Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 80:10

Λόγος του Αθανασίου, αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, προς τον Ζακχαίο, νομοδιδάσκαλο των Ιουδαίων. Ο Ζακχαίος είπε: Πλανάσθε οι Χριστιανοί, πρώτον διότι νομίζετε ότι υπάρχουν και άλλοι θεοί εκτός από τον έναν και μοναδικό Θεό, ενώ η Γραφή παντού αναφέρει ότι ένας είναι ο Θεός: «Άκουε», λέει, «Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός και εγώ μετά από αυτά· και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Και πάλι: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα διαμαρτυρηθώ σε εσένα· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε ανήγαγε από τη γη της Αιγύπτου». Και άλλα αμέτρητα παρόμοια. Δεύτερον δε, διότι ονομάζετε τον Χριστό Θεό· και δεν ντρέπεστε να ακούτε ότι αυτός είναι παθητός και γεννημένος από γυναίκα;

Αθ. είπε: Το να είναι ο Θεός Πατέρας τυγχάνει να είναι κάτι καλό, ή θα αποτελέσει μομφή για αυτόν; Αρ. είπε: Μη γένοιτο να προσάψουμε μομφή στον Θεό! Αντιθέτως, είναι πάρα πολύ καλό το να είναι ο Θεός Πατέρας. Αθ. είπε: Επομένως, σύμφωνα με εσένα, ο Θεός προόδευσε από τα κατώτερα στα ανώτερα. Διότι εάν, ενώ δεν ήταν Πατέρας, έγινε μετέπειτα Πατέρας, άρα μεταβλήθηκε από τα κατώτερα προς τα μέγιστα. Εάν όμως πεις ότι προηγουμένως, προτού γίνει Πατέρας, ήταν πιο αξιότιμος, άρα από τα τιμιότερα κατέληξε στα χειρότερα. Εάν όμως αυτό έχει έτσι, πώς θα πούμε ότι το Θείον είναι άτρεπτο, αυτοτελές, και ότι ούτε προοδεύει προς τα ανώτερα, ούτε βέβαια καταλήγει στα χειρότερα από τα άριστα; Διότι το να μεταβάλλονται είναι ίδιον των φθαρτών, άλλοτε μεν από τα καλύτερα προς τα χειρότερα, άλλοτε δε από τα κατώτερα προς τα τιμιότερα. Αρ. είπε: Ούτε μία ριπή οφθαλμού δεν θέλεις να παραχωρήσεις, κατά την οποία δεν υπήρχε, προτού γεννηθεί ο Υιός; Αθ. είπε: Το να μην υπάρχει, δεν το παραχωρώ. Αρ. είπε: Διατί; Αθ. είπε: Διότι είναι γεγραμμένο: «Δεν θα υπάρξει σε εσένα Θεός πρόσφατος». Εάν όμως παραχωρήσω έστω και για λίγο ότι υπήρξε κάποτε καιρός κατά τον οποίο δεν υπήρχε, αυτός που ομολογείται από εμένα θα καταστεί πρόσφατος· πράγμα που μη γένοιτο ποτέ να φρονήσει χριστιανός άνθρωπος, ομολογώντας τα αντίθετα από τις θείες Γραφές! Αρ. είπε: Ποια αντίθεση υπάρχει, εάν πούμε ότι για μια ριπή οφθαλμού προτού γεννηθεί δεν υπήρχε, προκειμένου να μην τον νοήσουμε ως αγέννητο; Αθ.

Αν όμως λέει ο Παύλος: «Ένα σώμα και ένα πνεύμα, όπως ακριβώς κληθήκατε σε μία ελπίδα της κλήσεώς σας», ονομάζεις την ελπίδα ανδρόγυνη, επειδή άνδρες και γυναίκες έχουμε μία ελπίδα; Μακ. Πάλι λέω, εμείς δεν ομολογούμε μία θεότητα. Ορθ. Αν λοιπόν λέει ο Θεός μέσω του Δαβίδ: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα δώσω μαρτυρία σε εσένα. Αν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος Θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο Θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου», ποιος λες ότι τα έχει πει αυτά; Ο Πατέρας ή ο Υιός; Μακ. Σαν Ιουδαίος επιχειρηματολογείς μαζί μου από την Παλαιά Διαθήκη. Ορθ. Ο Χριστός είπε: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα». Μακ. Από την Καινή Διαθήκη, λοιπόν, δεν είναι δυνατόν να βρούμε τον Χριστό;

Διότι ή από αδυναμία δεν δημιουργεί κάτι άλλο, ή από φθόνο και κακοβουλία. Εάν η δύναμη του Πατρός δημιούργησε μέσω του Υιού, δημιουργός είναι ο Πατέρας και όχι ο Υιός, όπως ακριβώς δημιουργός είναι ο τεχνίτης και όχι το εργαλείο του. Επομένως, η δημιουργία όσων έγιναν από τον Υιό δεν είναι έργο κατώτερο σε σχέση με του Πατρός. Εάν ο Θεός ντράπηκε να δημιουργήσει ο ίδιος την υπάρχουσα κτίση, τότε δεν αποδέχεται ούτε τη δοξολογία της. Διότι, για όσα ντράπηκε να δημιουργήσει, δεν θα θελήσει, αφού έγιναν, να θεωρηθούν δικά του. Εάν για τον Θεό είναι το ίδιο να κτίζει και να γεννά, επειδή είναι απλός, τότε είναι το ίδιο γι' αυτόν και το να σώζει και να καταστρέφει, και το να δίνει ζωή και να θανατώνει. Εάν όμως συμβαίνει αυτό, τότε είναι το ίδιο η σωτηρία και η απώλεια, η ζωή και ο θάνατος. Εάν ο Χριστός είναι δύναμη και σοφία του Θεού, και αυτά είναι άκτιστα και συναΐδια με τον Θεό (διότι ποτέ δεν υπήρξε άσοφος και αδύναμος), τότε ο Χριστός είναι άκτιστος και συναΐδιος με τον Θεό. Εάν όμως, υπό την έννοια της ενέργειας, ονομάζεται δύναμη και σοφία του Θεού, τότε και εμείς θα μπορούσαμε να ονομαστούμε δύναμη και σοφία του Κυρίου, όπως αυτός του Θεού. Αλλά αυτό είναι άτοπο. Εάν ο Υιός δεν είναι αιώνιος Θεός, εξ ανάγκης είναι πρόσφατος· εάν δεν είναι αληθινός, είναι ψευδής· εάν δεν είναι εκ φύσεως, είναι θέσει. Αποτελεί δε γνώρισμα των ασεβών να λατρεύουν αυτούς που είναι πρόσφατοι, ψευδείς και όχι εκ φύσεως. Διότι λέγει η Γραφή: «Δεν θα υπάρχει για σένα πρόσφατος Θεός»· και ο Παύλος: «Αλλά τότε βέβαια, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δουλώσατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί». Άρα, ή είναι ασεβείς όσοι λατρεύουν με αυτόν τον τρόπο τον Χριστό, ή αυτός είναι εκ φύσεως και αληθινός Θεός, και αυτοί είναι ευσεβείς.

