οι αστέρες, αν και αναρτημένοι, δεν καταπίπτουν· μολονότι δεν είναι αυτή η φύση των θεμελίων, να κρέμονται ψηλά, αλλά από τη φύση τους πρέπει να κείνται κάτω· ωστόσο ο αριστοτέχνης Δημιουργός, που επιτελεί και παράδοξα, εποίησε τα περισσότερα από τα φαινόμενα υπερβαίνοντας τη φυσική ακολουθία.

Διότι λέγει ότι πρόκειται για τον ίδιο εδώ, αυτόν που από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισε αίνο, και αυτόν που δημιούργησε τους ουρανούς. Εάν όμως είναι δημιουργός των ουρανών, επομένως θα ήταν προγενέστερος των ουρανών· και δεν έλαβε την αρχή από τη Μαρία, αλλά υπήρχε και πριν από τη Μαρία. Και πρόσεξε τη σοφία του Προφήτη. Διότι δεν τον παρουσιάζει απλώς ως δημιουργό, αλλά να δημιουργεί με πολλή ευκολία. Γι' αυτό λέγει: «Θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου»· όχι διότι ο Θεός έχει δάκτυλα, αλλά υποδεικνύοντας ότι τα ορατά αποτελούν προϊόν της ελάχιστης ενέργειάς του, διδάσκοντάς μας με λέξεις που μας είναι οικείες τα όσα υπερβαίνουν την αντίληψή μας. Επειδή και όταν λέγει, «Αυτός που μετρά τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη δράκα»· δεν τα λέγει αυτά εννοώντας κυριολεκτικά τη δράκα και τη σπιθαμή, αλλά επιθυμώντας να παραστήσει το απέραντο της δυνάμεως του Θεού.

Δεν ακούς τον προφήτη που λέει για τον Υιό, «Από το στόμα νηπίων και βρεφών που θηλάζουν κατήρτισες αίνο», και τα εξής· ότι δηλαδή, «Θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες»; Δεν βλέπεις την αυθεντία του Χριστού που λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι»· και, «Όπως ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· και, «Νεανίσκε, σε σένα λέω, σήκω»· και προς το ακάθαρτο πνεύμα: «Εγώ σε προστάζω, σώπασε και βγες από αυτόν»· και, «Έχε θάρρος, τέκνο μου, σου συγχωρούνται οι αμαρτίες»;

Γνωρίζει δε και η Θεία Γραφή να αποκαλεί τους διδασκάλους της Εκκλησίας, καθώς και όσους διάγουν σεμνή πολιτεία, με την εικόνα της σελήνης και των αστέρων, όπως λέει ο προφήτης Δαβίδ: «Τη σελήνη και τους αστέρες, τα οποία εσύ θεμελίωσες». Σαφέστερα δε μπορεί κανείς να δει από τα λόγια του Αποστόλου τη διαφορά των αγίων, η οποία κατονομάζεται σύμφωνα με την τάξη του ήλιου, της σελήνης και των αστέρων: «Άλλη είναι», λέει, «η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Διατρέχουν δε ακατάπαυστη πορεία, την οποία ο Δημιουργός έταξε σε αυτά, και όπως τα θεμελίωσε, καθώς λέγει ο θείος Δαβίδ: «Τη σελήνη και τους αστέρες, που εσύ θεμελίωσες»· διότι με το να πει «θεμελίωσες» σήμανε το σταθερό και αμετάβλητο της τάξεως και της αλληλουχίας που τους δόθηκε από τον Θεό.

Διότι κάποιες φορές το Άγιο Πνεύμα προκαλούσε να γίνει φανερά κάτι που αποτελούσε τύπο εκείνου που επρόκειτο να συμβεί, και άλλες φορές πάλι διατύπωσε λόγους για όσα επρόκειτο να επακολουθήσουν, εκφέροντάς τους σαν να συνέβαιναν εκείνη τη στιγμή ή σαν να είχαν ήδη γίνει. Αν οι αναγνώστες δεν γνωρίζουν αυτήν τη μέθοδο, δεν θα μπορέσουν ούτε να παρακολουθήσουν τα λόγια των προφητών όπως πρέπει. Για παράδειγμα, θα μπορούσα να αναφέρω κάποιους προφητικούς λόγους, ώστε να κατανοήσετε αυτό που λέγεται. Όταν λέει μέσω του Ησαΐα: «Αυτός οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή και σαν αμνός μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», μιλάει σαν να έχει ήδη συμβεί το πάθος. Και πάλι όταν λέει: «Εγώ άπλωσα τα χέρια μου σε λαό απειθή και αντιλέγοντα», και όταν λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας;», οι λόγοι αυτοί έχουν ειπωθεί υποδηλώνοντας αναγγελία πραγμάτων που έχουν ήδη συμβεί. Διότι απέδειξα ότι σε πολλά σημεία ονομάζει παραβολικά τον Χριστό λίθο, και τροπολογικά Ιακώβ και Ισραήλ. Και πάλι, όταν λέει: «Θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου», αν δεν κατανοήσω τη λειτουργία αυτού του λόγου, δεν θα τον αντιληφθώ συνετά, όπως ισχυρίζονται οι διδάσκαλοί σας, οι οποίοι νομίζουν ότι ο Πατέρας των όλων και αγέννητος Θεός έχει χέρια και πόδια και δάκτυλα και ψυχή, σαν σύνθετο ον· οι οποίοι γι' αυτόν τον λόγο διδάσκουν ότι ο ίδιος ο Πατέρας εμφανίστηκε στον Αβραάμ και στον Ιακώβ.

