Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 8:5

«Διότι, σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: “Κάθισε στα δεξιά μου, ώσπου να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου;”». Δεν το λέγει αυτό μόνο ως προς τη θεότητά του: «Κάθισε στα δεξιά μου». Πώς θα μπορούσε άλλωστε ο θρόνος του να είναι «στον αιώνα του αιώνος»; Αλλά, λοιπόν, ως άνθρωπος έλαβε μερίδιο σε αυτή την τιμή· ως Θεός όμως έχει αιώνιο τον θρόνο. Και πάλι: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή υιός ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, τον στεφάνωσες με δόξα και τιμή και τον κατέστησες πάνω στα έργα των χεριών σου· όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του». Και: «Τον βλέπουμε δε τον Ιησού, που έγινε για λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, εξαιτίας του παθήματος του θανάτου, ώστε, χωρὶς Θεοῦ, να γευθεί τον θάνατο για χάρη όλων, στεφανωμένος με δόξα και τιμή». Δεν έγινε κατώτερος από τους αγγέλους κατά τη φύση της θεότητάς του, αλλά κατά το πάθος της ανθρωπότητάς του. Όπως λοιπόν ήταν κατώτερος από τους αγγέλους ως άνθρωπος, εξαιτίας του παθήματος του θανάτου — επειδή οι άγγελοι έχουν αθάνατη φύση, ενώ αυτός, ως άνθρωπος, υπέμεινε το πάθος χωρὶς Θεοῦ για τη σωτηρία όλων· διότι όλα όσα έχουν θνητή φύση είχαν ανάγκη από αυτή τη θεραπεία, από το φάρμακο της ενανθρωπήσεως· μόνο η θεία φύση είναι χωρίς καμία ανάγκη· γι’ αυτό είπε: «Χωρὶς Θεοῦ θα γευθεί τον θάνατο για χάρη όλων» — έτσι και «στεφανωμένο με δόξα και τιμή» τον λέγει ως άνθρωπο. Διότι, μετά την ανάσταση και την ανάβασή του στους ουρανούς, έλαβε μερίδιο στη θεία δόξα και έγινε ανώτερος από τους αγγέλους· αφού κάθισε υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δυνάμεως και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε αυτόν τον αιώνα αλλά και στον μέλλοντα. Διότι, όταν υπέταξε τα πάντα σε αυτόν, δεν άφησε τίποτε ανυπότακτο σ’ αυτόν.

Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους. Εφόσον ο Παύλος έχει σαφώς εκλάβει αυτά τα λόγια ότι αναφέρονται στον Σωτήρα μας, πρέπει να αρκούμαστε σε αυτήν την ερμηνεία. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.

Όπου είναι κοινά τα της φύσεως, κοινό είναι και το όνομα της αξίας· για παράδειγμα, ο Θεός αποκαλεί με ένα όνομα αυτά που είναι διαιρεμένα σε πλήθη, επειδή προέρχονται από μία φύση. Και όταν οργίζεται με τους ανθρώπους, αποκαλεί το σύνολο των ανθρώπων που υπόκεινται στην οργή του ως έναν άνθρωπο. Και όταν συμφιλιώνεται με τον κόσμο, συμφιλιώνεται σαν με έναν άνθρωπο. Για παράδειγμα, επιφέρει κατακλυσμό εξαιτίας της αμαρτίας, και λέει ο Θεός: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, και θα εξαλείψω τον άνθρωπο, τον οποίο δημιούργησα». Αν και δεν ήταν μόνο ένας, αλλά άπειρες μυριάδες· ωστόσο, με το όνομα της φύσεως αποκάλεσε το σύνολο των ανθρώπων ως έναν άνθρωπο, εξαιτίας της κοινής ουσίας. Και πάλι λέει ο Δαβίδ: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;». Όχι ότι επισκέφθηκε έναν μόνο άνθρωπο· διότι ανόρθωσε ολόκληρη την οικουμένη.

Κείμενο ρκγ΄. «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;» Ερμηνεία. Άνθρωπο και υιό ανθρώπου ονομάζει τον Χριστό, καθώς είναι κατά πάντα ομοούσιος με τον Πατέρα, ως τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Κείμενο ρκδ΄. «Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους.» Ερμηνεία. Ως μικρή ελάττωση εννοεί το γεγονός ότι ο Χριστός παρέμεινε στον άδη τρεις ημέρες και τρεις νύχτες.

Επειδή όμως η αρχή του γένους, δηλαδή ο Αδάμ, αθέτησε τη θεία εντολή, και συνεπώς η διάνοια του ανθρώπου νόσησε από την υπερβολική ροπή προς την αμαρτία, για τον λόγο αυτόν παραμέναμε στον κόσμο γυμνοί από τη δόξα και την αφθαρσία και από τα αρχικά αγαθά. Σωθήκαμε όμως διά του Χριστού, και με τη δική Του χάρη αποκτήσαμε τα μέσα για την ανάκτηση όσων μας είχαν δωρηθεί κατά το παρελθόν. Το εύρος αυτών των γεγονότων εισάγει ο προκείμενος λόγος. Διότι ο θεσπέσιος Δαβίδ έμεινε έκθαμβος μπροστά στην υπερβολή της αγαθότητας προς εμάς, λέγοντας: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;», αυτό το τόσο μικρό και ευτελές και πλασμένο από χώμα ον. Διότι τον ελάττωσε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, αφού ομολογουμένως υπολειπόμαστε τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τη δόξα των αγίων αγγέλων. Επομένως, ο Θεός των όλων καταξίωσε να τον στεφανώσει με τιμή και δόξα και τον ανέδειξε λαμπρό. Διότι τον όρισε άρχοντα στα επίγεια δημιουργήματα και τον κατέστησε εξουσιαστή «επί τα έργα των χειρών» Του.

