Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 8:7

«Διότι, σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: “Κάθισε στα δεξιά μου, ώσπου να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου;”». Δεν το λέγει αυτό μόνο ως προς τη θεότητά του: «Κάθισε στα δεξιά μου». Πώς θα μπορούσε άλλωστε ο θρόνος του να είναι «στον αιώνα του αιώνος»; Αλλά, λοιπόν, ως άνθρωπος έλαβε μερίδιο σε αυτή την τιμή· ως Θεός όμως έχει αιώνιο τον θρόνο. Και πάλι: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή υιός ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, τον στεφάνωσες με δόξα και τιμή και τον κατέστησες πάνω στα έργα των χεριών σου· όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του». Και: «Τον βλέπουμε δε τον Ιησού, που έγινε για λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, εξαιτίας του παθήματος του θανάτου, ώστε, χωρὶς Θεοῦ, να γευθεί τον θάνατο για χάρη όλων, στεφανωμένος με δόξα και τιμή». Δεν έγινε κατώτερος από τους αγγέλους κατά τη φύση της θεότητάς του, αλλά κατά το πάθος της ανθρωπότητάς του. Όπως λοιπόν ήταν κατώτερος από τους αγγέλους ως άνθρωπος, εξαιτίας του παθήματος του θανάτου — επειδή οι άγγελοι έχουν αθάνατη φύση, ενώ αυτός, ως άνθρωπος, υπέμεινε το πάθος χωρὶς Θεοῦ για τη σωτηρία όλων· διότι όλα όσα έχουν θνητή φύση είχαν ανάγκη από αυτή τη θεραπεία, από το φάρμακο της ενανθρωπήσεως· μόνο η θεία φύση είναι χωρίς καμία ανάγκη· γι’ αυτό είπε: «Χωρὶς Θεοῦ θα γευθεί τον θάνατο για χάρη όλων» — έτσι και «στεφανωμένο με δόξα και τιμή» τον λέγει ως άνθρωπο. Διότι, μετά την ανάσταση και την ανάβασή του στους ουρανούς, έλαβε μερίδιο στη θεία δόξα και έγινε ανώτερος από τους αγγέλους· αφού κάθισε υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δυνάμεως και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε αυτόν τον αιώνα αλλά και στον μέλλοντα. Διότι, όταν υπέταξε τα πάντα σε αυτόν, δεν άφησε τίποτε ανυπότακτο σ’ αυτόν.

Όπως ακριβώς ο Θεός, με τις δύο κυριότατες και περιεκτικότατες ιδιότητές του, με τη μία, δηλαδή με τη θεία του ενέργεια, δημιουργεί, και με την άλλη, δηλαδή με την προνοητική και δεσποτική του θέληση, διοικεί όσα δημιουργεί, έτσι και η νοερή ψυχή, που είναι κατ’ εικόνα Του, όταν αμέσως από την αρχή έρχεται στην ύπαρξη μαζί με το σώμα, αυτό το ζωοποιεί με τη ζωοποιό και θεόφυτη ενέργειά της· έπειτα πλέον, με την εξουσιαστική και βασιλική της θέληση, το κυβερνά όπως θέλει. Ότι πράγματι η λογική μας ψυχή είναι βασιλικώτατη και δεσποτική, άκουσε τον Γρηγόριο τον Θεολόγο να λέγει τον άνθρωπο ουράνιο και επίγειο, πρόσκαιρο και αθάνατο, βασιλιά των επί της γης, και βασιλευόμενο από τα άνω. Και πώς βασιλεύει στα επί της γης, σύμφωνα με εκείνο που ειπώθηκε στον ψαλμό «Τα πάντα υπέταξες κάτω από τα πόδια του», αν όχι με την εξουσιαστική και δεσποτική θέληση της ψυχής; Πώς τον έπλασε ο Θεός ακριβώς γι’ αυτό, για να άρχει στα ψάρια της θάλασσας και στα πετεινά του ουρανού και στα θηρία της γης; Πώς θα άρξει αυτών, αν όχι με θέληση της ψυχής του, με αυτεξούσια θέληση και με δική του θέληση; Διότι πώς εκείνος που άρχει και βασιλεύει κυρίως κατ’ εξουσία και με ακώλυτη και ανεμπόδιστη βούληση έχει την εξουσία του ίδιου του δεσποτικού του θελήματος; Πώς επίσης ο άνθρωπος έθεσε ονόματα στα ζώα που ο Θεός έφερε μπροστά του, αν όχι σύμφωνα με τη δική του θέληση; Και ακόμη, σε τι διαφέρει από το άλογο ζώο η ψυχή που στερείται ζωτικής ενέργειας και επιθυμητικού και βουλευτικού νοερού θελήματος; Με ποιον λοιπόν τρόπο, πες μου, είναι ουράνιος ο άνθρωπος, όπως είπε ο Γρηγόριος; Διότι, αν πεις ότι είναι ουράνιος κατά το σώμα, εξελληνίζεις· γιατί οι Έλληνες λέγουν ότι ο ήλιος είναι δημιουργός των σωμάτων. Και αν πάλι πεις ότι η ψυχή είναι ουράνια, ωριγενίζεις, λέγοντας ότι οι ψυχές προϋπάρχουν στον ουρανό πριν από τα σώματα. Επομένως, κατά τις δύο προειρημένες πολλές φορές ιδιότητες που υπάρχουν στην ψυχή ως κατ’ εικόνα του Θεού, δηλαδή τη νοερή της θέληση και τη ζωοποιό της ενέργεια, ονόμασε ουράνιο τον άνθρωπο και ο θείος Γρηγόριος.

Και έψαλλε στις ερήμους λέγοντας, ότι και «Τα ύψη των ορέων είναι δικά του·» και πρόσθετε πάλι: «Ανάμεσα στα όρη θα διέλθουν ύδατα, και θα ποτίσουν όλα τα θηρία του αγρού. Κοντά σε αυτά θα κατασκηνώσουν τα πετεινά του ουρανού.» Έψαλλε και τα όσα αφορούν τον άνθρωπο, λέγοντας: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του, πρόβατα και όλα τα βόδια.» Επιπλέον δε, έψαλλε και τα θαυματουργήματα του Θεού. Καθώς δε ο Σαούλ βασανιζόταν από το ακάθαρτο πνεύμα, παρουσιάζεται κάποιος μηνυτής στον Σαούλ· και με αυτόν τον τρόπο προσκαλείται ο Δαβίδ.