«Βλέπω δε τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες», διότι χωρίς εσένα «δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έγιναν». «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Πηλός μεν είναι και χώμα από τη γη, επειδή όμως τον τίμησες με το κατ' εικόνα σου, εξαιτίας αυτής της τόσο μεγάλης τιμής τον επισκέφθηκες γενόμενος άνθρωπος για χάρη του ανθρώπου. Αν και «για λίγο ελαττώθηκες σε σχέση με τους αγγέλους» με το να πεθάνεις, φαίνεσαι «με δόξα και τιμή εστεφανωμένος», επειδή κατέλυσες τις πύλες του θανάτου και ανέστησες μαζί σου τους απ' αιώνος νεκρούς. «Τα πάντα υπέταξες στον άνθρωπο, τα πλάσματα της θάλασσας και της στεριάς, τα πετεινά του ουρανού και όσα διαπορεύονται τα μονοπάτια των θαλασσών».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΛΒ΄. Από την ερμηνεία στον όγδοο ψαλμό. α΄. Λέγοντας ο Προφήτης προς τον Θεό: «Ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργα τῶν δακτύλων σου», και κάνοντας μνεία των ουρανών και αμφοτέρων, κήρυξε τον Χριστό ως δημιουργό όλης της κτίσεως, συμπεριλαμβάνοντας τα περιεχόμενα μέσα στο περιέχον. Διότι ο ουρανός που δημιουργήθηκε στην αρχή, ο οποίος από τη φύση του είναι ο πρώτος και χωρίς άστρα, αποτελεί το περίβλημα όλης της αισθητής και νοητής κτίσεως. Διότι και όλοι οι νόες στο σύνολό τους περιέχονται μέσα σε έναν τέτοιο ουρανό· και μόνο το Θείο είναι απεριόριστο· λέει δε «θα δω» αντί του «θα γνωρίσω», διότι ο νους, όντας ο οφθαλμός της ψυχής, βλέπει καθαρότερα από τους σωματικούς οφθαλμούς. Θα γνωρίσω τους ουρανούς ως δικά σου έργα μεταφορικά και περιφραστικά, θα γνωρίζω παντοτινά, και ποτέ δεν θα αποστώ από αυτή τη γνώση, ότι εσύ είσαι ο δημιουργός των πάντων. Το δε «ότι» έχει χαρακτήρα διηγηματικό και βεβαιωτικό, όχι αιτιολογικό.

Από κοινού θα αναγνωρίσω τη σελήνη και τους αστέρες. Είναι έργα των δακτύλων σου, τα οποία εσύ τα εδραίωσες και τα κατέστησες μόνιμα, ώστε να διατηρούν την ίδια τάξη, για όσο διάστημα θα επιθυμούσες να υφίσταται το σύμπαν. βʹ. Αφού δε πραγματεύθηκε περί της σελήνης και των αστέρων, δεν παρέλειψε τον ήλιο, αφενός μεν συγκαταλέγοντάς τον με τους αστέρες, ως αστέρα και αυτόν, εξοχότατο και βασιλικότατο και λαμπρότατο, ο οποίος μάλιστα προσφυώς έχει ονομαστεί από κάποιους «αστεράρχης»· αφετέρου δε, θεωρώντας ότι συνυπονοείται και συνεκλαμβάνεται μαζί με τη σελήνη, εφόσον το φως σε αυτήν, με το οποίο φέγγει, προέρχεται από αυτόν και όχι από τη φύση της.