Διότι έχει γραφτεί: «Δεν θα προσκυνήσεις ξένο θεό»· ούτε προτρεπόμαστε να αποδεχθούμε κάποιον νέο θεό. Μην κάνεις λόγο, λοιπόν, για προσθήκη λατρείας, ούτε ότι ο Υιός είχε αποσιωπηθεί στους παλαιούς, ενώ σε εμάς έχει αποκαλυφθεί, εφόσον βέβαια ομολογείς τον Υιό ως δημιουργό Λόγο. Διότι οι πατέρες γνώριζαν τον Λόγο, προσκυνούσαν τον Λόγο του Θεού, και μαζί με τον Λόγο το Πνεύμα. Και μην Τον χωρίσεις από Εκείνον που λέει: «Εγώ είμαι ο μόνος Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», για να μην αναγκαστείς να βλασφημήσεις τον Υιό ως μη όντα Θεό. Ούτε να Τον χωρίσεις από Εκείνον που λέει: «Εγώ άπλωσα τον ουρανό μόνος μου», για να μην αποστείς και από το να αποκαλείς δημιουργό τον Υιό· διότι αυτός που άπλωσε τον ουρανό δεν έχει χωριστεί από τη δόξα του μόνου Θεού. Επομένως, εν Υιώ γνώρισε τον Πατέρα, εν Πατρί δόξασε τον Υιό. Μη μερίζεις τα αμέριστα, μη σχίζεις τα άσχιστα. Διότι, ακόμη κι αν το θέλεις, δεν σχίζονται. Κι αν ακόμη διαρραγούν οι αιρετικοί, η Τριάδα δεν διαρρηγνύεται· αλλά παραμένει αυτό που είναι, ακόμη κι αν σε άλλους δεν φαίνεται έτσι. Διότι η αγία Τριάδα είναι άρρηκτος δεσμός, και είναι σεβαστή σε μία και αΐδια δόξα, φέροντας παντού την αυτή και μία μόνη θεότητα, άρρηκτη, άσχιστη, αδιαίρετη, πληρώντας τα πάντα, περιέχοντας τα πάντα, ούσα παρούσα στα πάντα, δημιουργώντας, κυβερνώντας, αγιάζοντας και ζωοποιώντας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α. Εν αρχή ην ο Λόγος. Ότι ο Μονογενής είναι αΐδιος και προ των αιώνων. Τι λένε ως προς αυτό εκείνοι που μας παρουσιάζουν τον Υιό ως νέο και πρόσφατο, έτσι ώστε να μην πιστεύεται πια καθόλου ότι είναι Θεός; Διότι η θεία Γραφή λέει: «Δεν θα υπάρξει μέσα σου πρόσφατος θεός». Πώς λοιπόν δεν είναι πρόσφατος, εάν γεννήθηκε σε ύστερους καιρούς; Και πώς δεν ψευδόταν, όταν έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Αλήθεια σας λέω, πριν να υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι»; Διότι είναι βεβαίως ολοφάνερο και από όλους ομολογούμενο, ότι πολλά χρόνια αργότερα, μετά τον μακάριο Αβραάμ, γεννήθηκε ο Χριστός μέσω της αγίας Παρθένου. Πού λοιπόν θα διασωθεί και θα εφαρμοσθεί καλώς το «εν αρχή ην», εάν ο Μονογενής έλαβε ύπαρξη στο τέλος των αιώνων; Δες, παρακαλώ, και από τα επόμενα πόση ατοπία έχει το να περικόπτει κανείς την αΐδια ύπαρξη του Υιού και να υπονοεί ότι αυτός έλαβε ύπαρξη σε ύστερους χρόνους.

Ακόμη και αν κάποιος δεν πιστέψει, προσκρούει σταθερά στον κατά φύση Υιό, ο οποίος θέλει να τιμάται και να γίνεται πιστευτός από εμάς με τον ίδιο και απαράλλακτο τρόπο; Έπειτα, πώς δεν έγινε το δούλο ισότιμο με τον δεσπότη, και το δημιούργημα να βρίσκεται σε υπεροχή θεότητας, και «νέος Θεός», σύμφωνα με τις Γραφές; Και πώς δεν έχει εισαχθεί στην αγία και ομοούσια Τριάδα κάτι το ετεροφυές, το οποίο συμπροσκυνείται με αυτήν και συμμετέχει στην ίδια με αυτήν δόξα; Β— Λένε ότι η αναφορά πρέπει να εκλαμβάνεται με τον εξής περίπου τρόπο: Διότι, κατανοώντας τον Θεό Λόγο που ενώθηκε αχώριστα με τον απόγονο από το σπέρμα του Δαβίδ, τον προσκυνούμε ως Θεό. Α— Άραγε, λοιπόν, αρκεί απλώς και μόνο η ένωσή του μαζί Του για να λάβει τη δόξα που αρμόζει στον Θεό και να υπερβεί τα μέτρα της κτίσης; Και θα καταστήσει αυτό προσκυνητό εκείνον που δεν είναι Θεός; Αλλά βρίσκω κάποιον να λέει στον Θεό μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Η ψυχή μου προσκολλήθηκε πίσω σου». Γράφει δε και ο μακάριος Παύλος: «Εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα μαζί του». Άραγε, λοιπόν, πες μου, θα προσκυνήσουμε και αυτούς κατ' αναφοράν προς τον Θεό, επειδή έχουν προσκολληθεί σε Αυτόν; Καίτοι, σε σχέση με το να λέει κανείς ότι έχει ενωθεί, η λέξη της προσκόλλησης έχει οπωσδήποτε μεγαλύτερη και πιο αξιόλογη έμφαση, εφόσον αληθεύει να πούμε ότι εκείνο που προσκολλάται σε κάτι έχει τη συνάφεια με πολύ μεγαλύτερη ένταση. Β— Έτσι φαίνεται.