Επειδή βεβαίως και ο Μονογενής έχει ονομαστεί άμπελος, και οι πιστοί κλήματα. Εάν όμως ο Ιουδαίος επιμένει πεισματικά ότι ο ψαλμός αναφέρεται στον κοινό άνθρωπο· ακόμη και έτσι ας γίνει γνωστό, ότι γι' αυτόν τον λόγο τα πάντα υποτάχθηκαν σε αυτόν, επειδή πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού που επρόκειτο να ενανθρωπήσει.] Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη! Εκπλήσσεται για τη γνώση του ονόματος του Θεού που δόθηκε στους ανθρώπους. Διότι ο Θεός δεν είναι πλέον γνωστός μόνο σε όσους βρίσκονται στην Ιουδαία.

Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους. Εφόσον ο Παύλος έχει σαφώς εκλάβει αυτά τα λόγια ότι αναφέρονται στον Σωτήρα μας, πρέπει να αρκούμαστε σε αυτήν την ερμηνεία. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.

Και ο άνθρωπος, αφού έλαβε τη δύναμη της θεϊκής εικόνας, όπως ο Θεός είναι βασιλιάς των πάντων, έτσι και αυτός κατέστη άρχοντας όσων βρίσκονται επί της γης. Αν όμως έχει λεχθεί με τρόπο καθολικό: «Και τον κατέστησες πάνω στα έργα των χεριών σου», ενώ αλλού λέει: «Και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί», είναι φανερό ότι τον κατέστησε άρχοντα στους ουρανούς, και ίσως αυτό υποδηλώνει με τρόπο άρρητο τη διαμονή στους ουρανούς εκείνων που μεταβαίνουν εκεί από τη γη, όταν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, όπως έχει επαγγελθεί. Λέει άλλωστε και ο Παύλος: «Κληρονόμοι μεν Θεού, συγκληρονόμοι δε Χριστού». Έτσι πρέπει να νοηθεί και το: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του».

Ένας τέτοιος θα έλεγε: Ο πατέρας με έπλασε έτσι και με κατήρτισε για τα έργα του· και λέγοντας έτσι, δεν υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι δούλος ούτε ένα από τα δημιουργήματα· ούτε αναφέρεται στην αρχή της γενέσεώς του, αλλά στη φροντίδα για τα έργα που του ανατέθηκε μεταγενέστερα. Με τον ίδιο τρόπο και ο Κύριος, αφού ενδύθηκε τη δική μας σάρκα και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, εάν ερωτάτο από εκείνους που τον έβλεπαν έτσι και θαύμαζαν, θα έλεγε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και: «Με έπλασε για να συνάξω τον Ισραήλ». Και αυτό πάλι το Πνεύμα, προμηνύοντάς το στους Ψαλμούς, έλεγε: «Τον κατέστησες επί των έργων των χειρών σου»· πράγμα που υποδηλώνοντας για τον εαυτό του και ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ δε καταστάθηκα από αυτόν βασιλιάς στο όρος Σιών, το άγιό του». Όπως ακριβώς, όταν έλαμψε σωματικά στη Σιών, δεν έλαβε τότε την αρχή της υπάρξεώς του ούτε της βασιλείας του, αλλά όντας Λόγος του Θεού και αΐδιος βασιλιάς, καταδέχθηκε να φανερώσει ανθρωπίνως τη βασιλεία του και στη Σιών, ώστε, αφού λυτρώσει αυτούς και εμάς από την αμαρτία που βασίλευε μέσα τους, να μας θέσει υπό την πατρική του βασιλεία· έτσι, καθιστάμενος υπεύθυνος για τα έργα, δεν καθίσταται σε εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη, αλλά σε εκείνα που ήδη υπάρχουν και έχουν ανάγκη διορθώσεως.

Στο ερώτημα γιατί [έγινε] αυτό, ο εν λόγω θα απαντούσε: ο πατέρας έτσι με έπλασε και με κατάρτισε για τα έργα του. Και λέγοντας αυτό, ούτε υποδηλώνει ότι ο ίδιος είναι δούλος ή ένα από τα δημιουργήματα, ούτε αναφέρει την αρχή της γέννησής του, αλλά τη μέριμνα για τα έργα που του ανατέθηκε μεταγενέστερα. Με τον ίδιο τρόπο και ο Κύριος, αφού ενδύθηκε τη δική μας σάρκα και «βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος», αν ερωτάτο από εκείνους που τον έβλεπαν έτσι και τον θαύμαζαν, θα έλεγε: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» και «με έπλασε για να συνάξω τον Ισραήλ». Αυτό εξάλλου προσημαίνοντας το Πνεύμα, έλεγε στους Ψαλμούς: «Τον κατέστησες κύριο επί των έργων των χειρών σου», πράγμα που υποδηλώνοντας για τον εαυτό του ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Εγώ όμως καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στο άγιο όρος του, τη Σιών». Όπως ακριβώς δε, όταν έλαμψε σωματικά στη Σιών, δεν είχε τότε την αρχή της ύπαρξής του ούτε είχε την αρχή της βασιλείας του, αλλά, όντας Λόγος του Θεού και αΐδιος βασιλιάς, καταδέχθηκε να αναδείξει ανθρωπίνως τη βασιλεία του και στη Σιών, ώστε, αφού λυτρώσει και αυτούς και εμάς από την «αμαρτία που βασιλεύει μέσα τους», να μας υπαγάγει στην πατρική του βασιλεία, έτσι, όταν εγκαθίσταται στα «έργα», δεν εγκαθίσταται σε εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη, αλλά καθίσταται σε αυτά που ήδη υπάρχουν και έχουν ανάγκη διόρθωσης.