Έτσι και ο προφήτης Αββακούμ έλεγε: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα, κατενόησα τα έργα σου και εξεπλάγην»· διότι είναι αληθώς έκσταση και πέρα από κάθε θαύμα αυτό που συνέβη. Αλλά δεν γνωρίζω πώς, μη έχοντας κατανοήσει ορθά το μυστήριο γύρω από αυτό, κάποιοι κενολογούν και μάλιστα έχουν γράψει τα εξής, θέλοντας να ερμηνεύσουν τα αναφερόμενα στον όγδοο ψαλμό: «Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι ο άνθρωπος για τον οποίο εκπλήσσεται και θαυμάζει, που ο Μονογενής καταδέχθηκε να τον θυμηθεί και να τον επισκεφθεί». Έπειτα, σε αυτά προσθέτει με μεγάλη σαφήνεια ότι το «Τι είναι ο άνθρωπος ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου ώστε να τον επισκέπτεσαι;» δεν έχει ειπωθεί για κάθε άνθρωπο, αλλά μόνο για τον Υιό. Επιχειρούν δε να εδραιώσουν τους λόγους τους ως αλήθεια, προσαρμόζοντας το ότι ο μακάριος Παύλος αναφέρει τα του ψαλμού στο πρόσωπό Του, επειδή λέει: «Βλέπουμε δε τον Ιησού, ο οποίος είχε γίνει λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, να έχει στεφανωθεί με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου». Έπειτα, διαχωρίζοντας τις φύσεις, ισχυρίζονται ότι αυτός που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο είναι ολοκληρωτικά και ιδιαιτέρως άνθρωπος, για τον οποίο και θαυμάζει, όπως λένε, ο Δαβίδ, ότι αξιώθηκε και μνήμης και επισκέψεως· αξιώθηκε δε και όσων υπερβαίνουν τη δική του φύση, ως ευεργετούμενος από τον Θεό Λόγο.

Διότι το ότι ο θεσπέσιος μελωδός αναφέρει αυτά τα λόγια για τον Λόγο που φανερώθηκε με ανθρώπινη μορφή και ενώθηκε με τη σάρκα, θα μπορούσαν εύκολα να το αποδείξουν τα όσα ακολουθούν· διότι είπε: «από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισες αίνον». Επειδή, λοιπόν, όταν ανέστησε τον Λάζαρο από τους νεκρούς, θαυμάστηκε από όλους, «και βρίσκοντας ένα ονάριο κάθισε πάνω σε αυτό», τότε και τα παιδιά, παίρνοντας «τα βαΐα των φοινίκων», τον τιμούσαν με τις πρέπουσες επευφημίες και έλεγαν: «Ωσαννά στον υιό του Δαβίδ, ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου». Και όταν οι άλλοι τους επιτιμούσαν, ο Χριστός έλεγε: «Δεν διαβάσατε ότι από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισες αίνον;» Βλέποντας, λοιπόν, τον Υιό να έχει ενανθρωπήσει, και σχεδόν να επιβαίνει στον πώλο, δικαιολογημένα εκπλήσσεται, αναλογιζόμενος ότι φαίνεται να έχει καταβιβάσει τον εαυτό του σε τόση ταπείνωση, καίτοι κατά φύση υπάρχει Θεός· έπειτα, μη βλέποντας ο μακάριος Δαβίδ άλλη αφορμή για αυτήν την κένωση, παρά μόνο εμάς, τους οποίους ήταν αναγκαίο να ελευθερώσει και από τη φθορά και από την αμαρτία και να μας αρπάξει από τα τυραννικά χέρια, εννοώ του διαβόλου, θεωρεί άξιο κάθε θαυμασμού το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας. Για τον λόγο αυτό λέει: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Διότι, τι είναι η φύση του ανθρώπου σε σύγκριση με τον Θεό; Και γιατί το λέω αυτό; Τι είναι το ανθρώπινο γένος;

Και ως ποιο μερίδιο άραγε θα μπορούσαν να υπολογιστούν οι επί της γης σε σύγκριση, εννοώ, με τα τάγματα των αγίων αγγέλων; Αλλά, ακόμη κι αν ο άνθρωπος είναι απολύτως ένα μηδέν, τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τον αριθμό, ο Δημιουργός δεν μας παραμέλησε, διότι μας θυμήθηκε και μας αξίωσε της επισκοπής Του, επειδή είχαμε χαθεί· Αυτός που και στην αρχή, όταν μας έφερε στην ύπαρξη, μας έκανε λίγο κατώτερους από τους αγγέλους, μας στεφάνωσε με τιμή και δόξα, μας κατέστησε κυρίους στα έργα των χειρών Του και υπέταξε τα πάντα κάτω από τα πόδια μας.

Αλλά η αξία της ανθρώπινης φύσης δεν περιορίζεται σε αυτά, αλλά υπάρχει μέσα μας ένα ακόμη μεγαλύτερο δώρο και χάρισμα της δημιουργικής τέχνης του Θεού. Διότι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, και έχουμε πλουτίσει από το αποτύπωμα της δικής Του δόξας, το οποίο αστράφτει νοητά στις ψυχές μας, αν και κατά τη σάρκα είμαστε χώμα και προερχόμαστε από το χώμα. Επομένως, ο άνθρωπος δεν είναι ένα ευκαταφρόνητο, αλλά μάλλον ένα αξιοθαύμαστο ζωντανό ον πάνω στη γη· και γι' αυτό ο Θεός σεμνύνεται για αυτόν. Έτσι λοιπόν είπε προς τον πολυπαθέστατο Ιώβ, καθιστώντας ολοφάνερα τα δικά Του μεγαλουργήματα: «Μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το τοποθέτησες πάνω στη γη με την ικανότητα της ομιλίας;» Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Έπειτα εξηγεί το μεγαλείο της ανθρώπινης φύσης λέγοντας: «Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους· με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες, και τον κατέστησες άρχοντα στα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Ο πάνσοφος Παύλος βέβαια εφάρμοσε μερικούς από τους προαναφερθέντες στίχους στον Χριστό. Θα μπορούσαν όμως να ειπωθούν, όχι αταίριαστα, και για κάθε άνθρωπο όμοιο με εμάς· διότι τίποτα σε αυτούς δεν είναι ψευδές. <Μήπως εκείνος που οργώνει θα οργώνει τη γη όλη την ημέρα; Μήπως θα πει ο πηλός στον κεραμέα: Τι κάνεις, γιατί δεν εργάζεσαι και δεν έχεις χέρια; Ή εκείνος που λέει στον πατέρα: Τι θα γεννήσεις;>

