Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 80:11

Λόγος του Αθανασίου, αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, προς τον Ζακχαίο, νομοδιδάσκαλο των Ιουδαίων. Ο Ζακχαίος είπε: Πλανάσθε οι Χριστιανοί, πρώτον διότι νομίζετε ότι υπάρχουν και άλλοι θεοί εκτός από τον έναν και μοναδικό Θεό, ενώ η Γραφή παντού αναφέρει ότι ένας είναι ο Θεός: «Άκουε», λέει, «Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός και εγώ μετά από αυτά· και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Και πάλι: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα διαμαρτυρηθώ σε εσένα· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε ανήγαγε από τη γη της Αιγύπτου». Και άλλα αμέτρητα παρόμοια. Δεύτερον δε, διότι ονομάζετε τον Χριστό Θεό· και δεν ντρέπεστε να ακούτε ότι αυτός είναι παθητός και γεννημένος από γυναίκα;

«Άκουσε, λαέ μου». Απευθύνει προτροπή στον λαό, λέγοντας να προετοιμαστεί για να Τον ακούσει με υπακοή. Διότι, εάν το πράξει αυτό, δεν θα δουλεύσει σε άλλον Θεό, ούτε ο ίδιος ο Κύριος θα γίνει γι' αυτόν ένας νέος Θεός. Διότι Αυτός είναι που και στο παρελθόν τους λύτρωσε από την Αίγυπτο. «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Υπόσχεται σε όσους πειθαρχούν σε Αυτόν και σαρκικές και πνευματικές τροφές.

Ότι συνηθίζουν οι αιρετικοί να λένε πως όσα λέγονται μέσω των προφητών έχουν ειπωθεί ως εκ προσώπου του Αγίου Πνεύματος· γι' αυτό νομίζουν ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κατώτερο του Θεού, κακώς, επειδή ο ψαλμός λέει: «Ελάτε, ας τον προσκυνήσουμε», ωσάν να προσκυνούσε το Πνεύμα μαζί με τους ανθρώπους. Απαντούμε σε αυτούς τα ακόλουθα. Τι σημαίνει λοιπόν το ότι λέει επίσης: «Ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου;» Μήπως λοιπόν κλαίει και το Πνεύμα, όπως εσύ ισχυρίζεσαι; Και αλλού, για να δειχθεί η κυριότητα του Πνεύματος, λέει: «Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός». Και σε άλλο σημείο λέει: «Γνωρίστε ότι ο Κύριος, αυτός είναι ο Θεός»· και πάλι: «Θα ακούσω τι θα λαλήσει μέσα μου Κύριος ο Θεός». Ελέγχοντας δε στα βιβλία των Βασιλειών λέει: «Το Πνεύμα μίλησε μέσα μου», όχι μέσω εμού. Και για να μαρτυρήσει ο Παύλος ποιος ήταν αυτός που μιλούσε μέσω των προφητών, διάβασε τα όσα γράφτηκαν από αυτόν στην προς Εβραίους επιστολή: «Πολυμερώς και πολυτρόπως τον παλαιό καιρό ο Θεός, αφού μίλησε στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Επομένως έχει φανερωθεί ότι το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Ας δούμε πάλι πώς έχει ο θείος χρηματισμός, τον οποίο απηύθυνε ο Θεός προς τον Ηλία. Διότι τότε ο Ηλίας απευθυνόταν παραπονούμενος στον Θεό, λέγοντας: «Τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν, και τους προφήτες σου τους απέκτειναν· και εγώ απέμεινα μόνος· και ζητούν να πάρουν την ψυχή μου».

Ανόμ. Διότι πού έχει αναφερθεί ότι η γη έχει πρόσωπο; Ορθ. «Αυτός που φεύγει θα είναι σαν αυτόν που φεύγει από το πρόσωπο της φωτιάς», έχει γραφτεί στον προφήτη. Και στη Γένεση ο Κάιν λέγει: «Εάν με εκδιώξεις σήμερα από το πρόσωπο της γης, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου». Ανόμ. Αλλά όταν αυτά τα ονόματα λέγονται για τα έμβια όντα, σημαίνουν μέλη· ενώ για τα αναίσθητα χρησιμοποιούνται καταχρηστικώς. Ορθ. Δεν νομίζεις ότι η ψυχή είναι έμβιο ον; Ανόμ. Και βέβαια. Διότι και ο άγγελος είναι έμβιο ον, όπως και όλα τα πνεύματα· γι' αυτό άλλωστε και τα σεραφείμ ονομάζονται ζώα και έχει γραφτεί: «Ο Θεός, ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός». Ορθ. Εάν λοιπόν λέγει ο Θεός: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω», για ποιο στόμα ομιλεί; Και εάν ο Δαβίδ στον 118ο ψαλμό λέγει: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα Πνεύμα, διότι επέλεξα τις εντολές σου», για ποιο στόμα ομιλεί;