Διότι, αν ο μεν είναι εγκαθιδρυμένος στους θρόνους της θεότητας, περιβεβλημένος το δεσποτικό αξίωμα, έστω κι αν έγινε υιός του Δαβίδ λαμβάνοντας σώμα από την αγία Παρθένο, ενώ οι δε παρίστανται ως σε Θεό και βασιλιά των όλων, σε ποιον από όσους υπάρχουν δεν είναι φανερή η διαφορά που υπάρχει μεταξύ του Χριστού και των αγγέλων; Διότι αυτός μεν είναι Υιός και Θεός, ενώ αυτοί καυχώνται για το μέτρο του δούλου και θεωρείται από αυτούς ως η ανώτατη δόξα η γνήσια υπακοή. Εάν δε κάποιος έλεγε: «Και με ποιον τρόπο θα πειστούμε να πιστέψουμε ότι αυτός που γεννήθηκε στους έσχατους καιρούς του αιώνα μέσω της αγίας Παρθένου θεμελίωσε τη γη εξαρχής και δημιούργησε τους ουρανούς;», θα ακούσει από εμάς ως απάντηση ότι, εάν επιλέξει να κατανοήσει τη δύναμη της αληθινής ενώσεως, όχι αυτής που νοείται μόνο στα πρόσωπα και κατά θέληση ή ευδοκία, θα βρει ότι τα ανθρώπινα έγιναν δικά του ιδιώματα εξαιτίας της οικονομίας του Θεού, και ότι δεν είναι ξένα προς την ανθρωπότητα εκείνα που αρμόζουν μόνο σε αυτόν, τον ενωθέντα Λόγο. Επειδή δε ο Εμμανουήλ είναι ένας και μόνος και αληθινός Υιός, νοείται από εμάς και ως Θεός και ως άνθρωπος. <Όλα τα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.> Ανάτρεξε, λέει, με τη σκέψη σου στην αρχική δημιουργία του ανθρώπου και δες ποιος δημιουργήθηκε πρώτος, και εξέτασε προσεκτικά πώς πλαστήκαμε από τον Θεό κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, και τιμηθήκαμε πλουσιοπάροχα, λαμβάνοντας τον κλήρο να εξουσιάζουμε τα όντα επί της γης.

Επειδή όμως η αρχή του γένους, δηλαδή ο Αδάμ, αθέτησε τη θεία εντολή, και συνεπώς η διάνοια του ανθρώπου νόσησε από την υπερβολική ροπή προς την αμαρτία, για τον λόγο αυτόν παραμέναμε στον κόσμο γυμνοί από τη δόξα και την αφθαρσία και από τα αρχικά αγαθά. Σωθήκαμε όμως διά του Χριστού, και με τη δική Του χάρη αποκτήσαμε τα μέσα για την ανάκτηση όσων μας είχαν δωρηθεί κατά το παρελθόν. Το εύρος αυτών των γεγονότων εισάγει ο προκείμενος λόγος. Διότι ο θεσπέσιος Δαβίδ έμεινε έκθαμβος μπροστά στην υπερβολή της αγαθότητας προς εμάς, λέγοντας: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;», αυτό το τόσο μικρό και ευτελές και πλασμένο από χώμα ον. Διότι τον ελάττωσε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, αφού ομολογουμένως υπολειπόμαστε τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τη δόξα των αγίων αγγέλων. Επομένως, ο Θεός των όλων καταξίωσε να τον στεφανώσει με τιμή και δόξα και τον ανέδειξε λαμπρό. Διότι τον όρισε άρχοντα στα επίγεια δημιουργήματα και τον κατέστησε εξουσιαστή «επί τα έργα των χειρών» Του.

Και ως ποιο μερίδιο άραγε θα μπορούσαν να υπολογιστούν οι επί της γης σε σύγκριση, εννοώ, με τα τάγματα των αγίων αγγέλων; Αλλά, ακόμη κι αν ο άνθρωπος είναι απολύτως ένα μηδέν, τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς τον αριθμό, ο Δημιουργός δεν μας παραμέλησε, διότι μας θυμήθηκε και μας αξίωσε της επισκοπής Του, επειδή είχαμε χαθεί· Αυτός που και στην αρχή, όταν μας έφερε στην ύπαρξη, μας έκανε λίγο κατώτερους από τους αγγέλους, μας στεφάνωσε με τιμή και δόξα, μας κατέστησε κυρίους στα έργα των χειρών Του και υπέταξε τα πάντα κάτω από τα πόδια μας.

Αλλά η αξία της ανθρώπινης φύσης δεν περιορίζεται σε αυτά, αλλά υπάρχει μέσα μας ένα ακόμη μεγαλύτερο δώρο και χάρισμα της δημιουργικής τέχνης του Θεού. Διότι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, και έχουμε πλουτίσει από το αποτύπωμα της δικής Του δόξας, το οποίο αστράφτει νοητά στις ψυχές μας, αν και κατά τη σάρκα είμαστε χώμα και προερχόμαστε από το χώμα. Επομένως, ο άνθρωπος δεν είναι ένα ευκαταφρόνητο, αλλά μάλλον ένα αξιοθαύμαστο ζωντανό ον πάνω στη γη· και γι' αυτό ο Θεός σεμνύνεται για αυτόν. Έτσι λοιπόν είπε προς τον πολυπαθέστατο Ιώβ, καθιστώντας ολοφάνερα τα δικά Του μεγαλουργήματα: «Μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το τοποθέτησες πάνω στη γη με την ικανότητα της ομιλίας;» Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Έπειτα εξηγεί το μεγαλείο της ανθρώπινης φύσης λέγοντας: «Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους· με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες, και τον κατέστησες άρχοντα στα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Ο πάνσοφος Παύλος βέβαια εφάρμοσε μερικούς από τους προαναφερθέντες στίχους στον Χριστό. Θα μπορούσαν όμως να ειπωθούν, όχι αταίριαστα, και για κάθε άνθρωπο όμοιο με εμάς· διότι τίποτα σε αυτούς δεν είναι ψευδές. <Μήπως εκείνος που οργώνει θα οργώνει τη γη όλη την ημέρα; Μήπως θα πει ο πηλός στον κεραμέα: Τι κάνεις, γιατί δεν εργάζεσαι και δεν έχεις χέρια; Ή εκείνος που λέει στον πατέρα: Τι θα γεννήσεις;>

ΑΛΛΟ. Ο μακάριος Παύλος, αναφέροντας στον Χριστό τα λόγια του όγδοου ψαλμού, λέει: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, τον στεφάνωσες με δόξα και τιμή, και τον κατέστησες κύριο στα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Έπειτα προσθέτει σε αυτά: «Διότι, με το να του υποτάξει τα πάντα, δεν άφησε τίποτα ανυπότακτο σε αυτόν.» Άραγε λοιπόν, δεν θα ομολογούσαμε ως βασιλιά και Κύριο, και ότι περιβάλλεται τη θεοπρεπή δόξα, αυτόν στον οποίο τα πάντα έχουν υποταχθεί; Πώς λοιπόν δεν είναι Θεός; Και πώς συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα αυτός που είναι πάνω από όλα, και ο οποίος υπερβαίνει τόσο πολύ τη φύση των κτιστών, ώστε τα μεν να έχουν υποταχθεί και να κρατούνται από τον ζυγό της δουλείας, ενώ εκείνος πάλι να περιβάλλεται το ελεύθερο αξίωμα της κυριότητας, και να έχει τα πάντα κάτω από τα πόδια του; Όπως λέει κάπου και ο ίδιος μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου.»