Έτσι πρέπει να κατανοήσουμε και το ότι Εκείνος έγινε υψηλότερος από τους ουρανούς μετά την ανάσταση. <Εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κ.λπ.> (C. f. 14) Τη νέα και καινή συναγωγή λέει ότι συγκροτείται από νηπιακές ψυχές, μέσω της αναγέννησης εν Χριστώ, η οποία την συγκροτεί παντού στην οικουμένη μετά την ανάληψή του. Γι' αυτό, όταν τα παιδιά τον επευφημούσαν λέγοντας: «Ωσαννά εν τοις υψίστοις», στους αγανακτισμένους Ιουδαίους λέει: «Ποτέ δεν διαβάσατε;» και τα εξής. <Για να καταργήσεις εχθρό και εκδικητή.> (A. f. 54) Εννοεί βέβαια τον διάβολο, επειδή, αφού πρώτα αναγκάσει στην τέλεση της αμαρτίας, κατόπιν τιμωρεί αυτούς που αμαρτάνουν, προβάλλοντας μπροστά στα μάτια τους το μέγεθος του αμαρτήματος. Διότι ο ίδιος ωθεί στο σφάλμα, και γίνεται και κατήγορος εκείνων που αμάρτησαν. Ως εχθρός λοιπόν, αναγκάζει σε αμαρτία, ενώ ως εκδικητής, τιμωρεί αυτούς που του έχουν παραδοθεί. Τον Υμέναιο, για παράδειγμα, και τον Αλέξανδρο, αφού ο ίδιος τους έκανε βλάσφημους, πάλι τους τιμώρησε για τις βλασφημίες τους προς τον Θεό. <Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;> (A f. 56) Αυτά λοιπόν εννοώντας και ο Δαβίδ, εκφράζει τον θαυμασμό του και λέει: Αν και είναι θαυμαστά δημιουργήματά σου ο ουρανός και η γη και τα όσα υπάρχουν σε αυτά, τα οποία στερέωσες για να στέκονται σε όλο τον αιώνα, εντούτοις για σένα δεν είναι μεγάλα ως προς την ύπαρξη, αλλά αντιστοιχούν σε μικρή δύναμη των δακτύλων· διότι έτσι ονόμασε τις μικρές δυνάμεις του Θεού.

ΑΛΛΟ. Ο μακάριος Παύλος, αναφέροντας στον Χριστό τα λόγια του όγδοου ψαλμού, λέει: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, τον στεφάνωσες με δόξα και τιμή, και τον κατέστησες κύριο στα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Έπειτα προσθέτει σε αυτά: «Διότι, με το να του υποτάξει τα πάντα, δεν άφησε τίποτα ανυπότακτο σε αυτόν.» Άραγε λοιπόν, δεν θα ομολογούσαμε ως βασιλιά και Κύριο, και ότι περιβάλλεται τη θεοπρεπή δόξα, αυτόν στον οποίο τα πάντα έχουν υποταχθεί; Πώς λοιπόν δεν είναι Θεός; Και πώς συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα αυτός που είναι πάνω από όλα, και ο οποίος υπερβαίνει τόσο πολύ τη φύση των κτιστών, ώστε τα μεν να έχουν υποταχθεί και να κρατούνται από τον ζυγό της δουλείας, ενώ εκείνος πάλι να περιβάλλεται το ελεύθερο αξίωμα της κυριότητας, και να έχει τα πάντα κάτω από τα πόδια του; Όπως λέει κάπου και ο ίδιος μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου.»

«Διότι θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα τα οποία εσύ θεμελίωσες. Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Αν και είναι θαυμαστά, λέει, τα δημιουργήματά σου, ο ουρανός και όσα βρίσκονται σε αυτόν, τα οποία στερέωσες για να παραμένουν σε όλο τον αιώνα —διότι τα έστησε εις τον αιώνα, όπως λέει σε άλλα σημεία, και έθεσε πρόσταγμα που δεν θα παρέλθει—, δεν είναι ωστόσο μεγάλα για εσένα ως προς την ύπαρξη, αλλά έργα μικρής δύναμης, που αναλογεί σε δάκτυλα· διότι έτσι ονόμασε τις μικρές δυνάμεις του Θεού. Και αυτά μεν παραμένουν στερεωμένα· αλλά, βλέποντας τον κάθε άνθρωπο να παρέρχεται, εκπλήσσομαι για το πώς και τον θυμάσαι και προνοείς γι' αυτόν. Αυτό δεν θα συνέβαινε, εάν ήταν απλώς ένα μικρό και φθαρτό ζώο. Είναι όμως τόσο άξιος τιμής, ώστε από το στόμα νηπίων και θηλαζόντων να έχει καταρτιστεί ύμνος για αυτόν.

