Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 8:9

Διότι, εάν δεν μιλούσε για τον αισθητό ουρανό, δεν θα μπορούσε να πει: «Ότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου», όπου το «θα δω» σημαίνει: Θα κατανοήσω πώς τα έθεσες «ως σημεία και για τους καιρούς και για τα έτη». Διότι, εάν και ο υψηλός και αιθέριος αέρας ονομάζεται ουρανός —γι' αυτό λέγεται «τα πετεινά του ουρανού»— και οι τόποι που είναι λίγο υψηλότερα από τον αέρα ονομάζονται ουρανοί, όπως λέγεται και για τα κύματα της θάλασσας «Αναβαίνουν έως τους ουρανούς», πολύ περισσότερο και πιο εύλογα οι ουράνιοι φωστήρες θα ονομαστούν ουρανοί. Διότι, εάν δεν είδε τον ασώματο ουρανό με αισθητά μάτια, πώς είπε: «Θα δω τους ουρανούς; Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», δηλαδή οι φωστήρες διασαλπίζουν το μεγαλοπρεπές κάλλος του Δημιουργού. Και διηγούνται, όχι πείθοντας με λόγια, αλλά διδάσκοντας με τα σχήματα. Και σε ποιους διηγούνται οι ουρανοί; Σε αυτούς που έχουν ουράνιο φρόνημα, σε αυτούς που έχουν αποκτήσει αυτιά της ψυχής, στους συνετούς ακροατές, σε εκείνους που μπορούν να γνωρίζουν τι λαλούν οι ουρανοί.

Γι' αυτό του λέει ο Πατέρας: «Κάθου στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». «Όλα τα πρόβατα και τα βόδια». Με αυτά υπαινίσσεται εκείνους από τον Ισραήλ που πιστεύουν. «Ακόμη δε και τα κτήνη του πεδίου». Μέσω αυτών δηλώνει τα έθνη. «Τα πετεινά του ουρανού», υποδηλώνουν όσους έχουν έπαρση στον βίο τους και υψηλοφρονούν, τους πλέον άλογους.

Εκείνος που λαμβάνει τόκους, εάν δεχθεί να διαθέσει το άδικο κέρδος στους φτωχούς και στο εξής να απαλλαγεί από το νόσημα της φιλοχρηματίας, γίνεται δεκτός στην ιερωσύνη. Απορώ δε μαζί σου, που απαιτείς γραμματική ακρίβεια στην Αγία Γραφή και θεωρείς ότι είναι βεβιασμένη η λέξη της μετάφρασης όταν αποδίδει το δικό της σαφές νόημα και δεν μεταφέρει αυτό που κυρίως σημαίνει η εβραϊκή λέξη. Επειδή όμως δεν πρέπει να προσπεράσουμε αδιάφορα το ζήτημα που έθεσε ένας ερευνητικός άνθρωπος, τα πετεινά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας έλαβαν την ίδια προέλευση κατά τη δημιουργία του κόσμου. Διότι και τα δύο γένη προήλθαν από τα ύδατα. Η δε αιτία είναι ότι και τα δύο έχουν το ίδιο ιδίωμα. Διότι τα μεν κολυμπούν μέσα στο νερό, τα δε πλέουν στον αέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, τα μνημόνευσε από κοινού. Το δε σχήμα του λόγου, ως προς μεν τα ψάρια αποδόθηκε ακατάλληλα, ως προς δε όλα όσα διαβιούν στα ύδατα αποδόθηκε με απόλυτη οικειότητα. Διότι τα πετεινά του ουρανού έχουν υποταχθεί στον άνθρωπο, όπως και τα ψάρια της θάλασσας, και όχι μόνο αυτά, αλλά και όλα όσα διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών.

Διότι δεν είναι κάθε τι το ένυδρο και ιχθύς, όπως τα κητώδη, οι φάλαινες και οι ζύγαινες και τα δελφίνια και οι φώκιες, και επιπροσθέτως οι ίπποι και οι κύνες και οι πρίονες και οι ξιφίες και οι θαλάσσιοι βόες, και εάν θέλεις, και οι ακαλήφες και τα κτένια και όλα τα οστρακοειδή, εκ των οποίων κανένα δεν είναι ιχθύς, καθώς και όλα όσα διαβαίνουν τις τρίβους των θαλασσών.