Σταμάτα λοιπόν, άνθρωπε, μήπως ο ίδιος ο λόγος, τον οποίο καταφρονείς, γίνει φλόγα στο στόμα σου και καταφλέξει τη γλώσσα σου. Διότι, εάν ένας άνθρωπος που φιλονίκησε με άλλον άνθρωπο και επήλθε συμφιλίωση, ντρέπεται να τον αντικρίσει πρόσωπο με πρόσωπο, πώς εσύ, που σήμερα στέκεσαι στον κόσμο και αύριο πρόκειται να παρουσιαστείς ενώπιον του βήματός Του, τολμάς να λες τέτοια πράγματα; Και δεν φοβάσαι μήπως κατέβει φωτιά από τον ουρανό και σε καταφάει, όταν ανοίγεις το στόμα σου εναντίον του Παντοκράτορα; Ούτε υποψιάζεσαι μήπως ξαφνικά σχιστεί η γη κάτω από τα πόδια σου και σε καταπιεί; Μην απατάσαι, άνθρωπε· διότι είναι αδύνατο να ξεφύγουμε από τα χέρια Εκείνου που μας έπλασε. Άκουσε αυτόν που λέει: όσοι βλασφημούν, θα δώσουν λόγο στον Θεό, ο Οποίος πρόκειται να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Έως πότε θα παροργίζουμε Αυτόν που μας δώρισε τόσα αγαθά, ο Οποίος, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, έπλασε τον άνθρωπο και εμφύσησε σε αυτόν πνοή ζωής, και ο Οποίος υπέταξε τα πάντα κάτω από τα πόδια του;

Με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κύριο στα έργα των χεριών σου. Όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του, όλα τα πρόβατα και τα βόδια, ακόμη και τα ζώα του κάμπου, τα πουλιά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, αυτά που διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών. Διότι στη λογική φύση, εφόσον ομοιώθηκε με τον Θεό, δώρισε την εξουσία και τη δύναμη επί πάντων. Ο άνθρωπος, έχοντας λάβει τη θεϊκή εικόνα, όπως ο Θεός είναι βασιλιάς των πάντων, έτσι κατέστη άρχοντας όσων βρίσκονται πάνω στη γη. Εάν όμως έχει λεχθεί καθολικά: «Και τον κατέστησες στα έργα των χεριών σου»· και αλλού λέει: «Και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί», είναι φανερό ότι τον κατέστησε άρχοντα και επί των ουρανών. Και ίσως με άρρητο τρόπο να υποδηλώνει τη διαμονή στον ουρανό όσων μεταβαίνουν εκεί από τη γη, όταν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, όπως έχει υποσχεθεί. Λέει δε ο Παύλος: «Κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού».

Έτσι και το, «Τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια του», πρέπει τώρα να εννοηθεί για τα ζώα· επειδή όμως επιφυλάσσεται για τους ανθρώπους ισάγγελος βίος στον ουρανό, όταν εγκατασταθεί εκεί πάνω στα έργα των χεριών Του, θα γίνει θεωρός των ουρανών και όσων υπάρχουν σε αυτούς. Ο δε μακάριος Παύλος και αυτό το εξέλαβε ότι αναφέρεται στον Σωτήρα, και ότι πρόκειται να συμβεί στον μέλλοντα αιώνα. Γι' αυτό λέει προς αυτόν ο Πατέρας: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου».

Ψ. Ψαλμού Ηʹ. — Δʹ. Τα πρώτα εδάφια του όγδοου ψαλμού, αρχίζοντας από το «Κύριε ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη», φαίνεται να αποτελούν προφητεία για την κλήση των εθνών· γι' αυτό άλλωστε φέρει και την επιγραφή «υπέρ των ληνών»· όπου ως «ληνοί» νοούνται οι ανά την οικουμένη εκκλησίες, στις οποίες τα λογικά σταφύλια της αληθινής αμπέλου του Χριστού και των ιερών αποστόλων, που είναι σαν τα κλήματά της, συμπιεζόμενα παρέχουν τον νοερό και πρόξενο πάσης ευφροσύνης οίνο, ο οποίος προκύπτει από τα διδάγματά τους. Διότι διαφορετικά δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν τα όσα λέγονται στον ψαλμό σε υλικούς ληνούς (πατητήρια)· επειδή το κείμενο δεν περιέχει απολύτως καμία τέτοια έννοια, όπως συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις, είτε περί της αμπέλου που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο, είτε περί του αμπελώνα του Κυρίου Σαβαώθ, είτε περί κάποιου παρόμοιου θέματος. Τα δε εδάφια από το «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι; Τον ελάττωσες για λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες» και τα εξής, έχουν εφαρμοστεί στον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού στην προς Εβραίους επιστολή, όπου στο ρητό «τα πάντα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του», προστίθεται το: «τώρα όμως δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να του έχουν υποταχθεί. Βλέπουμε όμως τον Ιησού, που για λίγο ελαττώθηκε σε σύγκριση με τους αγγέλους, να είναι στεφανωμένος με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου».

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ελαττώθηκε λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους όχι μόνο εξαιτίας του πάθους του θανάτου, αλλά και εξαιτίας της ίδιας της ενανθρώπησής του· όταν, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και ελαττώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε αντί για τη δόξα της μορφής του Θεού να ειπωθεί για αυτόν το εξής: τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άτιμη και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων. Ως ανταμοιβή για αυτά, ο Πατέρας τον στεφάνωσε με δόξα και τιμή· υπερυψώνοντάς τον και χαρίζοντάς του το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα· ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και τον κατέστησε κυρίαρχο στα έργα των χειρών του· πράγμα που και αυτό αρμόζει στο πρόσωπο του Σωτήρα μας εξαιτίας του Θεού Λόγου που βρίσκεται σε αυτόν, και όχι στον οποιονδήποτε τυχαίο, εφόσον στα έργα του Θεού οι ιεροί λόγοι συνηθίζουν να συγκαταλέγουν και τους ουρανούς, σύμφωνα με το χωρίο: και έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί.