Ψ. Ψαλμού Ηʹ. — Δʹ. Τα πρώτα εδάφια του όγδοου ψαλμού, αρχίζοντας από το «Κύριε ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη», φαίνεται να αποτελούν προφητεία για την κλήση των εθνών· γι' αυτό άλλωστε φέρει και την επιγραφή «υπέρ των ληνών»· όπου ως «ληνοί» νοούνται οι ανά την οικουμένη εκκλησίες, στις οποίες τα λογικά σταφύλια της αληθινής αμπέλου του Χριστού και των ιερών αποστόλων, που είναι σαν τα κλήματά της, συμπιεζόμενα παρέχουν τον νοερό και πρόξενο πάσης ευφροσύνης οίνο, ο οποίος προκύπτει από τα διδάγματά τους. Διότι διαφορετικά δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν τα όσα λέγονται στον ψαλμό σε υλικούς ληνούς (πατητήρια)· επειδή το κείμενο δεν περιέχει απολύτως καμία τέτοια έννοια, όπως συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις, είτε περί της αμπέλου που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο, είτε περί του αμπελώνα του Κυρίου Σαβαώθ, είτε περί κάποιου παρόμοιου θέματος. Τα δε εδάφια από το «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον ελάττωσες για λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες» και τα εξής, έχουν εφαρμοστεί στον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού στην προς Εβραίους επιστολή, όπου στο ρητό «τα πάντα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του», προστίθεται το: «τώρα όμως δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να του έχουν υποταχθεί. Βλέπουμε όμως τον Ιησού, που για λίγο ελαττώθηκε σε σύγκριση με τους αγγέλους, να είναι στεφανωμένος με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου».

Οι Εβραίοι ονομάζουν τον άνθρωπο και με άλλον τρόπο, αποκαλώντας τον Ενώς, ο οποίος λένε ότι είναι το λογικό στοιχείο μέσα μας, έχοντας διαφορετική φύση από τον γεώδη Αδάμ. Το όνομα Ενώς εμπεριέχει και μια ιδιαίτερη σημασία, καθώς ερμηνεύεται στην ελληνική γλώσσα ως «επιλήσμων» (αυτός που ξεχνά). Τέτοια είναι η φύση του λογικού στοιχείου μέσα μας, εξαιτίας της συμπλοκής του με το θνητό και το άλογο. Διότι, το καθ’ όλα καθαρό, ασώματο και θείο λογικό, μέσω της υπέρτατης αρετής της θεωρίας, δεν έχει περιλάβει μέσα του μόνο τη μνήμη των όσων έχουν γίνει στο παρελθόν, αλλά και τη γνώση εκείνων που πρόκειται να συμβούν. Όταν όμως ο λόγιος των Εβραίων συνειδητοποίησε ότι το συμπιεσμένο μέσα στη σάρκα, το διαπερασμένο από οστά και νεύρα, και επιβαρυμένο με τον μεγάλο και βαρύ όγκο του σώματος [λογικό], διακατέχεται από πολλή λήθη και άγνοια, το ονόμασε με την απόλυτα εύστοχη προσωνυμία Ενώς, το οποίο σημαίνει τον επιλήσμονα. Γι' αυτό αναγράφεται σε κάποιον προφήτη: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;». Αντί αυτού, το εβραϊκό κείμενο, στην πρώτη ονομασία του ανθρώπου, χρησιμοποίησε το όνομα Ενώς, σαν να έλεγε με μεγαλύτερη σαφήνεια: «Τι είναι αυτός ο επιλήσμων, ώστε Εσύ, ω Θεέ, να τον θυμάσαι, παρόλο που είναι επιλήσμων;». Και ως προς το «ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι», στα προαναφερθέντα κείμενα αναγράφεται «ή ο υιός του Αδάμ», με την έννοια ότι ο Αδάμ και ο Ενώς είναι το ίδιο πρόσωπο, καθώς το μεν σαρκικό στοιχείο παριστάνεται μέσω του Αδάμ, το δε λογικό μέσω του Ενώς.

Είθε να νεκρώσω τα επίγεια μέλη μου· είθε να αναλώσω τα πάντα για το πνεύμα, βαδίζοντας τη στενή οδό που είναι βατή σε λίγους, και όχι την πλατιά και άνετη· διότι όσα ακολουθούν ύστερα από αυτήν είναι λαμπρά και μεγάλα, και η ελπίδα είναι ανώτερη από την αξία μας. «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;» Τι είναι αυτό το νέο μυστήριο γύρω από εμένα; Είμαι μικρός και μεγάλος, ταπεινός και υψηλός, θνητός και αθάνατος, επίγειος και ουράνιος· τα μεν συνδέονται με τον κάτω κόσμο, τα δε με τον Θεό· τα μεν με τη σάρκα, τα δε με το πνεύμα.

Τα άστρα και ο ήλιος και η σελήνη και όλα όσα βλέπουμε με τα μάτια μας και κατανοούμε με τον νου μας, έλαβαν την ύπαρξή τους με έναν λόγο. Η θάλασσα και η γη και ο διάκοσμος που υπάρχει σε αυτά, κάθε λογής γένη ζώων, διάφορες ποικιλίες φυτών, όλα έγιναν με ένα πρόσταγμα. Ο άνθρωπος, όμως, δεν δημιουργήθηκε έτσι. Διότι δεν ειπώθηκε: «Ας γίνει άνθρωπος», αλλά κάτι περισσότερο διακρίνεται σε αυτόν: ανώτερη από το φως, ανώτερη από τον ουρανό, ανώτερη από τους φωστήρες, ανώτερη από όλα είναι η δημιουργία του ανθρώπου. Διότι λέει η Γραφή: «Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». Καταδέχεται να διαπλάσει το δικό μας σώμα με το ίδιο Του το χέρι. Δεν υπηρέτησε άγγελος στην πλάση, δεν μας έβγαλε η γη από μόνη της σαν τα τζιτζίκια, δεν χρησιμοποίησε κάποιους λειτουργούς και διακόνους για το δημιούργημά Του, αλλά ο Ίδιος φιλοτεχνεί με το χέρι Του παίρνοντας χώμα από τη γη. Όταν λοιπόν αποβλέψεις στο υλικό που ελήφθη, εύλογα θα πεις: «Τι είναι ο άνθρωπος;». Όταν όμως κατανοήσεις τον Πλάστη και την προσωπική Του δημιουργική ενέργεια, πάλι, αλλάζοντας σκέψη, θα αποφανθείς με εσωτερική πεποίθηση ότι: «Μέγα είναι ο άνθρωπος», αφού αφενός μεν εξαιτίας της ύλης από την οποία έχει κατασκευαστεί, λογίζεται ως ένα τίποτα σύμφωνα με τη δική του φύση, αφετέρου δε εξαιτίας της τιμής με την οποία έχει τιμηθεί, κρίνεται ως κάτι αληθινά μέγα χάρη στο «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν».