Με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες και τον κατέστησες κύριο στα έργα των χεριών σου. Όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του, όλα τα πρόβατα και τα βόδια, ακόμη και τα ζώα του κάμπου, τα πουλιά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, αυτά που διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών. Διότι στη λογική φύση, εφόσον ομοιώθηκε με τον Θεό, δώρισε την εξουσία και τη δύναμη επί πάντων. Ο άνθρωπος, έχοντας λάβει τη θεϊκή εικόνα, όπως ο Θεός είναι βασιλιάς των πάντων, έτσι κατέστη άρχοντας όσων βρίσκονται πάνω στη γη. Εάν όμως έχει λεχθεί καθολικά: «Και τον κατέστησες στα έργα των χεριών σου»· και αλλού λέει: «Και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί», είναι φανερό ότι τον κατέστησε άρχοντα και επί των ουρανών. Και ίσως με άρρητο τρόπο να υποδηλώνει τη διαμονή στον ουρανό όσων μεταβαίνουν εκεί από τη γη, όταν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, όπως έχει υποσχεθεί. Λέει δε ο Παύλος: «Κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού».

Όταν κάποιος από τους οφειλέτες προσήχθη και έτυχε φιλανθρωπίας, επειδή, πέφτοντας στα γόνατα, αντί να αποτίσει τα χρήματα προσέφερε ικεσία, αλλά έπειτα συμπεριφέρθηκε με πικρία και σκληρότητα προς τον σύνδουλό του για ένα μικρό χρέος, προκάλεσε την οργή του βασιλιά για την απανθρωπιά του προς τον σύνδουλο. Έτσι, ο βασιλιάς διέταξε τους βασανιστές να τον αποβάλουν πανοικεί από τον βασιλικό οίκο και να παρατείνουν την τιμωρία του μέχρι να εκτίσει την ποινή που του άξιζε. Διότι, αληθινά, τα οφλήματα των αδελφών μας απέναντί μας είναι σαν μερικοί ευτελείς και ευάριθμοι οβολοί που παραβάλλονται με μυριάδες τάλαντα, σε σύγκριση με τα δικά μας αμαρτήματα απέναντι στον Θεό. Πρόκειται οπωσδήποτε για κάποια ζημία ή αφορμή ύβρεως που προκλήθηκε από κάποιον, ή για κακία υπηρέτη, ή ακόμη και για επιβουλή που στοχεύει στον σωματικό θάνατο· κι έπειτα εσύ, για να τα εκδικηθείς αυτά, ερεθίζεσαι από φλεγμονή της καρδιάς και αναζητείς κάθε επινόηση για να τιμωρήσεις όσους σε ελύπησαν πρωτύτερα. Δεν αναλογίζεσαι, εάν βέβαια ο θυμός σου φλέγεται εναντίον κάποιου υπηρέτη, ότι δεν είναι η φύση, αλλά η εξουσία εκείνη που δίχασε την ανθρωπότητα σε δουλεία και κυριότητα· διότι ο Οικονόμος των πάντων νομοθέτησε να υποδουλώνεται στον άνθρωπο μόνο η άλογος φύση, όπως ακριβώς λέγει ο προφήτης: «Όλα τα υπέταξας κάτω από τα πόδια του, όλα τα πρόβατα και τα βόδια, και τα πετεινά, και τα κτήνη, και τα ψάρια».