Ο ιερεύς λέγει. Άγιος, άγιος είσαι, Κύριε, και πανάγιος. Εξαίρετο είναι το φέγγος της ουσίας σου· άρρητη είναι η δύναμη της σοφίας σου. Κανένας λόγος δεν θα καταμετρήσει το πέλαγος της φιλανθρωπίας σου. Με έπλασες άνθρωπο, ως φιλάνθρωπος, όχι επειδή εσύ είχες ανάγκη από τη δική μου δουλεία, αλλά μάλλον επειδή εγώ είχα ανάγκη από τη δική σου δεσποτεία. Από ευσπλαχνία με έφερες στην ύπαρξη, ενώ δεν υπήρχα· τον ουρανό έστησες για εμένα ως οροφή· τη γη στερέωσες για εμένα ως βάση· για χάρη μου χαλιναγώγησες τη θάλασσα· για χάρη μου ανέδειξες τη φύση των ζώων· τα πάντα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια μου· κανένα από τα έργα της φιλανθρωπίας σου προς εμένα δεν παρέλειψες.

Όταν κάποιος από τους οφειλέτες προσήχθη και έτυχε φιλανθρωπίας, επειδή, πέφτοντας στα γόνατα, αντί να αποτίσει τα χρήματα προσέφερε ικεσία, αλλά έπειτα συμπεριφέρθηκε με πικρία και σκληρότητα προς τον σύνδουλό του για ένα μικρό χρέος, προκάλεσε την οργή του βασιλιά για την απανθρωπιά του προς τον σύνδουλο. Έτσι, ο βασιλιάς διέταξε τους βασανιστές να τον αποβάλουν πανοικεί από τον βασιλικό οίκο και να παρατείνουν την τιμωρία του μέχρι να εκτίσει την ποινή που του άξιζε. Διότι, αληθινά, τα οφλήματα των αδελφών μας απέναντί μας είναι σαν μερικοί ευτελείς και ευάριθμοι οβολοί που παραβάλλονται με μυριάδες τάλαντα, σε σύγκριση με τα δικά μας αμαρτήματα απέναντι στον Θεό. Πρόκειται οπωσδήποτε για κάποια ζημία ή αφορμή ύβρεως που προκλήθηκε από κάποιον, ή για κακία υπηρέτη, ή ακόμη και για επιβουλή που στοχεύει στον σωματικό θάνατο· κι έπειτα εσύ, για να τα εκδικηθείς αυτά, ερεθίζεσαι από φλεγμονή της καρδιάς και αναζητείς κάθε επινόηση για να τιμωρήσεις όσους σε ελύπησαν πρωτύτερα. Δεν αναλογίζεσαι, εάν βέβαια ο θυμός σου φλέγεται εναντίον κάποιου υπηρέτη, ότι δεν είναι η φύση, αλλά η εξουσία εκείνη που δίχασε την ανθρωπότητα σε δουλεία και κυριότητα· διότι ο Οικονόμος των πάντων νομοθέτησε να υποδουλώνεται στον άνθρωπο μόνο η άλογος φύση, όπως ακριβώς λέγει ο προφήτης: «Όλα τα υπέταξας κάτω από τα πόδια του, όλα τα πρόβατα και τα βόδια, και τα πετεινά, και τα κτήνη, και τα ψάρια».

Γνωρίζουμε, λοιπόν, ότι μέσα από τη χρήση της Αγίας Γραφής ο όρος αυτός είναι πολύσημος και δεν εφαρμόζεται πάντοτε στα ίδια νοήματα, αλλά άλλοτε μεν σημαίνει αυτό, άλλοτε δε υποδεικνύει κάτι άλλο· για παράδειγμα: «Οι δούλοι», λέει, «ας υποτάσσονται στους δικούς τους κυρίους»· και σχετικά με την άλογη φύση, ότι έχει υποταχθεί στον άνθρωπο από τον Θεό, όπως λέει ο προφήτης: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του»· και σχετικά με εκείνους που έχουν καθυποταχθεί μέσω του πολέμου, λέει: «Υπέταξε σε εμάς λαούς, και έθνη κάτω από τα πόδια μας»· και πάλι, κάνοντας μνεία σε εκείνους που σώζονται μέσω της επιγνώσεως, λέει εκ προσώπου του Θεού: «Σε εμένα υποτάχθηκαν αλλόφυλοι». Με αυτό φαίνεται πως είναι κάπως συγγενικό εκείνο που εξετάστηκε από εμάς στον εξηκοστό πρώτο ψαλμό, με τη φράση: «Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό;»· και πέρα από όλα αυτά, υπάρχει και εκείνο που προβάλλεται εναντίον μας από τους εχθρούς μας από την Προς Κορινθίους επιστολή, ότι: «Τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα».

Τα πάντα υπέταξας στον άνθρωπο, αναφωνεί ο λόγος μέσω της προφητείας, και απαριθμεί τα υποχείρια: κτήνη και βόδια και πρόβατα. Μήπως από τα κτήνη προήλθαν για σένα οι άνθρωποι; Μήπως τα βόδια γέννησαν για χάρη σου την ανθρώπινη γενιά; Μία είναι η τάξη των δούλων των ανθρώπων: τα άλογα ζώα. Για σένα όμως αυτά είναι λίγα;

Ας κατανοήσουμε λοιπόν πρώτα ποια είναι η σημασία της υποταγής και για ποιους η θεία Γραφή χρησιμοποιεί αυτό το ρήμα. Ο Δημιουργός Θεός, τιμώντας τον άνθρωπο με το να τον έχει πλάσει κατ' εικόνα του Κτίστη, υπέταξε σε αυτόν ολόκληρη την άλογη φύση, όπως ακριβώς ο μέγας Δαβίδ στους ύμνους του εξύμνησε αυτή τη χάρη περιγράφοντάς την. Διότι, όπως λέει, «όλα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του», και αναφέρει ονομαστικά τα όσα έχουν υποταχθεί. Υπάρχει όμως στη θεία Γραφή και άλλη μία σημασία της υποταγής. Διότι, αποδίδοντας την αιτία των κατορθωμάτων στους πολέμους στον ίδιο τον Θεό των όλων, λέει: «Υπέταξε σε εμάς λαούς, και έθνη κάτω από τα πόδια μας» και πάλι: «Αυτός που υποτάσσει λαούς κάτω από εμένα». Και πολλές φορές μπορεί κανείς να συναντήσει αυτή τη λέξη στις θείες Γραφές να υποδηλώνει την κυριαρχία ενάντια στους αντιπάλους. Όσο για τα όσα αναφέρει ο απόστολος σχετικά με την υποταγή όλων των ανθρώπων που πρόκειται να συμβεί στο τέλος προς τον Μονογενή και, μέσω αυτού, προς τον Πατέρα – σύμφωνα με τα οποία, μέσα στο βάθος της σοφίας του, λέει ότι ο ίδιος ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων υποτάσσεται στον Πατέρα, υπονοώντας την υπακοή όλων των ανθρώπων προς τον Πατέρα μέσω της υποταγής του Υιού, ο οποίος μετείχε στην ανθρώπινη φύση –, επειδή το ζήτημα αυτό απαιτεί εκτενέστερη και πιο ενδελεχή ερμηνεία, προς το παρόν θα το αναβάλω.