Ο μέγας ουρανός έχει απλωθεί ψηλά πάνω μας, δημιουργημένος με τον λόγο του Θεού· τα άστρα, ο ήλιος, η σελήνη και όλα όσα βλέπουμε με τους οφθαλμούς μας και όσα μεγέθη συλλαμβάνουμε με τον νου μας, έλαβαν την ύπαρξή τους με τον λόγο. Η θάλασσα, η γη και ο διάκοσμός τους, τα παντοειδή γένη των ζώων, οι διάφορες ποικιλίες των φυτών, όλα αυτά δημιουργήθηκαν με τον λόγο. Ο άνθρωπος όμως, πώς; Δεν ελέχθη: «Ας γίνει άνθρωπος», όπως το «Ας γίνει στερέωμα», αλλά διαπιστώνεις κάτι περισσότερο στον άνθρωπο: η γένεση του ανθρώπου βρίσκεται πάνω από το φως, πάνω από τον ουρανό, πάνω από τους φωστήρες, πάνω από όλα. «Έλαβε ο Κύριος ο Θεός»· καταδέχεται να διαπλάσει με τα ίδια Του τα χέρια το δικό μας σώμα. Δεν πρόσταξε κάποιον άγγελο, ούτε η γη μας έβγαλε από μόνη της όπως τα τζιτζίκια, ούτε διέταξε τις λειτουργικές δυνάμεις να φτιάξουν τούτο ή εκείνο, αλλά φιλοτεχνεί με τα ίδια Του τα χέρια. Έλαβε χώμα από τη γη. Όταν αποβλέψεις στο υλικό που ελήφθη, τι είναι ο άνθρωπος; Όταν όμως αναλογιστείς Εκείνον που τον έπλασε, μέγα πράγμα ο άνθρωπος· είναι, επομένως, ένα μηδέν εξαιτίας της ύλης του και κάτι το μέγα εξαιτίας της τιμής του.

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών. Ο τέλειος λόγος της ωδής ειπώθηκε υπέρ των θυσιαστηρίων· διότι ληνούς ονομάζει τα θυσιαστήρια, στα οποία το αίμα του Χριστού εκχέεται (διαχειρίζεται) ως οίνος. «Κύριε ο Κύριος ημών». Διότι σε όλη τη γη θαυμαστώθηκε το μυστήριο της οικονομίας· επειδή στο όνομα του Θεού υποτάχθηκε όλη η κτίση. «Ότι επήρθη». Διότι εκεί οδήγησε (οδήγησες) τον άνθρωπο, καθιστώντας τον μεγαλοπρεπή, τιμώντας τον πάνω από τις ουράνιες δυνάμεις· επειδή τον συνέγειρες και τον συνεκάθισες. «Εκ στόματος». Η προφητεία εννοεί τα παιδιά, που κραύγαζαν στον Σωτήρα: Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου· ωσαννά εν τοις υψίστοις. «Ένεκα των εχθρών». Διότι οι Ιουδαίοι ως εχθροί του Κυρίου παροξύνθηκαν με τα παιδιά που κραύγαζαν, ενώ καταλύθηκε ο διάβολος, κατανοώντας ότι αυτός που υμνείται είναι Θεός· διότι ο διάβολος γίνεται εχθρός και εκδικητής. «Ότι όψομαι». Ο σαρκωθείς Λόγος που εμφανίστηκε ως άνθρωπος· αυτός εποίησε και τον ουρανό και τη γη και τους φωστήρες και τον άνθρωπο. «Τι εστιν άνθρωπος». Εάν, δηλαδή, δεν θυμόσουν και δεν επισκεπτόσουν τον άνθρωπο, και, προσλαμβάνοντάς τον, δεν τον έσωζες ως αγαθός, θα είχε χαθεί· διότι η Γραφή λέει τα περισσότερα μεταφορικά. «Ηλάττωσας». Δηλαδή, τον έκανες ίσο με τους αγγέλους, με μόνη διαφορά ότι τον περιέβαλες με σάρκα. «Δόξη και τιμή». Αφού δόξασες τον άνθρωπο με ακατάληπτη δόξα, προσλαμβάνοντάς τον στη θεότητα, τον τίμησες ανεβάζοντάς τον στους ουρανούς.