Επειδή με ποιον τρόπο είναι αληθινό το «Δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», εάν βεβαίως <κατ' αυτούς> θεοποιείται άνθρωπος μέσω της συνάφειας με τον Λόγο και έχει αναδειχθεί σύνθρονος και κοινωνός της αξίας με τον Πατέρα; Β— Ορθώς τα είπες. Α— Και πώς πρέπει να κατανοήσουμε αυτό που ειπώθηκε σοφά δια της φωνής του Παύλου: «Διότι και αν υπάρχουν πολλοί θεοί <και πολλοί κύριοι> και στον ουρανό και επί της γης, ωστόσο για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς εξ αυτού, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού». Εφόσον δε ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι ένας, και (ο Απόστολος) έχει διακηρύξει ρητά ότι μέσω αυτού παρήχθησαν τα πάντα, τι θα κάνουμε, ω γενναίοι, όταν εσείς διαχωρίζετε από τον προσληφθέντα άνθρωπο, όπως λέτε, τον Λόγο του Θεού Πατέρα; Ποιον θα πούμε ότι είναι ο δημιουργός των όλων; Β— Τον κατά φύσιν Υιό του Θεού Πατέρα, δηλαδή τον Μονογενή. Α— Αλλά ο ιερουργός των θείων μας μυστηρίων λέει ότι μέσω του Ιησού Χριστού παρήχθησαν τα πάντα στην ύπαρξη, και ότι αυτός είναι ένας και μόνος. Θα υπενθυμίσω δε ότι, εξετάζοντας το όνομα «Χριστός», λέγαμε ότι μας δηλώνει το χρίσμα. Διότι κάποιος ονομάζεται χριστός επειδή ακριβώς έχει χριστεί.

Λύση σε αυτό. Αν ο Πατέρας, σύμφωνα με εσάς, ω χριστομάχοι, σταμάτησε να γεννά τον Υιό, και άρχισε από κάποια χρονική αρχή (διότι αυτό υποστηρίζει η πρότασή σας), τότε προστέθηκε εκ των υστέρων στον Πατέρα. Εκείνο όμως που προστέθηκε και έχει αρχή της ύπαρξής του, θα ήταν οπωσδήποτε και κατ' ανάγκην πρόσφατο. Πώς λοιπόν θα θεωρήσετε τον Υιό ως Θεό, πράγμα που δεν επιτρέπεται από τη θεία Γραφή, αν έχουν έτσι τα πράγματα όπως λέτε; «Διότι δεν θα υπάρχει σε εσένα», λέει, «πρόσφατος Θεός». Όμως η θεία Γραφή τον γνωρίζει και ως Υιό και ως Θεό. Άρα δεν είναι πρόσφατος, ούτε άρχισε να γεννάται, όπως ισχυρίζεστε εσείς, αλλά, αν και γεννητός, είναι ωστόσο συναΐδιος, αφού ως Υιός υπάρχει μέσα στον Πατέρα. Εάν λοιπόν το να είναι πρόσφατος δεν επιτρέπει στον Υιό να είναι της ίδιας ουσίας με τον Πατέρα, το να μην είναι πρόσφατος αποδεικνύει ότι είναι ομοούσιος.

Λύση σε αυτό. Λέγεται ότι πολλά αποδίδονται μόνο στον Πατέρα, και ωστόσο ο Υιός δεν θα στερείται κανένα από αυτά. Επειδή είναι γραμμένο: «Μόνος αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας», ας υποθέσουμε ότι ο Υιός δεν είναι αληθινός, αλλά σαν κάποιος νόθος και ψευδώνυμος που έχει αποκτήσει την ιδιότητα του Θεού επίκτητα. Τότε πώς, όντας Θεός κατά φύση, προσκυνείται και από εμάς και από τους αγγέλους, όταν ο θείος νόμος λέει ρητά: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις;» Και πώς θα τηρήσουμε το: «Δεν θα υπάρξει σε σένα πρόσφατος Θεός;» Διότι, αν μόνο ο Πατέρας είναι κατά φύση Θεός, και εξαιτίας του ότι λέγεται έτσι αποκλείει τον Υιό από το να είναι φύσει Θεός, άρα ως κάποιος πρόσφατος και νέος θα εισαχθεί πλάι σε Αυτόν που υπάρχει εξ αρχής και κατά φύση. Αλλά αυτό είναι άτοπο. Επομένως, όχι επειδή λέγεται ότι μόνο ο Πατέρας έχει αθανασία, ο Υιός θα είναι δεκτικός των αντιθέτων, αλλά καθώς η πατρική ιδιότητα μεταβαίνει φυσικά στο γέννημα, θα νοηθεί ότι και ο ίδιος υπάρχει κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι και Εκείνος που τον γέννησε.

ΑΛΛΟ. Οι θείες Γραφές αποκαλούν τον Υιό αληθινό Θεό, και έτσι πιστεύουμε. Εάν όμως καθετί που δημιουργείται είναι πρόσφατο σε σχέση με το αγένητο, και δεν είναι όσιο να θεωρούμε ότι έχουμε πρόσφατο Θεό, άρα ο Υιός δεν θα είναι πρόσφατος Θεός, γεγονός που σημαίνει ότι είναι αγένητος.

Κάτι τέτοιο όμως δεν είναι Θεός· διότι «δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», λέει η θεία Γραφή. Επειδή λοιπόν ο Υιός είναι Θεός, άρα δεν είναι νέος. Και αν συμβαίνει αυτό, δεν είναι δημιούργημα. Το ότι δε το Ευαγγέλιο του Σωτήρος μας ανατέθηκε στον μακάριο Παύλο από Αυτόν, το δηλώνει πάλι ο ίδιος στη συνέχεια λέγοντας: «Οφείλω ευγνωμοσύνη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε αξιόπιστο και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Όμως ελεήθηκα, διότι τα έπραξα από άγνοια ευρισκόμενος σε απιστία.»

Από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. «Η γέννηση δε του Ιησού Χριστού έγινε ως εξής: Αφού μνηστεύθηκε η μητέρα του Μαρία με τον Ιωσήφ, προτού να συνευρεθούν, βρέθηκε να έχει συλλάβει εκ Πνεύματος Αγίου.» Εάν το να δύναται να δημιουργεί ανήκει μόνο στη θεία φύση, και αυτό αποτελεί το εξαίρετο γνώρισμά της μαζί με τα άλλα θεοπρεπή αξιώματα, και το θείο Πνεύμα δημιουργεί μέσα στην Παρθένο ναό, ποιος, λέγοντας ότι αυτό έχει δημιουργηθεί, δεν θα αποδειχθεί συγχρόνως ασεβής και παράφρων; Διότι κατηγορεί την ανώτατη από όλες ουσία, υποβιβάζοντάς την σαν να την περιορίζει με τη βία στα όρια των δημιουργημάτων, στο να είναι δηλαδή πρόσφατη και όχι από την αρχή. Ανάμεσά μας όμως δεν θα υπάρξει πρόσφατος Θεός, σύμφωνα με τα γεγραμμένα στους Ψαλμούς. Επομένως, η θεία και ακήρατη φύση δεν έχει γίνει ούτε έχει δημιουργηθεί, αλλά μάλλον υπήρχε από την αρχή. Εάν δε ισχύει αυτό, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι έχει δημιουργηθεί το θείο και άγιο Πνεύμα, το οποίο ενυπάρχει στον Θεό και Πατέρα;