Για εκείνο το στόμα λέει και ο Προφήτης: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα». Εκείνο μας προτρέπει και ο Κύριος να το διατηρούμε ευρύχωρο, για την αφθονότερη υποδοχή των τροφών της αλήθειας. Διότι λέει: «Πλάτυνε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Μπορεί, λοιπόν, η έννοια περί του Θεού, η οποία έχει εντυπωθεί άπαξ και έχει τρόπον τινά σφραγιστεί στο ηγεμονικό της ψυχής, να ονομάζεται αίνεση του Θεού, ενυπάρχοντας διαπαντός στην ψυχή. Μπορεί δε επίσης, σύμφωνα με την αποστολική παραίνεση, ο ενάρετος να τα πράττει όλα προς δόξαν Θεού, ώστε κάθε πράξη, και κάθε λόγος, και κάθε νοερή ενέργεια να επέχει δύναμη αινέσεως. Διότι ο δίκαιος, είτε τρώει είτε πίνει, τα πράττει όλα προς δόξαν Θεού. Όταν ένας τέτοιος άνθρωπος κοιμάται, η καρδιά του αγρυπνεί, σύμφωνα με εκείνον που λέει στο Άσμα των Ασμάτων: «Εγώ κοιμάμαι, και η καρδιά μου αγρυπνεί». Διότι, ως επί το πλείστον, οι φαντασιώσεις κατά τη διάρκεια του ύπνου αποτελούν απηχήματα της σκέψης της ημέρας.

Αυτό φαίνεται και σε σένα ότι συμφωνείται σοφά και αναγκαία. Β. Ας το πούμε. Α. Πες μας λοιπόν, τι θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε εμείς ότι είναι η δόξα του Θεού και η δύναμη της φυσικής του ενέργειας; Β. Λέω ότι η δόξα του Θεού είναι το να υπερβαίνει τη φύση και το μέτρο κάθε δημιουργήματος και το να υπάρχει με τρόπο άκτιστο· ως φυσική ενέργεια θεωρώ το να δύναται να δημιουργεί εκ του μηδενός και να καλεί τα μη όντα ως όντα, το να συγκρατεί στην ύπαρξη με καλό τρόπο τα όντα, το να ζωοποιεί, το να αγιάζει, το να καθιστά απολύτως σοφά εκείνα που είναι δεκτικά της σοφίας. Α. Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε με ακρίβεια, αν νομίζεις, τον λόγο περί του Αγίου Πνεύματος. Διότι με κανέναν άλλον τρόπο παρά μόνο έτσι θα μπορούσαν να μάθουν όσοι πρεσβεύουν ψυχρές και παιδαριώδεις απόψεις γι' αυτό, ότι επ' ουδενί δεν υπολείπεται σε σχέση με εκείνα στα οποία βρίσκεται ο Υιός, ο οποίος είναι εν μορφή και ισότητι προς τον Θεό και Πατέρα· αντίθετα, θα μας αποδεικνυόταν με κάθε τρόπο ότι είναι απολύτως ίσο κατά την ουσία με Αυτόν και ισοδύναμο κατά την ενέργεια. Β. Προχώρα λοιπόν σε αυτό γενναία, έχοντας εμπιστοσύνη στον Θεό που λέει: «Πλάτυνε το στόμα σου, και εγώ θα το γεμίσω». Α. Επομένως (γιατί θα σε ρωτήσω), το να δύναται να θεοποιεί εκείνους που δεν είναι θεοί, άραγε αρμόζει σε γενητή και δημιουργημένη φύση; Β. Εγώ τουλάχιστον δεν θα το έλεγα. Διότι το κατώτερο δεν θα μπορούσε ποτέ να ανυψώσει σε κάτι που υπερέχει τόσο πολύ. Α. Σωστά μίλησες. Και εκτός από αυτό, θα ήταν γνώρισμα του εξαιρετικού σου νου να εξετάσεις προσεκτικά και το εξής. Διότι, αν η μετοχή σε ένα κτίσμα έχει τη δυνατότητα να θεοποιεί το δημιουργημένο, πώς δεν θα ήταν αληθές και το αντίστροφο;

Διότι Αυτός λέει κάπου: «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και εγώ θα το γεμίσω». Και επειδή όλοι συγκεντρωθήκατε με προθυμία, καθώς η λαμπρότητα της Δεσποτικής εορτής σάς συγκέντρωσε για αυτόν τον σκοπό με λαμπρές λαμπάδες, ας πανηγυρίσουμε με λαμπρότητα, και ας εμβαθύνουμε στη θεωρία των όσων εκπληρώθηκαν σήμερα θεοπρεπώς, συλλέγοντας από παντού για τους εαυτούς μας τη βεβαιότητα στην πίστη και τη φιλοθεΐα.