Εφόσον, λοιπόν, ο ευαγγελιστής διακήρυξε ότι «τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε τίποτα απολύτως από όσα έγιναν εν αυτώ», και απέδειξε φανερά με αυτά ότι τα δημιουργήματα έγιναν εν τω Υιώ και δεν ήλθαν στην ύπαρξη μέσω κανενός άλλου, ο Παύλος παραλαμβάνει τον λόγο αυτόν. Και για να μην αφήσει καμία απολύτως πρόφαση στη βλάσφημη φωνή που συγκαταλέγει στα δημιουργήματα και τη φύση του Πνεύματος, απαριθμεί τα πάντα, ποια είναι δηλαδή αυτά «τα πάντα» τα οποία και έχουν ειπωθεί και έχουν νοηθεί από τον ευαγγελιστή. Και όπως ακριβώς ο μέγας Δαβίδ, αφού είπε ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί στον άνθρωπο, πρόσθεσε κατόπιν τα είδη, ποια ήταν δηλαδή εκείνα που συμπεριλαμβάνονταν στη λέξη «πάντα», τουτέστιν τα χερσαία, τα ένυδρα και τα εναέρια ζώα, έτσι και ο εξηγητής των θείων δογμάτων, ο απόστολος, αφού είπε ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν εν αυτώ, οριοθετεί με όσα απαρίθμησε την έννοια των «πάντων». Διότι, λέει, «Ορατά και αόρατα», συμπεριλαμβάνοντας αφενός με την ονομασία των ορατών, όπως έχει ειπωθεί, όσα είναι γνωστά στις αισθήσεις, και υποδεικνύοντας αφετέρου με τα αόρατα τη φύση των νοητών.

και τον κατέστησες· διότι τον έκανες Κύριο όλων των δημιουργημάτων και όσων υπάρχουν πάνω στη γη. Τα πάντα υπέταξες· διότι τα πάντα υποτάχθηκαν σε αυτόν, καθώς ο άνθρωπος τιμήθηκε τόσο πολύ από τον Θεό.

Διότι πάντοτε βέβαια ολόκληρη η γη είναι πραγματικά γεμάτη από τα θαύματα της δημιουργίας του Θεού, και ακόμη περισσότερο, αφότου το όνομά Του, δηλαδή του Χριστού, δοξάστηκε θαυμαστά σε όλους, Έλληνες και βαρβάρους, μέσω της πίστης σε Αυτόν. «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Ως πετεινά του ουρανού ονομάζει εκείνους που ασχολούνται με τη θεολογία, οι οποίοι ερευνούν τα υψηλά και ουράνια δόγματα· και ως ψάρια της θάλασσας, εκείνους που κολυμπούν στις υποθέσεις αυτού του βίου, σαν μέσα σε κύματα. Αλλά η σωτηρία επιφυλάσσεται και σε αυτούς, όταν πορευθούν όχι πλέον σε μονοπάτια της θάλασσας, αλλά των θαλασσών, βαδίζοντας δια του βαπτίσματος και της μετανοίας.

Και ο Ιακώβ λέγει: «Παρέλυσαν τα νεύρα των βραχιόνων των χεριών τους από το χέρι του Δυνάστου του Ιακώβ». Διότι εκείνοι που είχαν την ελπίδα τους στον εαυτό τους και όχι στον Θεό, αλλά καυχιόνταν για τη δική τους δύναμη, παρέλυσαν και εκμηδενίστηκαν, πολεμηθέντες από τον ίδιο τον Λόγο και παραδοθέντες σε διασπορά στα έθνη. «Από εκεί, αυτός που ενίσχυσε τον Ισραήλ από τον Θεό Πατέρα σου, και σε βοήθησε ο δικός μου Θεός», ποιος άραγε είναι αυτός που ενίσχυσε τον Ισραήλ και βοήθησε τον δούλο του παρά μόνον ο Θεός; Όπως ακριβώς λέγει και μέσω του Ησαΐα: «Ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, θα τον υποστηρίξω. Ο Ισραήλ είναι ο εκλεκτός μου, τον αποδέχθηκε η ψυχή μου». Και πάλι λέγει: «Μη φοβάσαι επειδή ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς, επειδή ονειδίστηκες». Γι' αυτό, ως ανταπόδοση για τις ύβρεις που έγιναν εναντίον του, δίνοντάς του τις ευλογίες λέγει: «Σε ευλόγησε με ευλογία ουρανού από άνω και με ευλογία της γης που τα έχει όλα». «Διότι όλα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του». Τα επουράνια μεν ως ευλογία ουρανού, τα δε επίγεια ως ευλογία γης, για να φανεί Κύριος και αγγέλων και ανθρώπων αυτός που εξουθενωνόταν από αυτούς. «Ένεκα ευλογίας μαστών και μήτρας, ευλογίας του πατέρα σου και της μητέρας σου». «