Έπειτα παραθέτει και άλλη μαρτυρία, και λέει: «Μαρτύρησε δε κάπου κάποιος, λέγοντας». Γιατί δεν είπε το όνομα του προφήτη, αλλά το έκρυψε; Και σε άλλες μαρτυρίες το κάνει αυτό· όπως όταν λέει: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· και πάλι: «Εγώ θα είμαι σε αυτόν Πατέρας». Και για μεν τους αγγέλους λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα»· για δε τον Υιό: «Και κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη». Έτσι και εδώ λέει: «Μαρτύρησε δε κάπου κάποιος, λέγοντας». Νομίζω δε ότι αυτό ακριβώς, το να κρύβει δηλαδή και να μην αναφέρει αυτόν που εξέφερε τη μαρτυρία, αλλά να την εισάγει ως κάτι το ευρέως γνωστό και ολοφάνερο, αποδεικνύει ότι αυτοί ήταν πάρα πολύ καλοί γνώστες των Γραφών. «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;»

Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Είναι επίκαιρο να το πούμε τώρα: αν απειλήσει μόνο τη γη, όλοι μετατρέπονται σε έναν τάφο. Όπως μία σταγόνα νερού από τον κάδο, λέει, έτσι είναι τα έθνη ενώπιόν Του· θα υπολογιστούν σαν το σάλιο, σαν την κλίση της ζυγαριάς. Όσο εύκολο είναι για εμάς να κινήσουμε τη ζυγαριά, τόσο εύκολο είναι για Εκείνον να τα καταστρέψει όλα, και να τα δημιουργήσει πάλι. Αυτός, λοιπόν, που έχει τόσο μεγάλη εξουσία πάνω μας, και μας βλέπει καθημερινά να αμαρτάνουμε, και δεν μας τιμωρεί, άραγε δεν μας βαστάζει με το έλεός Του;

Ούτε κιθάρα, ούτε αυλοί, ούτε κανένα άλλο μουσικό όργανο δεν παράγει τέτοια φωνή, σαν αυτήν που μπορεί να ακούσει κανείς μέσα σε βαθιά ησυχία και στην έρημο, όταν ψάλλουν εκείνοι οι άγιοι. Και τα ίδια τα άσματα είναι κατάλληλα και γεμάτα από αγάπη προς τον Θεό. «Κατά τις νύχτες», λέει, «υψώστε τα χέρια σας προς τον Θεό»· και πάλι, «Από τη νύχτα ορθρίζει το πνεύμα μου προς εσένα, Θεέ, διότι τα προστάγματά σου είναι φως πάνω στη γη». Και τα δαβιτικά άσματα κινούν πολλές πηγές δακρύων. Διότι, όταν ψάλλει λέγοντας: «Κοπίασα στον στεναγμό μου, κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»· και πάλι: «Έφαγα στάχτη σαν ψωμί»· και πάλι: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;»

Άκου τον Δαβίδ που λέει πώς έγινε κατώτερος από τους αγγέλους: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον ενθυμείσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους». Ότι δε ο Δαβίδ τα λέει αυτά για τον Χριστό, στο ερμηνεύει ο Παύλος λέγοντας: «Βλέπουμε δε τον Ιησού, που έγινε λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, εξαιτίας του πάθους του θανάτου».

«Σε σκιά και όνειρο μοιάζουν τα δικά μας πράγματα.» 7,17a 〈Διότι τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον μεγαλύνεις〉 17b 〈ή ώστε να στρέφεις τον νου σου σε αυτόν;〉 Και αυτό ακριβώς τίθεται ως τεκμήριο του ότι τον μεγαλύνει· διότι, είναι άραγε καθόλου άξιος να τιμωρείται ή έστω και να υπάρχει καν στη σκέψη; Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Διότι αυτό ακριβώς, το να απαιτείς ευθύνες και να επιβάλλεις τιμωρίες, αποτελεί τεκμήριο ότι ο άνθρωπος είναι κάτι σημαντικό. 7,18a 〈Και τον επισκέπτεσαι,〉 λέει, 〈το πρωί.〉 Δηλαδή: «τον βοηθάς.» 7,18b 〈Και προς ανάπαυση τον κρίνεις.〉 «Και πολλές φορές τον βοηθάς.» Δες πώς τα λόγια είναι αναμειγμένα, άλλα είναι λόγια επιείκειας και άλλα οδύνης. Μου φαίνεται ότι αυτά λέγονται εξαιτίας της εντάσεως των πόνων. Τι σημαίνει: προς ανάπαυση; Δηλαδή: «προστάζεις να πεθάνει και να αναπαυθεί», έτσι νομίζω. 7,19a 〈Έως πότε,〉 λέει, 〈δεν με αφήνεις〉 19b 〈ούτε με παραβλέπεις;〉 Όπως ακριβώς έλεγε ο Δαβίδ: Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς ολότελα; Έως πότε θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα; Έως πότε θα βάζω λογισμούς στην ψυχή μου, και οδύνες στην καρδιά μου ημέρα και νύχτα; 7,19b 〈Έως ότου,〉 λέει, 〈καταπιώ με οδύνη το σάλιο μου;〉 Δηλαδή: «έως ότου ξηρανθώ τελείως και πεθάνω ενώ είμαι ζωντανός.» 7,20a 〈Εάν εγώ αμάρτησα,〉 λέει, 〈τι μπορώ να σου κάνω;〉 Δηλαδή: «τι οφείλω πλέον να κάνω; Παρήλθε η αμαρτία.»

Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος ιατρός, αφού άφησε τους υγιείς, ήρθε σε εμάς τους ασθενείς, μολονότι δεν είμαστε τίποτα. Αναδεικνύοντας λοιπόν αυτό, έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος;», αντί να πει: «Δεν είναι τίποτα, είναι κάτι το ευτελές». Διότι, ατενίζοντας την τόσο μεγάλη πρόνοια και την τόσο μεγάλη κηδεμονία του Θεού, καθώς και τα έργα τα οποία κατεργάστηκε για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους, εκπλήσσεται βαθύτατα και θαυμάζει για ποιο λόγο άραγε τον αξίωσε με τόσο μεγάλη πρόνοια. Διότι, αναλογίσου ότι για χάρη του δημιουργήθηκαν όλα τα ορατά. Για χάρη του οικονομήθηκαν όλα όσα συνέβησαν από την εποχή του Αδάμ έως την παρουσία Του· για χάρη του υπήρξε ο παράδεισος, και οι εντολές, και οι κολάσεις, και τα θαύματα, και οι τιμωρίες, και οι ευεργεσίες μετά τον Νόμο· για χάρη του ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος.