Ποια είναι η παραβολή εκείνου που έλαβε την πατρική περιουσία και αποδήμησε σε μακρινή χώρα; Ότι το τάγμα των δικαίων δεν θέλει να αρπάξει για τον εαυτό του την εξουσία των κτισμάτων, αλλά θέλει τα της οικονομίας να υπόκεινται στην πρόνοια του Σωτήρος. Γι' αυτό και η παραβολή παρουσιάζει τον νεότερο γιο να λαμβάνει την πατρική περιουσία και να αποδημεί σε μακρινή χώρα. Το δε μήκος δεν εκτεινόταν σε στάδια, αλλά η απομάκρυνση γινόταν μέσω των τρόπων. Διότι αυτός που αμαρτάνει βρίσκεται μακριά από τον Θεό όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τον τρόπο. Λαμβάνοντας λοιπόν την πατρική περιουσία την σπατάλησε ζώντας άσωτα. Έλαβε τον ήλιο για απόλαυση, και προσκύνησε το δώρο ως θεό. Έλαβε πηγές για τρυφή, και θεοποίησε το δώρο. Αγνοησε Εκείνον που του το χάρισε, και δόξασε υπερβολικά το χάρισμα. Η κτίση είναι η ίδια, αλλά δεν θεωρείται από όλους με τον ίδιο τρόπο. Πατρική είναι η περιουσία, αλλά ο ένας την χρησιμοποίησε καλώς, ενώ ο άλλος κακώς. Τάγμα είναι αυτό, τάγμα και εκείνο, αν και διαφορετικό. Ο ευσεβής βλέπει το κάλλος του ουρανού, και αφορμώμενος από το κάλλος ανυμνεί τον Δημιουργό (διότι λέει «θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου»). Είδε ο ασεβής, και δεν μετέφερε τη διάνοιά του προς τον Κτίστη, αλλά παραμένοντας στο κάλλος του ουρανού φαντάστηκε το δημιούργημα ως θεό.

Η κτίση είναι η ίδια, αλλά δεν γίνεται ορατή από όλους με τον ίδιο τρόπο. Πατρική είναι η περιουσία· όμως ο ένας τη χρησιμοποίησε σωστά, ενώ ο άλλος άσχημα. Και τούτο και εκείνο αποτελούν τάγμα, αν και διαφέρουν. Ο ευσεβής βλέπει την ομορφιά του ουρανού, και ξεκινώντας από την ομορφιά ανυμνεί τον Δημιουργό: «Διότι θα δω», λέει, «τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου». Είδε και ο ασεβής, αλλά δεν ανύψωσε τη διάνοιά του προς τον Κτίστη, παρά έμεινε προσηλωμένος στην ομορφιά του ουρανού και φαντάστηκε το δημιούργημα ως Θεό. Ο ευσεβής δεν υβρίζει την κτίση, αλλά φυλάσσει την προσκύνηση για τον Δεσπότη. Τιμά την κτίση, αλλά ως ομόδουλη, και δεν αφαιρεί τον σεβασμό από τον Κτίστη για να τον αποδώσει στο κτίσμα. Επαινεί το τεχνούργημα, αλλά δεν μεταφέρει τη δόξα του τεχνίτη σε αυτό. Ο δυσσεβής, αντίθετα, και είδε εσφαλμένα, και προσκύνησε εσφαλμένα, και ανέτρεψε ολόκληρη την τάξη.

Βεβαίως, λέγεται ότι ο λόγος του Κυρίου δόθηκε σε τούτον τον προφήτη. Όπως λοιπόν και εδώ, αφού έχει στρωθεί αυτό το ανώγειο, έρχεται ο Ιησούς με τους μαθητές του και τελεί τα μυστήρια, ερχόμενος ο ίδιος προς εμάς και φανερώνοντάς μας τη δική του ενέργεια, και δεν περιμένει πλέον να πάμε εμείς προς αυτόν. Μαθητές δε του Θεού Λόγου είναι όλοι οι λόγοι των δημιουργημάτων. Τότε λοιπόν, όταν θα ενεργεί μέσα μας ο Λόγος, θα κατανοήσουμε τη μετάληψη του Πάσχα, ή μάλλον θα διδαχθούμε και τους λόγους των δημιουργημάτων, σύμφωνα με το γραφικό: «Θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου.» «Και όταν έφτασε η ώρα, ανακλίθηκε στο δείπνο, και οι δώδεκα απόστολοι μαζί του. Και τους είπε: Με μεγάλη επιθυμία επιθύμησα να φάω αυτό το πάσχα μαζί σας προτού να πάθω. Διότι σας λέω, ότι δεν θα φάω πλέον από αυτό, μέχρις ότου εκπληρωθεί στη βασιλεία του Θεού. Και αφού έλαβε το ποτήρι, ευχαρίστησε και είπε: Λάβετε τούτο, και μοιράστε το μεταξύ σας.»