Διότι αποδεικνύεται περίτρανα το «κατ' εικόνα», καθώς χαρακτηρίζεται από το στοιχείο της εξουσίας. Αν όμως ρωτήσουν: Πώς λοιπόν ο Παύλος αποφάνθηκε ότι ο μεν άνδρας είναι θεία εικόνα, ενώ η γυναίκα εικόνα του άνδρα; Θα απαντήσουμε ότι εξ αρχής μεν η γυναίκα ήταν ομότιμη και είχε αξιωθεί την ίδια εξουσία, επειδή όμως έσφαλε, υποβιβάστηκε και περικόπηκε η εξουσία της, και τέθηκε υπό την κυριαρχία του άνδρα. «Δεν άντεξες», λέει, «την ισοτιμία, δέξου την υποτίμηση. Προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει.» Επομένως, η μεν αφήγηση της δημιουργίας δηλώνει την εξουσία της γυναίκας πριν από την αμαρτία, ενώ το αποστολικό λόγιο δηλώνει την υποταγή της μετά το σφάλμα. Και το γεγονός ότι το «κατ' εικόνα» διασώζεται με το να έχει οριστεί ο άνθρωπος άρχοντας όλων των επιγείων, άκουσέ το από τον Μελωδό, ο οποίος ερμηνεύει τα θεία κείμενα και τα βασιλικά λόγια και λέει: «Με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες, και τον κατέστησες κύριο σε όλα τα έργα των χεριών σου.» Διότι, όπως ακριβώς το Θείο βασιλεύει στα πάντα, έτσι και ο άνθρωπος βασιλεύει στα επίγεια.

Γιατί όλα αυτά; Για σένα. Διότι με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κυρίαρχο στα έργα των χειρών σου. Άραγε έχουμε εμείς οι άνθρωποι κάτι κοινό με τους αγγέλους; Και αυτό το αναφέρει ψάλλοντας ως εξής: Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους.

Και τον κατέστησας κύριο πάνω στα έργα των χεριών σου. Άλλος: Τον έκανες να εξουσιάζει τα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του. Τα πρόβατα και όλα τα βόδια, καθώς και τα ζώα του αγρού. Άλλος: Τα άγρια. Τα πτηνά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, αυτά που διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών.

Και ότι θα υπάρξει κατάργηση του θανάτου, το διδάσκει λέγοντας: Ο Θεός μου θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν θα με παραλάβει. Το από πού δημιουργήθηκε το σώμα μας και πού επιστρέφει πάλι, το αναφέρει: Ενθυμήθηκε ότι είμαστε χώμα, και θα επιστρέψει στο χώμα του. Γιατί όλα αυτά; Για εσένα: Διότι με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κυρίαρχο πάνω στα έργα των χεριών σου. Έχουμε κάτι κοινό με τους αγγέλους εμείς οι άνθρωποι, και γι' αυτό λέει: Τον έκανες κατά τι κατώτερο από τους αγγέλους. Και για την αγάπη του Θεού λέει: Όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους υιούς του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος όσους τον φοβούνται. Σχετικά με όσα πρόκειται να ακολουθήσουν για εμάς μετά από αυτά, και για εκείνη την ατάραχη κατάληξη, λέει: Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου.

«Βλέπω δε τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες», διότι χωρίς εσένα «δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έγιναν». «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Πηλός μεν είναι και χώμα από τη γη, επειδή όμως τον τίμησες με το κατ' εικόνα σου, εξαιτίας αυτής της τόσο μεγάλης τιμής τον επισκέφθηκες γενόμενος άνθρωπος για χάρη του ανθρώπου. Αν και «για λίγο ελαττώθηκες σε σχέση με τους αγγέλους» με το να πεθάνεις, φαίνεσαι «με δόξα και τιμή εστεφανωμένος», επειδή κατέλυσες τις πύλες του θανάτου και ανέστησες μαζί σου τους απ' αιώνος νεκρούς. «Τα πάντα υπέταξες στον άνθρωπο, τα πλάσματα της θάλασσας και της στεριάς, τα πετεινά του ουρανού και όσα διαπορεύονται τα μονοπάτια των θαλασσών».

Και ο Δαβίδ λοιπόν έψαλε για σένα τέτοιο επιθαλάμιο ύμνο, διατρέχοντας τις χορδές της ψαλμικής κιθάρας· ας προσέλθει όμως και ο ίδιος ο Σολομών και από το Άσμα Ασμάτων ας ταιριάξει τα κατάλληλα λόγια: «Ο νυμφίος είναι ωραίος και ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες, η κεφαλή του είναι σαν χρυσάφι και κεχριμπάρι, οι βόστρυχοί του σαν ελάτες, οι σιαγόνες του σαν φιάλες, ο λάρυγγάς του γλυκασμός, όλος είναι επιθυμητός». Και για να μην είναι ελλιπή αυτά τα χαροποιά και επιθαλάμια άσματα, ας ψαλούν τα νυμφικά άσματα και στην ίδια τη βασίλισσα και νύμφη. Και ο Δαβίδ πάλι, αφού κουρδίσει το δεκάχορδο ψαλτήριο, ας συνοδεύσει μελωδικά λέγοντας: «Παρέστη η βασίλισσα εκ δεξιών σου, ντυμένη με διάχρυσο ιματισμό, στολισμένη με ποικίλματα», είτε με το ποικίλο και παντοδαπό κόσμημα των αρετών, είτε με την περιβολή της βασιλικής πορφύρας και με το βασιλικό διάδημα, με τα οποία την ενέδυσες, στολίζοντάς την με τα εξαίρετα σύμβολα της βασιλείας, όπως ακριβώς και εσένα προηγουμένως σε εστεφάνωσε με δόξα και τιμή ο Θεός και σου χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, υποτάσσοντας τα πάντα κάτω από τα πόδια σου.

Ερμηνεία. Μολονότι δεν φανερώνεται καθαρά ποια ήταν η ερώτηση· ωστόσο, από την απόκριση αυτή φαίνεται ότι ο Αμφιλόχιος ρώτησε τον Βασίλειο γιατί στον όγδοο ψαλμό ο Δαβίδ, μιλώντας για τον άνθρωπο, «Πάντα υπέταξας υποκάτω των ποδών αυτού. ... τα δε πετεινά του ουρανού και τους ιχθύας της θαλάσσης, τα διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών», πρώτον, συνέδεσε μαζί τα πουλιά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, και δεύτερον, δεν είπε «τους διαπορευομένους τρίβους θαλασσών», όπως θα ήταν το σωστό σύμφωνα με τους κανόνες της γραμματικής, αλλά «τα διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών». Στην πρώτη λοιπόν απορία ο Άγιος απαντά ότι η αιτία για την οποία ο Δαβίδ συνέδεσε τα πουλιά και τα ψάρια μαζί είναι διότι και τα δύο αυτά γένη των ζώων δημιουργήθηκαν από τα ίδια νερά και έχουν ένα και το αυτό ιδίωμα. Επειδή, όπως ακριβώς τα ψάρια κολυμπούν μέσα στο νερό, έχοντας ως κουπιά τα μικρά τους πτερύγια και ως τιμόνι την ουρά, με τον ίδιο τρόπο και τα πουλιά κολυμπούν στον αέρα, έχοντας και αυτά ως κουπιά τα φτερά και ως τιμόνι την ουρά. Προς δε τη δεύτερη.