Και εσύ, Αβραάμ, επειδή ήρθες και προσκολλήθηκες σε εμένα, είθε να σε εισακούσει ο Θεός του Αβραάμ στις προσευχές και στις δεήσεις, και πριν ανοίξεις το στόμα σου, να το γεμίσει με σοφία και σύνεση, όπως λέει κάπου ο Προφήτης: Άνοιξε το στόμα σου, και εγώ θα το γεμίσω.

Εισάκουσε, Κύριε, εισάκουσε τη δέησή μου, και αξίωσέ με να κληθώ στη βασιλεία σου, εγώ ο πλανημένος, που ήμουν ακάθαρτος και καθαρίστηκα, και άφρων και απέκτησα σοφία, και άχρηστος και έγινα χρήσιμος στο ποίμνιο των εκλεκτών σου, των ασκητών και όλων των αγίων που σε ευαρέστησαν. Αυτοί, αγαλλόμενοι στον παράδεισο, πρεσβεύουν υπέρ εμού και παρακαλούν εσένα τον μόνο φιλάνθρωπο. Και εσύ θα εισακούσεις τη δέησή τους και θα με σώσεις με τις παρακλήσεις τους. Εγώ δε, μέσω αυτών, σου προσφέρω δόξα, διότι, έχοντας εισακούσει τις προσευχές τους, με σπλαχνίστηκες και δεν περιφρόνησες τη δέησή μου. Εσύ, Κύριε, είπες δια του Προφήτου σου: «Άνοιξε το στόμα σου και θα το γεμίσω»· ιδού, λοιπόν, άνοιξε μαζί με την καρδιά και το στόμα του δούλου σου· γέμισέ το με τη χάρη σου, για να σε ευλογώ παντοτινά, Χριστέ ο Θεός, ο Σωτήρας μας. Στάλαξε στην καρδιά μου, φιλάνθρωπε αγαθέ, τη δροσιά της χάριτός σου. Διότι, όπως ακριβώς η σπαρμένη γη δεν έχει τη δύναμη να θρέψει από μόνη της τους καρπούς χωρίς την επίσκεψη της αγαθότητάς σου, έτσι και η καρδιά μου δεν έχει τη δύναμη να αρθρώσει λόγια ευάρεστα σε σένα, παρά μόνο δια της χάριτός σου, εάν δεν αποδώσει καρπό δικαιοσύνης.

Εισάκουσέ με, Κύριε, εισάκουσέ με, και αξίωσέ με να κληθώ στη βασιλεία σου, και να συναχθώ εγώ ο πλανημένος και να καθαριστώ εγώ ο ακάθαρτος, και να αποκτήσω σοφία εγώ ο άφρων, και να γίνω χρήσιμος εγώ ο άχρηστος. Το εκλεκτό σου ποίμνιο, των ασκητών και όλων των Αγίων που σε ευαρέστησαν, οι οποίοι αγάλλονται στον παράδεισο, αυτοί πρεσβεύουν υπέρ εμού και θα σε παρακαλέσουν, τον μόνο φιλάνθρωπο. Και εσύ θα εισακούσεις τη δέησή τους και θα με σώσεις με τις παρακλήσεις τους. Εγώ δε, μέσω αυτών, θα σου προσφέρω δόξα, επειδή εισάκουσες τις προσευχές τους και με σπλαχνίστηκες και δεν περιφρόνησες τη δέησή τους, η οποία έγινε για τη δική μου σωτηρία. Εσύ άλλωστε, Κύριε, είπες μέσω του Προφήτη σου: άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω.

«Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου· άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους άφησα στις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τα δικά τους θελήματα. Εκείνα λοιπόν που δωρήθηκαν από εμένα στον λαό, λέει, ήταν τέτοια, όπως ακριβώς τα εξέθεσε ο λόγος· η δική τους όμως συμπεριφορά απέναντί μου δεν ήταν ανάλογη, ούτε άξια αυτών που έλαβαν από εμένα. Διότι εγώ, ο χορηγός τόσων πολλών αγαθών σε αυτούς, ένα μόνο πράγμα τους παρήγγειλα, που αποτελεί το κεφάλαιο των νόμων, εννοώ δηλαδή το να μην ειδωλολατρούν, αλλά να γνωρίζουν εμένα ως τον μόνο Θεό, συμβουλεύοντάς τους και λέγοντας ακριβώς τα εξής: Άκουσε, λαέ μου, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό· διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου. Αυτά συμβούλευα, αυτά παρήγγελλα, αυτός ήταν ο σκοπός όλης της νομοθεσίας μου. Και μαζί με τα παραγγέλματα συνδεόταν και η υπόσχεση αγαθών, μέσω της οποίας έλεγα: Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω. Διότι, εάν τα τηρήσετε αυτά, θα έχετε άκοπα και σε πληρότητα τις τροφές, είτε εκείνες του σώματος, είτε και εκείνες που χορηγούνται στην ψυχή μέσω των θείων διδαγμάτων.