Εφόσον, λοιπόν, ο ευαγγελιστής διακήρυξε ότι «τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε τίποτα απολύτως από όσα έγιναν εν αυτώ», και απέδειξε φανερά με αυτά ότι τα δημιουργήματα έγιναν εν τω Υιώ και δεν ήλθαν στην ύπαρξη μέσω κανενός άλλου, ο Παύλος παραλαμβάνει τον λόγο αυτόν. Και για να μην αφήσει καμία απολύτως πρόφαση στη βλάσφημη φωνή που συγκαταλέγει στα δημιουργήματα και τη φύση του Πνεύματος, απαριθμεί τα πάντα, ποια είναι δηλαδή αυτά «τα πάντα» τα οποία και έχουν ειπωθεί και έχουν νοηθεί από τον ευαγγελιστή. Και όπως ακριβώς ο μέγας Δαβίδ, αφού είπε ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί στον άνθρωπο, πρόσθεσε κατόπιν τα είδη, ποια ήταν δηλαδή εκείνα που συμπεριλαμβάνονταν στη λέξη «πάντα», τουτέστιν τα χερσαία, τα ένυδρα και τα εναέρια ζώα, έτσι και ο εξηγητής των θείων δογμάτων, ο απόστολος, αφού είπε ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν εν αυτώ, οριοθετεί με όσα απαρίθμησε την έννοια των «πάντων». Διότι, λέει, «Ορατά και αόρατα», συμπεριλαμβάνοντας αφενός με την ονομασία των ορατών, όπως έχει ειπωθεί, όσα είναι γνωστά στις αισθήσεις, και υποδεικνύοντας αφετέρου με τα αόρατα τη φύση των νοητών.

Πρόβατα — τα πετεινά: Τα αισθητά τα υπέταξε στον άνθρωπο, ενώ τα νοητά στον Χριστό. «Πρόβατα» εννοεί τους απλούς και πράους ανθρώπους, «βόδια» εκείνους που βαστάζουν (με ανδρεία) τον ζυγό της πίστεως, «κτήνη» τα έθνη που πρόκειται να επιστρέψουν, «πετεινά» όσους ακολουθούν τον ουράνιο βίο, και «ιχθύες» τους ανθρώπους που αλληλοσπαράσσονται, ώστε να μεταβάλουν τρόπο ζωής. Διότι αυτοί, μέσα στη θάλασσα του βίου, όπως μέσα στα ύδατα, κολυμπώντας στις ηδονές ζούσαν με αστάθεια (ήταν ασταθείς). Κύριε, ο Κύριος ημών: Διότι θαυμαστό και ένδοξο είναι το όνομα του Κυρίου σε όλη τη γη, ως όνομα ανώτερο από κάθε άλλο.

Διότι πάντοτε βέβαια ολόκληρη η γη είναι πραγματικά γεμάτη από τα θαύματα της δημιουργίας του Θεού, και ακόμη περισσότερο, αφότου το όνομά Του, δηλαδή του Χριστού, δοξάστηκε θαυμαστά σε όλους, Έλληνες και βαρβάρους, μέσω της πίστης σε Αυτόν. «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Ως πετεινά του ουρανού ονομάζει εκείνους που ασχολούνται με τη θεολογία, οι οποίοι ερευνούν τα υψηλά και ουράνια δόγματα· και ως ψάρια της θάλασσας, εκείνους που κολυμπούν στις υποθέσεις αυτού του βίου, σαν μέσα σε κύματα. Αλλά η σωτηρία επιφυλάσσεται και σε αυτούς, όταν πορευθούν όχι πλέον σε μονοπάτια της θάλασσας, αλλά των θαλασσών, βαδίζοντας δια του βαπτίσματος και της μετανοίας.

Και τον κατέστησας κύριο πάνω στα έργα των χεριών σου. Άλλος: Τον έκανες να εξουσιάζει τα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του. Τα πρόβατα και όλα τα βόδια, καθώς και τα ζώα του αγρού. Άλλος: Τα άγρια. Τα πτηνά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, αυτά που διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών.