Συνεργάζεται λοιπόν, όπως έχει αποδειχθεί, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα με τον Πατέρα· «διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Και το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό· «διότι εκείνοι που προσκυνούν τον Θεό, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Εάν λοιπόν αυτά συνεργάζονται, το κτίσμα δεν δημιουργεί κτίσμα ούτε η θεότητα γίνεται κτιστή, ούτε ο Θεός γνωρίζεται με μέτρο ή περιορισμό. Διότι είναι απερίγραπτος, αχώρητος, απερινόητος, περιέχοντας όλα τα δημιουργήματα του Θεού. Ούτε η κτίση είναι λατρευτή· «διότι λάτρευσαν», λέγει, «την κτίση παρά τον Κτίστη και μωράνθηκαν». Πώς λοιπόν δεν είναι μωρία να θεοποιεί κανείς την κτίση και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέγει: «Άκουε Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· «δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός»; Στις δε άγιες Γραφές αναφέρονται διάφορα ονόματα του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος: του μεν Πατέρα, Πατέρας, Παντοκράτωρ, Πατέρας των πάντων, Πατέρας του Χριστού· του δε Υιού, Λόγος, Χριστός, φως αληθινό· και του Αγίου Πνεύματος, Παράκλητος, Πνεύμα αληθείας, Πνεύμα Θεού, Πνεύμα Χριστού. Επιπλέον, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας νοείται ως φως, αλλά ως υπέρλαμπρο φως, δύναμη, σοφία, ζωή. Εάν δε ο Θεός και Πατέρας είναι φως, άρα ο Υιός είναι φως εκ φωτός, και γι' αυτό «κατοικεί σε φως απρόσιτο».

Διότι είναι απερίγραπτος, αχώρητος, απερινόητος, και περιέχει όλα τα δημιουργήματα του Θεού. Ούτε η κτίση είναι λατρευτή. «Διότι ελάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, και εμωράνθησαν». Διότι πώς δεν είναι μωρία το να θεοποιεί κανείς την κτίση και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέει: «Άκουε Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», «Δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός;» Στις δε άγιες Γραφές αναφέρονται διάφορα ονόματα για τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· για τον μεν Πατέρα: Πατήρ παντοκράτωρ, Πατήρ των πάντων, Πατήρ του Χριστού· για τον Υιό: Λόγος, Χριστός, φως αληθινό· για δε το Άγιο Πνεύμα: Παράκλητος, Πνεύμα αληθείας, Πνεύμα Θεού, Πνεύμα Χριστού. Ακόμη, λοιπόν, ο Θεός και Πατήρ νοείται ως φως, αλλά, επειδή είναι υπέρλαμπρος, και ως δύναμη και σοφία. Εάν δε ο Θεός και Πατήρ είναι φως, άρα φως εκ φωτός είναι ο Υιός και γι' αυτό «κατοικεί σε φως απρόσιτο». Δύναμη δε είναι ολόκληρος ο Θεός, και γι' αυτό [ο Υιός είναι] «Κύριος των δυνάμεων». Σοφία είναι ολόκληρος ο Θεός, επομένως σοφία εκ σοφίας είναι ο Υιός, «στον οποίο όλοι οι θησαυροί της σοφίας είναι απόκρυφοι». Ζωή δε είναι ολόκληρος ο Θεός, επομένως ζωή εκ ζωής είναι ο Υιός· «διότι εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Το δε Άγιο Πνεύμα [δίδεται] και από τους δύο, Πνεύμα εκ πνεύματος. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», η θεότητα είναι χορηγός χαρισμάτων, αληθέστατο, φωτιστικό, παράκλητο, και εξαγγέλλει τις βουλές του Πατρός.

Και στη συνέχεια: Είπε ο Μωυσής προς τον Κύριο, λέγοντας: «Τι να κάνω με αυτόν τον λαό; Ακόμη λίγο, και θα με λιθοβολήσουν». Έπειτα ο Κύριος του λέει: «Ιδού, εγώ στέκομαι εκεί πριν από εσένα, επάνω στον βράχο στο Χωρήβ. Και θα χτυπήσω τον βράχο, και θα βγει νερό, και θα πιει ο λαός». Και ο Μωυσής έπραξε έτσι. Και ονόμασε τον τόπο εκείνο Πειρασμό και Λοιδορία, εξαιτίας της λοιδορίας των υιών Ισραήλ, και επειδή έθεσαν σε δοκιμασία τον Κύριο, λέγοντας: «Είναι ο Κύριος ανάμεσά μας ή όχι;». Όλα αυτά τα διδάσκει στον λαό που προέρχεται από τα έθνη η προκείμενη προφητεία, ώστε να μάθει τι συνέβη στον πρώτο λαό και σε τι τέλος κατέληξε, και να σωφρονιστεί από το παράδειγμα. Γι' αυτό, στα όσα προαναφέρθηκαν συνδέει αναγκαστικά τα εξής, στα οποία λέγεται: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου διαμαρτυρηθώ· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει για σένα νέος Θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο Θεό».

«Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου· άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους άφησα στις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τα δικά τους θελήματα. Εκείνα λοιπόν που δωρήθηκαν από εμένα στον λαό, λέει, ήταν τέτοια, όπως ακριβώς τα εξέθεσε ο λόγος· η δική τους όμως συμπεριφορά απέναντί μου δεν ήταν ανάλογη, ούτε άξια αυτών που έλαβαν από εμένα. Διότι εγώ, ο χορηγός τόσων πολλών αγαθών σε αυτούς, ένα μόνο πράγμα τους παρήγγειλα, που αποτελεί το κεφάλαιο των νόμων, εννοώ δηλαδή το να μην ειδωλολατρούν, αλλά να γνωρίζουν εμένα ως τον μόνο Θεό, συμβουλεύοντάς τους και λέγοντας ακριβώς τα εξής: Άκουσε, λαέ μου, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό· διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου. Αυτά συμβούλευα, αυτά παρήγγελλα, αυτός ήταν ο σκοπός όλης της νομοθεσίας μου. Και μαζί με τα παραγγέλματα συνδεόταν και η υπόσχεση αγαθών, μέσω της οποίας έλεγα: Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω. Διότι, εάν τα τηρήσετε αυτά, θα έχετε άκοπα και σε πληρότητα τις τροφές, είτε εκείνες του σώματος, είτε και εκείνες που χορηγούνται στην ψυχή μέσω των θείων διδαγμάτων.