Αντί δε του: «Δεν θα υπάρξει σε εσένα Θεός πρόσφατος», ο Ακύλας ερμήνευσε: «Δεν θα υπάρξει σε εσένα ισχυρός αλλότριος», ενώ ο Σύμμαχος: «Ας μην υπάρχει σε εσένα Θεός ξένος». Ξένο δε και αλλότριο και πρόσφατο Θεό ονόμασε εκείνον που από πλάνη πιστευόταν από τα έθνη, απορρίπτοντας με αυτόν τον τρόπο την πολυθεϊστική ειδωλολατρία. Στα προηγούμενα προσθέτει: «Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου», παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως Θεό που δεν είναι ούτε ξένος, ούτε αλλότριος, ούτε πρόσφατος. Διότι ένας και ο αυτός ήταν ο Λόγος του Θεού, και αυτός που παλαιότερα αποκαλυπτόταν με διάφορους τρόπους στους αρχαίους, ο οποίος έχει ονομαστεί και Θεός του Ιακώβ, και αυτός που κατά τη συντέλεια των αιώνων εμφανίστηκε στη γη. Διότι βρισκόταν στον κόσμο και πριν από τη θεοφάνειά του, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού. Γι' αυτό προτρέπει λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου».

Θαυμαστές είναι οι μαρτυρίες σου, γι' αυτό τις ερεύνησε η ψυχή μου. Η φανέρωση των λόγων σου φωτίζει, και συνετίζει τους νηπίους. Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα πνεύμα, διότι επιποθούσα τις εντολές σου. Η πρώτη γνώση και η διδασκαλία των λόγων σου που παραδίδεται στην αρχή φωτίζει και συνετίζει τους νηπίους. Οι δε μαρτυρίες σου είναι θαυμαστές, και προκαλούν έκπληξη. Εύλογα, αφού άνοιξα διάπλατα το δοχείο της ψυχής μου, και ανοίγοντας τρόπον τινά το στόμα, υποδεχόμουν το θείο Πνεύμα που προέρχεται από εσένα, έχοντας πιστέψει στην επαγγελία που λέει: Άνοιξε το στόμα σου και θα το γεμίσω. Και το έπραττα αυτό, ελκύοντας προς τον εαυτό μου το δικό σου πνεύμα, προκειμένου να γνωρίσω και τις θαυμαστές σου μαρτυρίες, και να αποκτήσω τον φωτισμό των λόγων σου, λαμβάνοντας μέσω του πνεύματός σου την κατανόησή τους. Το στόμα μου άνοιξα και είλκυσα πνεύμα, διότι επιποθούσα τις εντολές σου· καθώς η ίδια η υπόθεση των εντολών επισύρει και ελκύει το πνεύμα. Ομιλεί για το στόμα του κρυπτού ανθρώπου· και στόμα της ψυχής δύναται να είναι η εκφραστική της δύναμη, η οποία, καθώς διανοείται, προφέρει τον λόγο που βρίσκεται στη διάνοια. Δεν διαφέρει σε τίποτα το να πει κανείς ότι έλαβε λόγο από το ότι είλκυσε πνεύμα· διότι το πνεύμα ταυτίζεται με τον θείο λόγο. Γι' αυτό και ο Σωτήρας, αναφορικά με τον λόγο και τα ρήματα για τα οποία μιλούσε, είπε: Τα ρήματα τα οποία εγώ σας έχω λαλήσει, είναι πνεύμα και είναι ζωή.