Άκουσέ τον να λέει σε έναν άλλον ψαλμό: «Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες». Έπειτα, εξηγώντας αυτήν την τιμή, προσθέτει: «Όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του, τα πρόβατα και όλα τα βόδια· ακόμη δε και τα ζώα του αγρού, τα πετεινά του ουρανού, και τα ψάρια της θάλασσας, όσα διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών». Διότι αυτό αποτελεί τη μέγιστη τιμή, το να του εμπιστευθεί τα σκήπτρα όλων των ορατών κτισμάτων, και μάλιστα ενώ αυτός δεν είχε ακόμη κατορθώσει το παραμικρό. Επειδή, προτού ακόμη τον πλάσει, έλεγε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Στη συνέχεια, ερμηνεύοντας το «κατ' εικόνα», πρόσθεσε: «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας, και τα θηρία της γης, και τα πετεινά του ουρανού». Και αυτόν τον μικρό στο ανάστημα, των τριών πήχεων, που είναι τόσο κατώτερος από τα άλογα ζώα ως προς τη σωματική δύναμη, χάρη στη συγγένεια του λόγου τον κατέστησε ανώτερο από όλα, χαρίζοντάς του λογική ψυχή, γεγονός που αποτελεί το κατεξοχήν τεκμήριο τιμής. Διότι μέσω αυτής και πόλεις οικοδόμησε, και τη θάλασσα διέσχισε, και τη γη καλλώπισε, και αμέτρητες τέχνες εφηύρε, και επιβλήθηκε στα πιο άγρια άλογα ζώα· και, το μεγαλύτερο και πρωταρχικό από όλα, γνώρισε τον Θεό που τον δημιούργησε, καθοδηγήθηκε προς την αρετή, και διέκρινε τι είναι καλό και τι δεν είναι.

«Βλέπω δε τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες», διότι χωρίς εσένα «δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έγιναν». «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Πηλός μεν είναι και χώμα από τη γη, επειδή όμως τον τίμησες με το κατ' εικόνα σου, εξαιτίας αυτής της τόσο μεγάλης τιμής τον επισκέφθηκες γενόμενος άνθρωπος για χάρη του ανθρώπου. Αν και «για λίγο ελαττώθηκες σε σχέση με τους αγγέλους» με το να πεθάνεις, φαίνεσαι «με δόξα και τιμή εστεφανωμένος», επειδή κατέλυσες τις πύλες του θανάτου και ανέστησες μαζί σου τους απ' αιώνος νεκρούς. «Τα πάντα υπέταξες στον άνθρωπο, τα πλάσματα της θάλασσας και της στεριάς, τα πετεινά του ουρανού και όσα διαπορεύονται τα μονοπάτια των θαλασσών».

Διότι ταυτόχρονα με τη θέληση παρουσιάζεται ήδη και το αποτέλεσμα του έργου, ακόμη κι αν βγει φωτιά από χιόνι, ή από πέτρα, σύμφωνα με τον μέγα Ιωάννη, [***] τέκνα στον Αβραάμ. «Και είπε ο Θεός: ας βγάλουν τα νερά ερπετά ζωντανών ψυχών και πτηνά που να πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού. Και έγινε έτσι. Και δημιούργησε ο Θεός τα μεγάλα κήτη, και κάθε ψυχή ερπετών ζώων, τα οποία έβγαλαν τα νερά σύμφωνα με το είδος τους, και κάθε φτερωτό πτηνό σύμφωνα με το είδος του». Παρατήρησε εδώ την υπερβολή της σοφίας και το μέγεθος της εξουσίας και της δύναμης, πώς, ενώ μία είναι η προσταγή, το «ας βγάλουν τα νερά», είναι πάμπολλα τα είδη που αναδύονται από εκεί, ερπετά, πτηνά, κήτη, δελφίνια, τρυγονοβόες, ξιφίες, γλαναίοι, ερυθραίοι, λισγαραίοι, σκυλόψαρα, χταπόδια, σουπιές, τόνοι, κίχλες, ορθρογόεις, και πάρα πολλά άλλα ομώνυμα και πολυώνυμα, όσα διαβαίνουν στα μονοπάτια των θαλασσών, «μικρά μαζί με μεγάλα, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός», όπως μαρτυρεί και ο Δαβίδ.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΙΕ΄ «Θαυμάζω τη γραμματική σου ακρίβεια, που την απαιτείς στις Γραφές και θεωρείς ότι η λέξη στη μετάφραση είναι αναγκασμένη να αποδίδει το δικό της σαφές νόημα και όχι να μεταφέρει την κύρια σημασία της εβραϊκής λέξης. Επειδή όμως δεν πρέπει να προσπεράσουμε αδιάφορα το ζήτημα που έθεσε ένας ερευνητικός άνθρωπος, τα πετεινά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, έλαβαν την ίδια προέλευση κατά την κοσμογονία· διότι και τα δύο γένη εξήχθησαν από τα ύδατα. Η δε αιτία είναι ότι και τα δύο έχουν την ίδια ιδιότητα. Διότι τα μεν κολυμπούν μέσα στο νερό, τα δε πλέουν στον αέρα, και γι' αυτό μνημονεύθηκαν από κοινού, και το σχήμα του λόγου, ως προς μεν τα ψάρια αποδόθηκε ακατάλληλα, ως προς δε όλα όσα διαβιούν στα ύδατα πολύ ταιριαστά. Διότι τα πετεινά του ουρανού έχουν υποταχθεί στον άνθρωπο, όπως και τα ψάρια της θάλασσας, και όχι μόνο αυτά, αλλά και όλα όσα διαπορεύονται τα μονοπάτια των θαλασσών.»