Αντί δε του: «Δεν θα υπάρξει σε εσένα Θεός πρόσφατος», ο Ακύλας ερμήνευσε: «Δεν θα υπάρξει σε εσένα ισχυρός αλλότριος», ενώ ο Σύμμαχος: «Ας μην υπάρχει σε εσένα Θεός ξένος». Ξένο δε και αλλότριο και πρόσφατο Θεό ονόμασε εκείνον που από πλάνη πιστευόταν από τα έθνη, απορρίπτοντας με αυτόν τον τρόπο την πολυθεϊστική ειδωλολατρία. Στα προηγούμενα προσθέτει: «Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου», παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως Θεό που δεν είναι ούτε ξένος, ούτε αλλότριος, ούτε πρόσφατος. Διότι ένας και ο αυτός ήταν ο Λόγος του Θεού, και αυτός που παλαιότερα αποκαλυπτόταν με διάφορους τρόπους στους αρχαίους, ο οποίος έχει ονομαστεί και Θεός του Ιακώβ, και αυτός που κατά τη συντέλεια των αιώνων εμφανίστηκε στη γη. Διότι βρισκόταν στον κόσμο και πριν από τη θεοφάνειά του, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού. Γι' αυτό προτρέπει λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου».

Εάν δε επιθυμεί να ακούσει και άλλο προφητικό ρητό, το οποίο ίσως λέχθηκε προς αυτόν και προς όσους διάκεινται με τον ίδιο τρόπο με αυτόν περί της θεότητας, ας ακούσει τον ίδιο τον Ησαΐα να λέει: «Μετανοήστε, εσείς που πλανάσθε, επιστρέψτε στην καρδιά σας, και θυμηθείτε τα παλαιά από τον αιώνα, διότι εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα». Δεν είπε: «εγώ είμαι θεός», ώστε και μέσω της προσθήκης του άρθρου να αποδείξει σαφώς ότι ο Θεός είναι ένας. Τι λέει δε και ο προφήτης Ωσηέ; Δεν μαρτυρεί και αυτός τα ίδια, λέγοντας: «Εγώ σε έβγαλα από την Αίγυπτο, και δεν θα γνωρίσεις Θεό εκτός από εμένα, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα»; Και πάλι ο Μαλαχίας λέει: «Ένας Θεός δεν σας έκτισε; Δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας;». Αλλά ίσως πει κάπου ο Αστέριος ότι ο Δαβίδ δεν έχει πει τίποτε περί αυτού, μολονότι μετά τον Μωυσή είναι ο αρχαιότερος των άλλων προφητών, και για τον λόγο αυτό αμφιβάλλει, για το αν πρέπει κανείς να θεωρεί ότι υπάρχουν δύο θεοί διαχωρισμένοι κατά την υπόσταση ή όχι. Επομένως, για να μην ισχυρίζεται αυτό, θεωρώ συνεπές να αποδείξω ότι και εκείνος λέει τα ίδια με τους προαναφερθέντες αγίους: «Άκουσε,» λέει, «λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου καταθέσω μαρτυρία. Εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου». Εκείνος που υποδεικνύει τον εαυτό του και λέει «εγώ είμαι», δεν είναι φανερό ότι δηλώνει πως υπάρχει μόνο ένας Θεός, δηλαδή ο εαυτός του;

Ο Χριστός, όμως, είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και χωρίς τον οποίο τίποτα από όσα υπάρχουν δεν υφίσταται, όπως μαρτυρεί ο Ιωάννης. Εάν, λοιπόν, τα πάντα έγιναν μέσω αυτού, ορατά και αόρατα, και αρκεί μόνο η βούληση για την υπόσταση των όντων (διότι η βούληση είναι δύναμη), τότε ο Ευνόμιος εξέφρασε το δικό μας επιχείρημα με αδύναμη διατύπωση. Διότι αυτός που συγκρατεί τα σύμπαντα με το ρήμα της δυνάμεώς του, ποιο όργανο και ποια ύλη θα χρειαζόταν για να συγκρατήσει, μέσω του παντοδύναμου ρήματός του, την υπόσταση των όντων; Εάν, όμως, αυτό που έχουμε πιστέψει για τον Μονογενή σχετικά με την κτίση, αυτό ο Ευνόμιος το προβάλλει για τον Υιό, ότι δηλαδή ο Πατέρας τον έκτισε με παρόμοιο τρόπο όπως ακριβώς δημιουργήθηκε η κτίση από τον Υιό, τότε επαναλαμβάνουμε και τώρα πάλι το επιχείρημα που αναφέρθηκε προηγουμένως: ότι μια τέτοια αντίληψη αποτελεί άρνηση της θεότητας του Μονογενούς. Διότι εμείς διδαχθήκαμε από τη μεγάλη φωνή του Παύλου ότι είναι ίδιον των ειδωλολατρών το να σέβονται και να λατρεύουν την κτίση παρά τον Κτίστη, και επειδή ο Δαβίδ είπε ότι «Δεν θα υπάρξει μέσα σου πρόσφατος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις αλλότριο θεό», χρησιμοποιούμε αυτόν τον κανόνα και γνώμονα για την επίγνωση εκείνου που προσκυνείται, ώστε να είμαστε πεπεισμένοι ότι αληθώς Θεός είναι εκείνο που δεν είναι ούτε πρόσφατο ούτε αλλότριο.

Επειδή, λοιπόν, διδαχθήκαμε να πιστεύουμε ότι ο Μονογενής Θεός είναι Θεός, μέσα από την πίστη μας ότι είναι Θεός ομολογούμε επίσης ότι δεν είναι ούτε πρόσφατος ούτε ξένος. Εάν, λοιπόν, είναι Θεός, δεν είναι πρόσφατος· και εάν δεν είναι πρόσφατος, είναι οπωσδήποτε αΐδιος. Ούτε, λοιπόν, είναι πρόσφατος ο αΐδιος, ούτε ξένος προς την αληθινή θεότητα αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα, που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα και που έχει μέσα του τον Πατέρα. Επομένως, αυτός που αποκόπτει τον Υιό από τη φύση του Πατέρα, είτε απορρίπτει εντελώς την προσκύνηση, για να μην προσκυνήσει έναν ξένο θεό, είτε λατρεύει είδωλο, θέτοντας ως αντικείμενο της προσκύνησής του ένα κτίσμα και όχι τον Θεό και δίνοντας σε αυτό το είδωλο το όνομα του Χριστού.