Τι χρειάζεται να λέμε πολλά; Διότι δεν είναι καν δυνατόν να τα αναφέρουμε όλα. Για χάρη του ο μονογενής Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος, σταυρώθηκε, τάφηκε, και εκείνα τα φοβερά θαύματα μετά την ανάσταση έγιναν για χάρη του. Για χάρη του δόθηκε ο νόμος, για χάρη του ο παράδεισος, για χάρη του ο κατακλυσμός. Διότι και αυτό αποτελεί το μέγιστο είδος τιμής, το να τον διορθώνει δηλαδή τόσο με την ευεργεσία όσο και με την τιμωρία. Για χάρη του πραγματοποιήθηκαν αναρίθμητες θείες οικονομίες σε ολόκληρο τον παρελθόντα χρόνο. Ακόμη και αυτή η μέλλουσα κρίση λαμβάνει χώρα χάριν της τιμής προς αυτόν. Γι' αυτό και ο Ιώβ λέει: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον οδηγείς σε κρίση;»· όπως αλλού λέει ο ίδιος αυτός ψαλμωδός: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;». Για χάρη του και πάλι θα έλθει ο Μονογενής χορηγώντας αναρίθμητα αγαθά. Διότι κάποια τα έχει ήδη δώσει με το βάπτισμα, τα μυστήρια και τα αγαθά που παρασχέθηκαν μέσω της υπόλοιπης μυσταγωγίας, και γέμισε τη γη με άλλα θαύματα· άλλα όμως υποσχέθηκε να τα δώσει, δηλαδή τη βασιλεία των ουρανών και την αιώνια ζωή, και να τους καταστήσει κληρονόμους Του και να τους προετοιμάσει ώστε να συμβασιλεύσουν μαζί Του. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εάν υπομένουμε, και θα συμβασιλεύσουμε».

4. Και για να μάθεις ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας απλώς εικασίες, ένας άλλος ερμηνευτής είπε «Διάψευσμα», άλλος «Διαψεύδεται» και ένας άλλος «Εκλείπει». Αυτό όμως διαφέρει πολύ από εκείνο. Διότι το να ψεύδεται κανείς είναι κακία της ψυχής· ενώ το να εκλείπει, να διαρρέει και να παραρρέει, και να είναι όνειρο, άνθος και σκιά, είναι γνώρισμα της φυσικής ευτέλειας. Διότι δηλώνει το ίδιο πράγμα όπως όταν λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και πάλι: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;»· και πάλι, όπως όταν λέει αυτός ο προφήτης: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;», φανερώνοντας παντού το ευτελές, το μηδαμινό της φύσεως. Διότι και για τα σπαρτά λέμε: «Τα σπαρτά διέψευσαν», δηλαδή δεν απέδωσαν τίποτε αντάξιο της ελπίδας· και, «Η χρονιά διέψευσε», δηλώνοντας πάλι ακριβώς το ίδιο. Επειδή λοιπόν και ο άνθρωπος είναι πράγμα μηδαμινό και ευτελές, και μάλιστα κατά τον καιρό της συμφοράς συνηθίζουμε να φιλοσοφούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να αναλογιζόμαστε την ασθένεια της φύσεώς μας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, ευρισκόμενος σε αθυμία, και βλέποντας τη φύση να ελέγχεται και την ευτέλεια και τη μηδαμινότητά της να καταδεικνύεται από παντού, λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· τουτέστιν, ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Βεβαίως, ο άνθρωπος πορεύεται σαν μια σκιά». «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;»

Πρόσεξε πώς καταδεικνύει το μεγαλείο της ευεργεσίας, όχι από τα όσα έχουν γίνει, αλλά και από το ότι έχουν γίνει για έναν τέτοιο [άνθρωπο], αναπτύσσοντας τα όσα αναφέρονται στον ψαλμό με διαφορετικά μεν λόγια, αλλά με τα ίδια νοήματα. Διότι, όπως ακριβώς έλεγε και εκεί: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;», έτσι κάνει και εδώ.

Έτσι και αλλού λέει: «Επιδιώκω δε, μήπως και καταλάβω εκείνο, για το οποίο και καταλήφθηκα». Δεν είπε, «Κατέλαβα», αλλά, «Και καταλήφθηκα». Πώς όμως λέει αυτός, «Τι είναι ο άνθρωπος;» Καίτοι κάποιος άλλος λέει, «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Και άλλος, «Κατ’ εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι του έλαχε η επιστασία ολόκληρης της κτίσης. Υπάρχουν δε κάποιοι, των οποίων ούτε ο κόσμος δεν είναι αντάξιος. Αλλά εκείνα μεν αναφέρονται στην αρετή, και όταν κάποιοι την επιδεικνύουν· ενώ το, «Τι είναι ο άνθρωπος;» έχει ειπωθεί για τη φύση του. Και βέβαια είναι και η φύση του μεγάλη· μεγάλη μεν, αλλά εάν δεις τη γνώση της οποίας αξιώθηκε, είναι πολύ υποδεέστερη από αυτήν.

Διότι πώς, πες μου, ανατέλλει τον ήλιο πάνω σε πονηρούς και αγαθούς; Και τι θα συνέβαινε, εάν έστω και για έναν χρόνο συγκρατούσε τη βροχή; Δεν θα τα είχε καταστρέψει όλα; Τι θα συνέβαινε, εάν προκαλούσε πολυομβρία; Τι θα συνέβαινε, εάν έβρεχε υπερβολικά; Τι θα συνέβαινε, εάν έστελνε μύγες; Αλλά τι λέω; Εάν ενεργούσε κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως έπραξε κάποτε, δεν θα χάνονταν οι πάντες; «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;». Είναι η κατάλληλη στιγμή να πούμε τώρα: Εάν έστω και μόνο απειλήσει τη γη, οι πάντες θα γίνονταν ένας τάφος.