Διότι, αφού πλέον έχουν υποταχθεί τα πάντα και κανείς δεν αρνείται την κυριαρχία, όταν θα καμφθεί σε αυτόν κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός, και εφόσον η αμαρτία θα έχει εκλείψει ολοκληρωτικά, ποια ανάγκη θα υπάρχει πλέον για τον θάνατο, ο οποίος ανακόπτει την αμαρτία και την άρνηση που προέρχεται από αυτήν; Επειδή δε έχει ληφθεί από τον Δαβίδ το χωρίο, «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του», σχετικά με αυτό λέει ο Απόστολος: «Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι προφανές ότι εξαιρείται Εκείνος που υπέταξε σε αυτόν τα πάντα»· αυτό δε το πρόσθεσε εξαιτίας εκείνων μεταξύ των Κορινθίων οι οποίοι έδιναν ακόμη τότε προσοχή στους ελληνικούς μύθους και μυθολογούσαν ότι ο Δίας ήταν μεν γιος του Κρόνου, ο οποίος είχε πρώτος αναλάβει την ηγεμονία των θεών, ότι επαναστάτησε όμως τυραννικά εναντίον του πατέρα του και μεταβίβασε τη βασιλεία από εκείνον στον εαυτό του, ώστε και το πατρικό όνομα να οικειοποιηθεί και να αναγορεύεται έκτοτε ο ίδιος πατέρας ανθρώπων και θεών. Ο θείος Απόστολος λοιπόν, μέσω αυτής της προσθήκης, ταυτόχρονα και τον δυσφημιστικό χαρακτήρα του ελληνικού μύθου διασύρει, και τη σεμνότητα της δικής μας πίστεως ενισχύει.

Και δίνοντας τη λύση, λέει ότι έχει ειπωθεί πως αυτός ελαττώθηκε εξαιτίας του πάθους του θανάτου· «διότι τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος». Παραδέχεται δε προς το παρόν ότι το ρητό έχει ειπωθεί για τον Δεσπότη, επειδή του χρησίμευε και στο να τους παρηγορήσει το: «τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του». [Εβρ. 2,11] Με το να πει «δεν επαισχύνεται», έδειξε τη διαφορά· διότι δεν είναι αδελφός κατά φύση, αν και είναι αληθώς άνθρωπος, αλλά κατά φιλανθρωπία, επειδή είναι και αληθώς Θεός.

Τι λοιπόν, αδελφοί, να πούμε γι' αυτά; Παρά μόνο να κινούμε ακατάπαυστα τη γλώσσα μας για να ανοίγουμε τα αυτιά σας· να λέμε τούτο και εκείνο, να αναλογιζόμαστε το πρέπον και το αρμόζον, ώστε η ψυχή μας, συγκρατούμενη από τη συνέχεια του λόγου, να μπορέσει κάπως να λυτρωθεί από τις πολυμήχανες παγίδες του διαβόλου. Γι' αυτό, σας παρακαλώ, ας τα υπενθυμίσουμε και τώρα αυτά· ας κατανοήσουμε, ας αναλογιστούμε, ας εξετάσουμε προσεκτικά τι είμαστε και γιατί υπάρχουμε, πού βρισκόμαστε, και πού πάλι πρόκειται να πορευτούμε. Είμαστε, λοιπόν, πλάσματα του Θεού, έργο των χειρών Του, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Δημιουργού, έχοντας την κυριαρχία επί όλων όσων βρίσκονται κάτω από τον ουρανό. Διότι τα πάντα έχουν υποταχθεί κάτω από τα πόδια μας, όπως είναι γεγραμμένο, όντας δεύτεροι μετά τους αγγέλους, καθώς εκείνοι είναι της πρώτης φύσεως. Και για ποιο λόγο υπάρχουμε; Παρά μόνο για να υπάρχουμε προς δόξαν της μεγαλοσύνης Του, ισάξια με τους αγγέλους, μέσω της απόλυτης τήρησης των εντολών Του; Διότι ελαττωθήκαμε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, όπως πάλι έχει γραφτεί· ή μάλλον ούτε καν λίγο, όταν, αποβάλλοντας τη φθορά, θα προχωρήσουμε προς την αφθαρσία.

Τι λοιπόν, αδελφοί, να πούμε για αυτά; Τίποτε άλλο παρά να κινούμε αδιάκοπα τη γλώσσα μας, να ανοίγουμε τα αυτιά μας, να μιλάμε για το ένα και το άλλο, να αναλογιζόμαστε το πρέπον και το αρμόζον, ώστε η ψυχή μας, ασχολούμενη συνεχώς με τον λόγο, να μπορέσει κάπως να λυτρωθεί από τους πολυμήχανους πειρασμούς του διαβόλου. Γι' αυτό και τώρα ας θυμηθούμε, παρακαλώ, ας σκεφτούμε, ας αναλογιστούμε, ας εξετάσουμε προσεκτικά και ας επιθεωρήσουμε τι είμαστε, γιατί υπάρχουμε, πού βρισκόμαστε και πού πάλι θα πορευτούμε. Είμαστε, λοιπόν, πλάσματα του Θεού, έργο των χειρών Του, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Πλάστη, έχοντας την εξουσία πάνω σε όλα όσα βρίσκονται κάτω από τον ουρανό (διότι τα πάντα έχουν υποταχθεί κάτω από τα πόδια μας, όπως είναι γεγραμμένο), δεύτεροι μετά τους αγγέλους, καθώς εκείνοι ανήκουν στην πρώτη φύση. Και γιατί υπάρχουμε; Για κανέναν άλλον λόγο παρά για να υπάρχουμε προς δόξαν της κυριαρχίας Του, εφάμιλλα με τους αγγέλους, μέσω της τήρησης όλων ανεξαιρέτως των εντολών Του. Διότι ελαττωθήκαμε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, όπως πάλι είναι γεγραμμένο, ή μάλλον ούτε καν λίγο, όταν, αποβάλλοντας τη φθορά, θα προχωρήσουμε προς την αφθαρσία. Αλλά πού βρισκόμαστε;