ϞΕ΄. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά εγώ, και ότι κανείς δεν είναι άξιος του Μεγάλου, ο Οποίος είναι και Θεός και Θύμα και Αρχιερέας, εάν προηγουμένως δεν προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό ως θυσία ζωντανή και άγια, ούτε επιδείξει ευάρεστη τη λογική του λατρεία, ούτε προσφέρει στον Θεό θυσία αινέσεως και πνεύμα συντετριμμένο, η οποία είναι και η μόνη θυσία που απαιτεί από εμάς Αυτός που μας τα χάρισε όλα· πώς επρόκειτο να τολμήσω να Του προσφέρω την εξωτερική θυσία, το αντίτυπο των μεγάλων μυστηρίων; Ή πώς να αναλάβω το σχήμα και το όνομα του ιερέα, προτού τελειοποιήσω τα χέρια μου με όσια έργα; Προτού συνηθίσω τον οφθαλμό μου να βλέπει υγιώς την κτίση, και μόνο για να θαυμάζει τον Κτίστη, και όχι προς ζημίαν του Πλάστη; Προτού ανοιχθούν επαρκώς τα αυτιά από την παιδεία του Κυρίου, και αποκτήσω αυτί που να μην ακούει βαριά, αλλά να προσαρτηθεί σαν χρυσό σκουλαρίκι με πολύτιμο σάρδιο λίθο, που είναι ο λόγος του σοφού σε αυτί υπάκουο; Προτού το στόμα, τα χείλη και η γλώσσα, το μεν στόμα να ανοίξει και να ελκύσει Πνεύμα, ή να πλατυνθεί και να γεμίσει από το Πνεύμα των μυστηρίων και των δογμάτων που αναγγέλλονται· τα δε χείλη να δεθούν με τη θεία αίσθηση, σύμφωνα με τη Σοφία, και θα πρόσθετα να λύνονται στον κατάλληλο καιρό· η δε γλώσσα να γεμίσει από αγαλλίαση, και να γίνει πλήκτρο θείας μελωδίας, που αφυπνίζεται για τη δοξολογία, που ξυπνά πρωί-πρωί, και που κοπιάζει μέχρι να κολλήσει στον λάρυγγα;

Λόγος ΙΣΤ΄. Προς τον πατέρα του που σιωπούσε εξαιτίας της πληγής του χαλαζιού. Α΄. Γιατί καταλύετε μια αξιέπαινη τάξη; Γιατί βιάζετε μια γλώσσα που υποτάσσεται στον νόμο; Γιατί προκαλείτε τον λόγο που υποχωρεί στο πνεύμα; Γιατί, αφήνοντας την κεφαλή, σπεύσατε στα πόδια; Γιατί, προσπερνώντας τον Ααρών, προβάλλετε τον Ελεάζαρ; Δεν δέχομαι να φράσσεται η πηγή, και να ρέει ο χείμαρρος· να κρύβεται ο ήλιος, και να προβάλλεται το άστρο· να υποχωρεί η πολιός γενεά, και να νομοθετεί η νεότητα· να σιωπά η σοφία, και να κομπάζει η απειρία. Ούτε βέβαια ο περισσότερος υετός είναι πάντοτε χρησιμότερος από τον λιγότερο. Διότι τι συμβαίνει; Ο μεν σφοδρότερος παρασύρει το χώμα, και προκαλεί ζημία στο κεφάλαιο του γεωργού· ενώ εκείνος που πέφτει ήρεμα, και διεισδύει στα βάθη της γης, λιπαίνει τον αγρό, και ωφελεί τον καλλιεργητή, και τρέφει το στάχυ μέχρι να δώσει ώριμο καρπό. Ούτε και στους λόγους ο πιο πληθωρικός είναι πιο ωφέλιμος από τον σοφότερο. Διότι ο ένας, ίσως, αφού ευφράνει για λίγο, παρήλθε, και διαλύθηκε μαζί με τον αέρα που έπληξε, χωρίς να μπορέσει να επιτύχει τίποτε περισσότερο από αυτό, και απλώς μάγεψε τη λαίμαργη ακοή με την ευγλωττία του. Ο άλλος όμως εισχώρησε στον νου και, αφού άνοιξε διάπλατα το στόμα, το γέμισε με Πνεύμα, και αποδείχθηκε μακροβιότερος από την ίδια του τη γέννηση, και καλλιέργησε πολλά μέσα σε λίγες μόνο συλλαβές.

Μιμήσου, λοιπόν, και εσύ εκείνον που διψά, επειδή έχει ειπωθεί [καθώς έχει λεχθεί] ότι «Μακάριοι οι διψώντες», και, αφού κατανοήσεις ποια και πόσα αγαθά αναβλύζει το Άγιο Πνεύμα, πράξε σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη: «Άνοιξε το στόμα σου και είλκυσε πνεύμα», «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου και θα το γεμίσει Εκείνος που έχει την εξουσία των χαρισμάτων». Θέλεις να μάθεις πόσα αγαθά εκχέονται από την πηγή του Πνεύματος; Αφθαρσία της ψυχής, αϊδιότητα της ζωής, βασιλεία των ουρανών, ατελεύτητη ευφροσύνη, χαρά χωρίς τέλος. Επειδή, όμως, βλέποντας τα παρόντα, θεωρώ μικρή τη ζημία από ό,τι λείπει· έχει γεμίσει ο οίκος μου με αγαθά, είναι πλήρεις οι θησαυροί από το χρυσάφι της Αραβίας, και γρήγορα ίσως, μετά από λίγο, θα έρθουν και πρέσβεις από την Αίγυπτο και θα σπεύσουν να απλώσουν τα χέρια τους προς τον Θεό, και τα βασίλεια της γης θα ψάλουν μαζί με εμάς τον επινίκιο ύμνο προς Εκείνον που καλεί τους πάντες στη δική Του βασιλεία, στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων, αμήν.