Αλλά, προσθέτοντας αυτό το οποίο προπάντων οφείλει να λεχθεί από εμάς, θα ολοκληρώσω τον λόγο μου. Το μίσος προς τα είδωλα είναι κοινό σε όλους όσους μετέχουν στην πίστη, όμως ξεχωριστό γνώρισμα εκείνης ήταν ότι βδελυσσόταν την αρειανική απιστία το ίδιο με την ειδωλολατρία. Διότι θεωρούσε ότι εκείνοι που νομίζουν πως το θείο ανήκει στην κτίση δεν ασεβούν καθόλου λιγότερο από αυτούς που κατασκευάζουν είδωλα από την ύλη, κρίνοντας τούτο ορθά και ευσεβώς. Επειδή εκείνος που προσκυνά το κτίσμα, ακόμη και αν το πράττει αυτό στο όνομα του Χριστού, είναι ειδωλολάτρης που δίνει στο είδωλο το όνομα του Χριστού. Για τον λόγο αυτό, έχοντας μάθει ότι δεν υπάρχει νεοφανής θεός, προσκυνούσε μία Θεότητα, η οποία δοξάζεται στο πρόσωπο του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Με αυτήν την πίστη αυξήθηκε, με αυτήν άκμασε, με αυτήν παρέδωσε το πνεύμα, και από αυτήν οδηγήθηκε στον κόλπο του πατέρα της πίστεως Αβραάμ δίπλα στην πηγή του παραδείσου (της οποίας ούτε μία ρανίδα δεν φθάνει στους απίστους), κάτω από τη σκιά του δέντρου της ζωής που είναι φυτεμένο δίπλα στις πηγές των υδάτων. Αυτών των αγαθών είθε να αξιωθούμε και εμείς εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών· στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εάν, λοιπόν, αφενός ο Μωυσής μάς ορίζει ως κάποιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της αληθινής θεότητας το να μη γνωρίζουμε τίποτε άλλο για τον Θεό παρά μόνο τούτο, ότι δηλαδή υπάρχει (διότι αυτό υποδεικνύει το «Εγώ ειμι ο Ων»), αφετέρου ο Ησαΐας διακηρύσσει μεγαλοφώνως το από παντού απεριόριστο του Όντος, μη βλέποντας το Ον, προκειμένου για τον Θεό, να περιορίζεται ούτε με αρχή ούτε με τέλος (διότι εκείνος που είπε «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά ταύτα», σε κανένα από τα δύο δεν θέτει όριο στην αϊδιότητα, ώστε ούτε κοιτάζοντας προς την αρχή να βρίσκουμε κάποιο σημείο από το οποίο υπάρχει και πριν από το οποίο δεν υπήρχε, ούτε κατευθύνοντας τη διάνοια προς τα μελλοντικά να διακόπτουμε με κάποιο όριο την αιώνια πρόοδο του Όντος), και εφόσον επιπλέον ο προφήτης Δαβίδ απαγορεύει να προσκυνείται πρόσφατος και αλλότριος θεός, στοιχεία τα οποία αμφότερα ενυπάρχουν στα δόγματα της αιρέσεως [διότι στο μεν μη αΐδιο καταδεικνύεται σαφώς το πρόσφατο, στο δε ότι έχει αποξενωθεί από τη φύση του αληθινού Θεού καταδεικνύεται το αλλότριον]· αφού, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα, εμείς αποφαινόμαστε ότι ολόκληρη αυτή η κατασκευή των σοφισμάτων περί του ότι κάποτε ο όντως Ων δεν υπήρχε, δεν είναι τίποτε άλλο παρά αθέτηση του Χριστιανισμού και εκτροπή προς την ειδωλολατρία.

ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΙΜΠΛΙΚΙΟ ΠΕΡΙ ΠΙΣΤΕΩΣ Ο Γρηγόριος προς τον τριβούνο Σιμπλίκιο περί Πατρός και Υιού και Αγίου Πνεύματος. Προστάζει ο Θεός μέσω του προφήτη να μη θεωρεί κανείς ότι υπάρχει πρόσφατος θεός, ούτε να προσκυνά αλλότριο θεό. Επομένως, είναι φανερό ότι πρόσφατο λέγεται εκείνο που δεν υπάρχει εξ αϊδίου. Και, αντιθέτως πάλι, αΐδιο λέγεται εκείνο που δεν είναι πρόσφατο. Εκείνος, λοιπόν, που δεν πιστεύει ότι ο Μονογενής Θεός υπάρχει εξ αϊδίου από τον Πατέρα, δεν αρνείται ότι Αυτός είναι πρόσφατος· διότι αυτό που δεν είναι αΐδιο, είναι οπωσδήποτε πρόσφατο. Όμως, κάθε τι που είναι πρόσφατο δεν είναι Θεός, καθώς είπε η Γραφή: «Δεν θα υπάρξει σε σένα πρόσφατος θεός». Άρα, εκείνος που λέει ότι υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε ο Υιός, αρνείται τη θεότητά Του. Πάλι, εμποδίζει το να προσκυνά κανείς αλλότριο θεό εκείνος που λέει: «Ούτε θα προσκυνήσεις αλλότριο θεό». Και ο αλλότριος κατανοείται σε αντιδιαστολή προς τον δικό μας Θεό. Ποιος, λοιπόν, είναι ο δικός μας Θεός; Είναι φανερό ότι είναι ο αληθινός Θεός. Και ποιος είναι ο αλλότριος; Οπωσδήποτε εκείνος που είναι ξένος προς τη φύση του αληθινού Θεού. Εάν, λοιπόν, δικός μας Θεός είναι ο αληθινός Θεός, στην περίπτωση που ο Μονογενής Θεός δεν είναι της φύσεως του αληθινού Θεού, όπως ισχυρίζονται οι αιρετικοί, τότε είναι αλλότριος και όχι δικός μας. Λέει όμως το Ευαγγέλιο ότι τα πρόβατα σε καμία περίπτωση δεν θα υπακούσουν σε αλλότριο. Αυτός που ισχυρίζεται ότι Αυτός είναι κτιστός, τον παρουσιάζει ως αλλότριο προς τη φύση του αληθινού Θεού. Τι θα κάνουν, λοιπόν, εκείνοι που ισχυρίζονται ότι είναι κτιστός;