Διότι δεν είναι ψάρι κάθε τι το ένυδρο, όπως τα κητώδη και οι φάλαινες και οι ζύγαινες και τα δελφίνια και οι φώκιες, και επιπλέον οι ίπποι και οι κύνες και οι πρίονες και οι ξιφίες και οι θαλάσσιοι βόες, και αν θέλεις, οι ακαλήφες και τα χτένια και όλα τα οστρακόδερμα, εκ των οποίων κανένα δεν είναι ψάρι, και όλα όσα διαβαίνουν τις τρίβους των θαλασσών· ώστε τα γένη να είναι τρία: τα πετεινά του ουρανού, τα ψάρια της θάλασσας, και όσα εκ των ενύδρων, σε αντιδιαστολή με τα ψάρια, διαβαίνουν και αυτά τις τρίβους των θαλασσών.»

Ερμηνεία. Μολονότι δεν φανερώνεται καθαρά ποια ήταν η ερώτηση· ωστόσο, από την απόκριση αυτή φαίνεται ότι ο Αμφιλόχιος ρώτησε τον Βασίλειο γιατί στον όγδοο ψαλμό ο Δαβίδ, μιλώντας για τον άνθρωπο, «Πάντα υπέταξας υποκάτω των ποδών αυτού. ... τα δε πετεινά του ουρανού και τους ιχθύας της θαλάσσης, τα διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών», πρώτον, συνέδεσε μαζί τα πουλιά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας, και δεύτερον, δεν είπε «τους διαπορευομένους τρίβους θαλασσών», όπως θα ήταν το σωστό σύμφωνα με τους κανόνες της γραμματικής, αλλά «τα διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών». Στην πρώτη λοιπόν απορία ο Άγιος απαντά ότι η αιτία για την οποία ο Δαβίδ συνέδεσε τα πουλιά και τα ψάρια μαζί είναι διότι και τα δύο αυτά γένη των ζώων δημιουργήθηκαν από τα ίδια νερά και έχουν ένα και το αυτό ιδίωμα. Επειδή, όπως ακριβώς τα ψάρια κολυμπούν μέσα στο νερό, έχοντας ως κουπιά τα μικρά τους πτερύγια και ως τιμόνι την ουρά, με τον ίδιο τρόπο και τα πουλιά κολυμπούν στον αέρα, έχοντας και αυτά ως κουπιά τα φτερά και ως τιμόνι την ουρά. Προς δε τη δεύτερη.

Αποκρίνεται ότι «τα διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών» δεν αναφέρονται στους ιχθύς, αλλά σε όλα τα άλλα ζώα που βρίσκονται στα νερά, δηλαδή στα μεγάλα κήτη, στα οστρακόδερμα, όπως είναι τα χτένια και άλλα, στα μαλακόστρακα, όπως είναι οι γαρίδες και οι κάβουρες, και στα μαλάκια, όπως είναι οι σουπιές, τα χταπόδια, τα καλαμάρια και άλλα, τα οποία όλα αυτά δεν ονομάζονται ψάρια.