«Απέστησεν»: Διότι τότε ελευθέρωσε εκείνους από την κατασκευή πλίνθων, τώρα όμως ελευθερώνει τον πιστό λαό από το βάρος των ειδώλων, ως κάτι το γεώδες. «Αι χείρες»: Επειδή από ανάγκη σήκωναν τα άχυρα μέσα σε κοφίνια, όπως ακριβώς ο λαός που προήλθε από τα έθνη, περιφέροντας τα είδωλα δίκην κοφινίων. «Εν θλίψει»: Τότε ελευθέρωσε τον λαό των Εβραίων από τον πηλό της καταναγκαστικής εργασίας, τώρα όμως ελευθερώνει τον πιστό λαό από τον βούρκο των ειδώλων. «Επήκουσα»: Διότι, όταν το σκοτάδι κάλυπτε τη γη της Αιγύπτου, ο Ισραήλ ζούσε στο φως και κανείς από τους Αιγυπτίους δεν έβλεπε. γι' αυτό οι Ισραηλίτες βρίσκονταν σαν σε κρυφό μέρος. «Εδοκίμασα»: Τότε δοκίμασε τον λαό όταν διψούσε και γόγγυζε. διότι το νερό ήταν πικρό, αλλά έγινε γλυκό μέσω του ξύλου. Διότι αυτό που συνέβη ήταν προτύπωση του σταυρού και του βαπτίσματος. «Άκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον λαό των Εβραίων. «Εάν ακούσης μου, ουκ έσται»: Δηλαδή, εάν με ακούσεις, δεν πρόκειται να προσκυνήσεις ξένο θεό ή μάταια είδωλα, δηλαδή χειροποίητα. «Ουδέ προσκυνήσεις»: Διότι εγώ είμαι, λέγει ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. «Εγώ γαρ ειμι»: Αυτός που σε έκτισε και σε σώζει. «Ο αναγαγών»: Εγώ, λέγει, είμαι ο Θεός, αυτός που σε λύτρωσε από τη δουλεία των Αιγυπτίων και σε οδήγησε στη γη της επαγγελίας. «Πλάτυνον το στόμα»: Ο λόγος είναι μεταφορικός προς τον πιστό λαό, διότι γέμισε από την αίνεση του Κυρίου και από το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Άκουσε, λαέ μου, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου. Εάν θέλεις να ονομάζεσαι λαός του Θεού, άκουσε την εντολή του, για να αποκτήσεις αυτό το μεγάλο αξίωμα. Όμως αξίζει να δούμε για ποια πράγματα δίνει αυτή τη μαρτυρία. Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, αυτός που σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου.

Αυτού, ποιανού; Εκείνου για τον οποίο μαρτυρία υπήρξε ο Ιωσήφ, του οποίου τα χέρια δούλεψαν στο κοφίνι· δεν θα υπάρξει ανάμεσά τους πρόσφατος θεός, ούτε θα προσκυνήσουν ξένο θεό. Διότι ο Χριστός δεν ήταν πρόσφατος θεός, ούτε ξένος· αλλά αυτός ήταν που τους έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, αυτός υπήρχε από την αρχή, αυτός και μετέπειτα, όπως φανέρωσε μέσω της προφητείας του Ησαΐα, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα». Και Σωτήρας, χωρίς καμία αντίρρηση, ονομάζεται αυτός που σαρκώθηκε για να σώσει το γένος μας. «Πλάτυνε το στόμα σου και θα το γεμίσω». Γιατί δεν αναφέρει «τα αυτιά» ούτε «την καρδιά», αλλά «το στόμα»; Επειδή ο Λόγος που κατέβηκε από τους ουρανούς χρημάτιζε ως άρτος ζωής, τον οποίο αν κάποιος δεχόταν πλαταίνοντας το στόμα του με ευγνωμοσύνη, γινόταν πλήρης θεολογίας. «Και ο λαός μου δεν άκουσε τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε». Διότι ούτε έκαναν υπομονή για να τον ακούσουν όταν δίδασκε ή όταν ευαγγελιζόταν, ούτε θέλησαν να του δώσουν προσοχή όταν θαυματουργούσε· αλλά βάρυναν τα αυτιά τους, για να μην ακούσουν τις εντολές του Κυρίου.