«Απέστησεν»: Διότι τότε ελευθέρωσε εκείνους από την κατασκευή πλίνθων, τώρα όμως ελευθερώνει τον πιστό λαό από το βάρος των ειδώλων, ως κάτι το γεώδες. «Αι χείρες»: Επειδή από ανάγκη σήκωναν τα άχυρα μέσα σε κοφίνια, όπως ακριβώς ο λαός που προήλθε από τα έθνη, περιφέροντας τα είδωλα δίκην κοφινίων. «Εν θλίψει»: Τότε ελευθέρωσε τον λαό των Εβραίων από τον πηλό της καταναγκαστικής εργασίας, τώρα όμως ελευθερώνει τον πιστό λαό από τον βούρκο των ειδώλων. «Επήκουσα»: Διότι, όταν το σκοτάδι κάλυπτε τη γη της Αιγύπτου, ο Ισραήλ ζούσε στο φως και κανείς από τους Αιγυπτίους δεν έβλεπε. γι' αυτό οι Ισραηλίτες βρίσκονταν σαν σε κρυφό μέρος. «Εδοκίμασα»: Τότε δοκίμασε τον λαό όταν διψούσε και γόγγυζε. διότι το νερό ήταν πικρό, αλλά έγινε γλυκό μέσω του ξύλου. Διότι αυτό που συνέβη ήταν προτύπωση του σταυρού και του βαπτίσματος. «Άκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον λαό των Εβραίων. «Εάν ακούσης μου, ουκ έσται»: Δηλαδή, εάν με ακούσεις, δεν πρόκειται να προσκυνήσεις ξένο θεό ή μάταια είδωλα, δηλαδή χειροποίητα. «Ουδέ προσκυνήσεις»: Διότι εγώ είμαι, λέγει ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. «Εγώ γαρ ειμι»: Αυτός που σε έκτισε και σε σώζει. «Ο αναγαγών»: Εγώ, λέγει, είμαι ο Θεός, αυτός που σε λύτρωσε από τη δουλεία των Αιγυπτίων και σε οδήγησε στη γη της επαγγελίας. «Πλάτυνον το στόμα»: Ο λόγος είναι μεταφορικός προς τον πιστό λαό, διότι γέμισε από την αίνεση του Κυρίου και από το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Άκουσε, λαέ μου, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου. Εάν θέλεις να ονομάζεσαι λαός του Θεού, άκουσε την εντολή του, για να αποκτήσεις αυτό το μεγάλο αξίωμα. Όμως αξίζει να δούμε για ποια πράγματα δίνει αυτή τη μαρτυρία. Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, αυτός που σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου.

Αυτού, ποιανού; Εκείνου για τον οποίο μαρτυρία υπήρξε ο Ιωσήφ, του οποίου τα χέρια δούλεψαν στο κοφίνι· δεν θα υπάρξει ανάμεσά τους πρόσφατος θεός, ούτε θα προσκυνήσουν ξένο θεό. Διότι ο Χριστός δεν ήταν πρόσφατος θεός, ούτε ξένος· αλλά αυτός ήταν που τους έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, αυτός υπήρχε από την αρχή, αυτός και μετέπειτα, όπως φανέρωσε μέσω της προφητείας του Ησαΐα, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα». Και Σωτήρας, χωρίς καμία αντίρρηση, ονομάζεται αυτός που σαρκώθηκε για να σώσει το γένος μας. «Πλάτυνε το στόμα σου και θα το γεμίσω». Γιατί δεν αναφέρει «τα αυτιά» ούτε «την καρδιά», αλλά «το στόμα»; Επειδή ο Λόγος που κατέβηκε από τους ουρανούς χρημάτιζε ως άρτος ζωής, τον οποίο αν κάποιος δεχόταν πλαταίνοντας το στόμα του με ευγνωμοσύνη, γινόταν πλήρης θεολογίας. «Και ο λαός μου δεν άκουσε τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε». Διότι ούτε έκαναν υπομονή για να τον ακούσουν όταν δίδασκε ή όταν ευαγγελιζόταν, ούτε θέλησαν να του δώσουν προσοχή όταν θαυματουργούσε· αλλά βάρυναν τα αυτιά τους, για να μην ακούσουν τις εντολές του Κυρίου.

ΨΑΛΜΟΣ Π'. «Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα πρόσφατος Θεός.» Το «εάν» της ακοής το προσέθεσε για αυτόν τον λόγο, ώστε να δείξει ότι, αν και προγνώριζε την παρακοή τους, αυτό ωστόσο δεν τους αφαιρούσε τη δυνατότητα να μεταστραφούν· διότι μπορούσαν, εάν το ήθελαν. Και η πρόγνωση του Θεού δεν εμποδίζει τη μετάνοια· επειδή προγνωρίζει και αυτό, ότι είναι δυνατόν στους αμαρτωλούς να μεταστραφούν, εάν το θελήσουν. Ο Χριστός δεν ήταν πρόσφατος Θεός, ούτε ξένος· διότι αυτός ήταν που τους εξήγαγε από τη γη της Αιγύπτου· αυτός ήταν από την αρχή, αυτός και μετά από αυτά· όπως το φανέρωσε μέσω της προφητείας του Ησαΐα, διότι λέει: Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και στα επερχόμενα εγώ είμαι. Και πάλι: Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος δίκαιος εκτός από εμένα, και Σωτήρας δεν υπάρχει παρά μόνο εγώ. Και Σωτήρας, χωρίς καμία αντίρρηση, ονομάζεται αυτός που σαρκώθηκε για να σώσει το δικό μας γένος. «Και δεν άκουσε ο λαός μου.» Διότι ούτε όταν δίδασκε ούτε όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο υπέμειναν να τον ακούσουν, ούτε όταν θαυματουργούσε θέλησαν να δώσουν προσοχή· αλλά βάρυναν τα αυτιά τους, για να μην ακούσουν τις εντολές του Κυρίου, και έκλεισαν τα μάτια τους, όπως έλεγε ο Ησαΐας, για να μη δουν τα θαύματα.

Και πάλι, μια νέα Ελένη και ένας νέος Κωνσταντίνος, ο γιος της Ειρήνης, σαν ρόδο και κρίνο που φύτρωσαν ανάμεσα στα αγκάθια, επαναφέρουν το ρωμαϊκό κράτος σαν από τον Ελληνισμό και τον Ιουδαϊσμό· μαζί με τους οποίους και ο νέος Σίλβεστρος, ο μέγας και αοίδιμος πατριάρχης Ταράσιος, αφού συγκρότησε αγία οικουμενική σύνοδο, διέλυσε κάθε αιρετική φρενοβλάβεια, διότι το άγιο Πνεύμα του Θεού ήταν πάνω του. Λάμποντας ως φωστήρες στον κόσμο, όπως ακριβώς παρέδωσαν στην Εκκλησία οι θεσπέσιοι και μακάριοι απόστολοι, οι οποίοι υπήρξαν από την αρχή αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, και οι θεοφόροι άγιοι Πατέρες, και οι θεόπνευστες και οικουμενικές ορθόδοξες σύνοδοι, θέσπισαν να κατέχουμε και να σεβόμαστε όλα τα σωτήρια και ζωοποιά σύμβολα του Χριστού· όπως λέει το θείο λόγιο: «Δείξε μου την όψη σου και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου, διότι η όψη σου είναι ωραία, και η φωνή σου γλυκιά». Δεν υπάρχει στους Χριστιανούς πρόσφατος Θεός, ούτε προσκυνείται από αυτούς ξένος Θεός· διότι, ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας Ιησού Χριστό; Ή ποιος είναι Θεός πλην αυτού; Πού είναι οι χριστιανοκατήγοροι, οι ιεροκατήγοροι, αυτοί που αποξένωσαν τους εαυτούς τους από την χριστώνυμη κλήση;