Άκου λοιπόν τι λέει ο προφήτης για τους αγγέλους και για την ανθρώπινη φύση, ότι είναι μικρή η διαφορά μεταξύ της μίας και της άλλης. Διότι, αφού είπε: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον ενθυμείσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον λαμβάνεις υπόψη;», πρόσθεσε: «Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους.» Αλλά όμως, μολονότι είναι μικρή η μεταξύ τους απόσταση, επειδή ακριβώς υπάρχει έστω και κάποια απόσταση, δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια την ουσία των αγγέλων, και, έστω κι αν άπειρα φιλοσοφήσουμε, δεν μπορούμε να την ανακαλύψουμε.

Και αναλογιζόμενος τα κρυφά ευεργετήματα που είναι πολύ περισσότερα από τα φανερά, και ακόμη όσα αφορούν την οικονομία του μονογενούς Υιού του Θεού, και τα μελλοντικά αγαθά, και παρατηρώντας γενικά τα πάντα, και συγκεντρώνοντας από παντού την άφατη αγάπη του Θεού, και αφού την κατενόησε, σαν να έπεσε σε πέλαγος αχανές, έτσι συνειδητοποιούσε για πόσα και πόσο μεγάλα ήταν υπόχρεος στον Θεό, δίχως να του έχει ανταποδώσει ούτε το ελάχιστο μέρος. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε αυτά τα λόγια, και τα μεν μικρά αμαρτήματα τα εξέταζε με πολλή ακρίβεια, τα δε κατορθώματά του τα παρέδιδε στη λήθη. Αλλά όχι εμείς, οι οποίοι για μεν τα σφάλματά μας, αν και είναι πολλά και μεγάλα, ούτε συζητούμε ούτε τα θυμόμαστε· εάν όμως κατορθώσουμε κάτι μικρό, αυτό το προβάλλουμε διαρκώς, και δεν σταματούμε να καυχόμαστε και να φουσκώνουμε από έπαρση, μέχρις ότου αδειάσουμε από κάθε αξία, εξαιτίας της αλαζονείας μας, ακόμη και αυτό το μικρό. Αυτά σκεπτόμενος και ο Δαβίδ έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, για να τον θυμάσαι;» Και όχι μόνο αυτό, αλλά κατηγορώντας και την αγνωμοσύνη του λέει: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά».

Έτσι και ο Δαβίδ όλα αυτά τα συλλογιζόταν μέσα του· διότι, όταν αναλογιζόταν τις ευεργεσίες του Θεού, έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον ενθυμείσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες». Και τα δικά του κατορθώματα τόσο πολύ τα είχε λησμονήσει, ώστε μετά από εκείνη την απέραντη σοφία να λέει: «Ποιος είμαι εγώ, Κύριέ μου, Κύριε, και ποιος είναι ο οίκος του πατέρα μου, ώστε να με αγαπήσεις έως αυτό το σημείο; Και αυτά θεωρήθηκαν μικρά ενώπιόν σου, Κύριέ μου, και μίλησες για τον οίκο του δούλου σου για το μακρινό μέλλον. Αυτός δε είναι ο νόμος του ανθρώπου, Κύριέ μου, Κύριε, προς εσένα. Και τι παραπάνω να προσθέσει πλέον ο Δαβίδ για να σου πει;» Επίσης, αναλογιζόμενος συνεχώς την αρετή των προγόνων του, συγκρίνοντας τον εαυτό του με εκείνους, θεωρούσε ότι είναι ένα τίποτα. Διότι, αφού είπε, «Σε εσένα ήλπισαν οι πατέρες μας», αναφερόμενος στον εαυτό του πρόσθεσε: «Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος». Και είχε τόσο πολύ μπροστά στα μάτια του το άδηλο του μέλλοντος, ώστε να λέει: «Φώτισε τα μάτια μου, μήπως τυχόν κοιμηθώ τον ύπνο του θανάτου». Αλλά και για τόσα πολλά αμαρτήματα θεωρούσε τον εαυτό του υπόλογο, ώστε να λέει: «Συγχώρησε την αμαρτία μου, διότι είναι μεγάλη». Σε εσάς λοιπόν, τους μεγάλους, αρκούν και αυτά· για εμάς όμως, ακόμη και μετά από αυτά τα φάρμακα, υπάρχει ισχυρή και ικανή ανάγκη να καταρρίψουμε το υψηλό φρόνημα και κάθε αλαζονεία. Τι είναι λοιπόν αυτό;

«Βλέπω δε τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες», διότι χωρίς εσένα «δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έγιναν». «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Πηλός μεν είναι και χώμα από τη γη, επειδή όμως τον τίμησες με το κατ' εικόνα σου, εξαιτίας αυτής της τόσο μεγάλης τιμής τον επισκέφθηκες γενόμενος άνθρωπος για χάρη του ανθρώπου. Αν και «για λίγο ελαττώθηκες σε σχέση με τους αγγέλους» με το να πεθάνεις, φαίνεσαι «με δόξα και τιμή εστεφανωμένος», επειδή κατέλυσες τις πύλες του θανάτου και ανέστησες μαζί σου τους απ' αιώνος νεκρούς. «Τα πάντα υπέταξες στον άνθρωπο, τα πλάσματα της θάλασσας και της στεριάς, τα πετεινά του ουρανού και όσα διαπορεύονται τα μονοπάτια των θαλασσών».