ΨΑΛΜΟΣ Π'. «Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα πρόσφατος Θεός.» Το «εάν» της ακοής το προσέθεσε για αυτόν τον λόγο, ώστε να δείξει ότι, αν και προγνώριζε την παρακοή τους, αυτό ωστόσο δεν τους αφαιρούσε τη δυνατότητα να μεταστραφούν· διότι μπορούσαν, εάν το ήθελαν. Και η πρόγνωση του Θεού δεν εμποδίζει τη μετάνοια· επειδή προγνωρίζει και αυτό, ότι είναι δυνατόν στους αμαρτωλούς να μεταστραφούν, εάν το θελήσουν. Ο Χριστός δεν ήταν πρόσφατος Θεός, ούτε ξένος· διότι αυτός ήταν που τους εξήγαγε από τη γη της Αιγύπτου· αυτός ήταν από την αρχή, αυτός και μετά από αυτά· όπως το φανέρωσε μέσω της προφητείας του Ησαΐα, διότι λέει: Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και στα επερχόμενα εγώ είμαι. Και πάλι: Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος δίκαιος εκτός από εμένα, και Σωτήρας δεν υπάρχει παρά μόνο εγώ. Και Σωτήρας, χωρίς καμία αντίρρηση, ονομάζεται αυτός που σαρκώθηκε για να σώσει το δικό μας γένος. «Και δεν άκουσε ο λαός μου.» Διότι ούτε όταν δίδασκε ούτε όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο υπέμειναν να τον ακούσουν, ούτε όταν θαυματουργούσε θέλησαν να δώσουν προσοχή· αλλά βάρυναν τα αυτιά τους, για να μην ακούσουν τις εντολές του Κυρίου, και έκλεισαν τα μάτια τους, όπως έλεγε ο Ησαΐας, για να μη δουν τα θαύματα.

Αρχικά, προχωρώντας στον έλεγχο, θίγει την παρατήρηση των ημερών, αποκαλώντας τον ήλιο και τη σελήνη «στοιχεία του κόσμου», ακριβώς όπως έλεγε και στην προς Γαλάτας επιστολή: «Πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία;». Και δεν είπε «παρατηρήσεις ημερών», αλλά αναφέρθηκε σε ολόκληρο τον παρόντα κόσμο, για να δείξει την ευτέλειά τους· διότι, αν ο κόσμος δεν είναι τίποτα, πολύ περισσότερο δεν είναι τα στοιχεία του. Αφού, λοιπόν, έδειξε πρώτα πόσο ευεργετήθηκαν και πόσα καλά δέχθηκαν, τότε επιφέρει την κατηγορία, ώστε να την παρουσιάσει βαρύτερη και να κερδίσει τους ακροατές. Αυτό κάνουν πάντοτε και οι προφήτες: πρώτα φανερώνουν τις ευεργεσίες και έπειτα επαυξάνουν τις κατηγορίες, όπως λέει ο Ησαΐας: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα;». Το ίδιο και ο Δαβίδ, όπως όταν λέει: «Σε εισάκουσα μέσα σε απόκρυφο τόπο καταιγίδας»· και πάλι: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και παντού έτσι θα βρεις να συμβαίνει. Επομένως, ακόμη και αν έλεγαν κάτι (οι ψευδοδιδάσκαλοι), δεν έπρεπε να πειστούν· τώρα όμως, ακόμη και ανεξάρτητα από τις ευεργεσίες, πρέπει να αποφεύγουν εκείνα. «Και όχι κατά Χριστόν», λέει. Διότι, βεβαίως, ακόμη κι αν η κατάσταση ήταν μοιρασμένη, ώστε να μπορούν να είναι δούλοι και στον ένα και στον άλλο, ούτε και έτσι θα έπρεπε· τώρα όμως (αυτά) δεν σας αφήνουν να ζείτε κατά Χριστόν. Από εκεί τα φέρνουν αυτά. Και αφού προηγουμένως κλόνισε τις ελληνικές (ειδωλολατρικές) παρατηρήσεις, τότε αναιρεί και τις ιουδαϊκές.