Λέγει ο Κύριος προς τον Πατέρα: «Πατέρα, δόξασέ με με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν να υπάρξει ο κόσμος.» Αν είναι μόνο Θεός, πώς δοξάζεται; Αν πάλι είναι μόνο άνθρωπος, πώς είχε τη δόξα προ αιώνων; «Δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός.» Πώς λοιπόν, σύμφωνα με εσάς, θεοποιείται ένας άνθρωπος μέσω της σχετικής συνάφειας με τον Λόγο και αποδεικνύεται κοινωνός της δόξας και της αξίας του Πατέρα; Εμείς, αντίθετα, δεν ισχυριζόμαστε ότι ένας άνθρωπος θεοποιείται προσφάτως, αλλά ότι ο προαιωνίως υπάρχων Υιός του Θεού και Θεός σαρκώνεται ατρέπτως· διότι δεν παρέμεινε καθόλου λιγότερο Θεός, έστω και αν έγινε άνθρωπος.

Διότι και αυτό ήταν ένα είδος παιδαγωγίας, εξαιτίας της ατέλειας του λαού, το να υμνείται ο Θεός με μουσικά όργανα, ώστε έστω και με αυτόν τον τρόπο να συγκεντρώνονται για την υμνωδία του Θεού. Τώρα όμως, σχεδόν ούτε στους γάμους δεν επιτρέπει η Εκκλησία του Θεού να παίζονται μουσικά όργανα. «Απομάκρυνε την πλάτη του από τα βάρη», δηλαδή, από τα μικρά εμπόδια και τα φορτία, «τα χέρια του», δηλαδή του λαού, «δούλεψαν στο κοφίνι», ταλαιπωρούμενα με τον πηλό και την πλινθοποιία. «Σε θλίψη με επικαλέστηκες, και σε γλίτωσα· σε εισάκουσα στον απόκρυφο τόπο της καταιγίδας», δηλαδή, μέσα σε εκείνη τη ζάλη σου που σε τίποτα δεν υστερούσε από σφοδρή καταιγίδα, σε λύτρωσα και σε έβγαλα. «Σε δοκίμασα στο νερό της αντιλογίας», όταν γόγγυζες κατά του Μωυσή λέγοντας «τι θα πιούμε;» «Άκουσε, λαέ μου, και σου διαμαρτύρομαι. Ισραήλ, αν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», όπως γνώρισες στους Αιγύπτιους, «ούτε θα προσκυνήσεις ξένο Θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου». Δες πόση παιδαγωγία υπήρχε σε εκείνον τον λαό από τον Θεό, και ούτε έτσι δεν έστεργαν στην ευσέβεια, αλλά προς τη μανία των ειδώλων στρέφονταν χιλιάδες φορές. «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου» κηρύττοντας τα ευσεβή «και θα το γεμίσω» με ρήσεις αγνές. Έγινε όμως το αντίθετο: «Δεν άκουσε», λέει, «ο λαός μου τη φωνή μου και ο Ισραήλ δεν μου έδωσε προσοχή. Και τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τις επιδιώξεις των καρδιών τους».

Συνάγεται, λοιπόν, από παντού, έστω κι αν δεν το επιθυμούν οι εχθροί της αλήθειας, ότι εμείς οι Χριστιανοί είμαστε οι νικητές. Διότι σε εμάς παραγγέλλει το Πνεύμα να ψάλλουμε στον Κύριο άσμα καινό, όχι μόνο στα Ιεροσόλυμα ούτε στην Ιουδαία, που είναι μικρά τμήματα της οικουμένης, αλλά σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του, υψώνοντας όσια χέρια, να τον λατρεύουμε με οσιότητα και δικαιοσύνη, όταν ανέτειλε σε εμάς το φως από το ύψος και έδωσε σε εμάς, τον λαό του, τη γνώση της σωτηρίας με την άφεση των αμαρτιών μας. Έτσι εμείς, ως λαός του, γνωρίζουμε αλαλαγμό δοξολογίας, και πορευόμαστε στο φως του προσώπου του, και σε αυτόν ελπίζουμε όλη η σύναξη των λαών, και δεν υπάρχει μεταξύ των Χριστιανών νέος Θεός, αλλά πάντοτε τον ένα και τον αυτό Θεό γνωρίζουμε. Διότι λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, ο πρώτος και στα επερχόμενα», και, «Εκτός από εσένα άλλον Θεό δεν γνωρίζουμε». Προς αυτόν λέμε: «Γνωστοποίησε, λοιπόν, ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και ποια είναι αυτή, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση».

Επειδή, λοιπόν, αυτοί που βρίσκονταν μέσα σε αυτά τα αγαθά, και πριν εισέλθουν στη γη της επαγγελίας και μετά την είσοδό τους, παρέβησαν και οι ίδιοι την εντολή του Θεού που λέει: «Άκουε, Ισραήλ· Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος και δεν θα προσκυνήσεις ξένο θεό» και «θυσίασαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια και έτρωγαν και έπιναν τον οίνο των σπονδών τους και προσκύνησαν αυτά που κατασκεύασαν τα δάχτυλά τους, σκότωσαν τους αγίους και λιθοβόλησαν τους προφήτες, μεταστράφηκαν σαν στρεβλό τόξο και παρόξυναν με ξένους θεούς και με τα βδελύγματά τους τον Θεό που τους έθρεψε στην έρημο και τον ξέχασαν» — τι έπραξε λοιπόν ο Κύριος που τους εξέλεξε ανάμεσα σε όλα τα έθνη; Οργίστηκε και τους αποστράφηκε; Ουδαμώς, αλλά απέστειλε τον Υιό Του για να κατακλύσει τις αμαρτίες τους, επειδή έφτασαν στο σημείο να εξομοιωθούν και αυτοί με τα έθνη, καθώς είναι γραμμένο: «Και αναμείχθηκαν με τα έθνη και έμαθαν τα έργα τους» και «ενώ βρίσκονταν σε θέση τιμής δεν το κατανόησαν». Γι' αυτό, θυμήσου σχετικά την κιβωτό, τους γιους του Νώε και τα θηρία και τα ερπετά που είχαν εισέλθει τότε σε αυτήν, όπως είπα, διηγούμενος τα σχετικά με αυτήν, ότι δηλαδή ο μεν Νώε αποτελεί τύπο του Χριστού, οι δε γιοι του τύπο του λαού που βρισκόταν υπό τον νόμο, ενώ τα θηρία και τα ερπετά τύπο των εθνών.