Δεν γνωρίζω πώς μου συμβαίνει αυτό, το να μην απαλλάσσεται ποτέ η πενία μου από το διαρκές χρέος, ενώ εσείς, οι αχόρταγοι δανειστές στα πνευματικά ζητήματα, απαιτείτε το οφειλόμενο μαζί με τον τόκο. Αλλά όμως δεν οδύρομαι, ω φίλοι, μάλλον αγάλλομαι περισσότερο· διότι είμαι ένας γεμάτος ελπίδα δούλος ενός πλούσιου Δεσπότη. Γι' αυτό δεν ζητώ συγγνώμη, αλλά παρακαλώ για αποδοχή. Διότι έχω ως χορηγό του λόγου τον Θεό, ο οποίος λέει: «Άνοιξε το στόμα σου, και εγώ θα το γεμίσω», όχι λόγω της αξίας εκείνου που ομιλεί, αλλά λόγω της ευσεβούς φιληκοΐας εκείνων που ακούν. Άκουσες λοιπόν τον ευαγγελιστή Ματθαίο να λέει: «Βλέποντας δε ο βασιλιάς Ηρώδης ότι εμπαίχθηκε από τους μάγους, οργίστηκε σφόδρα, και απέστειλε και θανάτωσε όλα τα παιδιά που βρίσκονταν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα όριά της, από δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους». Αυτά συνέβησαν κατά την κατά σάρκα γέννηση του Χριστού. Άκουσε όμως πώς αυτά είχαν προφητευθεί από πολλά χρόνια πριν. Ώστε, λέγει, να εκπληρωθεί το ρηθέν από τον προφήτη Ιερεμία, ο οποίος λέει: «Κραυγή ακούστηκε στη Ραμά, η Ραχήλ να κλαίει τα τέκνα της».

«Φωτιζόμενος από το δικό σου φως», λέει, «έλαβα αυτή τη γνώση, και όλους εκείνους που κατέχονται από άγνοια και μοιάζουν με βρέφη, ο δικός σου νόμος τους γεμίζει με σύνεση». Η φανέρωση δε των ευαγγελικών λόγων φωτίζει όχι μόνο τους τέλειους, αλλά και εκείνους που έχουν ελλείψεις. Διδάσκει όμως ο λόγος και κάτι άλλο. Διότι είπε ο Κύριος: «Εξομολογούμαι σε σένα, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες αυτά από τους σοφούς και τους συνετούς, και τα αποκάλυψες στα νήπια», μιλώντας για τους αποστόλους· διότι ως προς την κακία αυτοί ήταν νήπια. «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα πνεύμα, διότι επιπόθησα τις εντολές σου». Ως στόμα εδώ ονομάζει την προθυμία της διανοίας· διότι αυτή ελκύει τη χάρη του Πνεύματος. Γι' αυτό και αλλού λέει: «Πλάτυνε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και ο θείος απόστολος παρακάλεσε να του δοθεί λόγος κατά το άνοιγμα του στόματός του· και ο ίδιος ο προφήτης σε άλλον ψαλμό είπε: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη».

Διότι και αυτό ήταν ένα είδος παιδαγωγίας, εξαιτίας της ατέλειας του λαού, το να υμνείται ο Θεός με μουσικά όργανα, ώστε έστω και με αυτόν τον τρόπο να συγκεντρώνονται για την υμνωδία του Θεού. Τώρα όμως, σχεδόν ούτε στους γάμους δεν επιτρέπει η Εκκλησία του Θεού να παίζονται μουσικά όργανα. «Απομάκρυνε την πλάτη του από τα βάρη», δηλαδή, από τα μικρά εμπόδια και τα φορτία, «τα χέρια του», δηλαδή του λαού, «δούλεψαν στο κοφίνι», ταλαιπωρούμενα με τον πηλό και την πλινθοποιία. «Σε θλίψη με επικαλέστηκες, και σε γλίτωσα· σε εισάκουσα στον απόκρυφο τόπο της καταιγίδας», δηλαδή, μέσα σε εκείνη τη ζάλη σου που σε τίποτα δεν υστερούσε από σφοδρή καταιγίδα, σε λύτρωσα και σε έβγαλα. «Σε δοκίμασα στο νερό της αντιλογίας», όταν γόγγυζες κατά του Μωυσή λέγοντας «τι θα πιούμε;» «Άκουσε, λαέ μου, και σου διαμαρτύρομαι. Ισραήλ, αν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», όπως γνώρισες στους Αιγύπτιους, «ούτε θα προσκυνήσεις ξένο Θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου». Δες πόση παιδαγωγία υπήρχε σε εκείνον τον λαό από τον Θεό, και ούτε έτσι δεν έστεργαν στην ευσέβεια, αλλά προς τη μανία των ειδώλων στρέφονταν χιλιάδες φορές. «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου» κηρύττοντας τα ευσεβή «και θα το γεμίσω» με ρήσεις αγνές. Έγινε όμως το αντίθετο: «Δεν άκουσε», λέει, «ο λαός μου τη φωνή μου και ο Ισραήλ δεν μου έδωσε προσοχή. Και τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τις επιδιώξεις των καρδιών τους».

Και εάν μεν ο Κύριος δώσει χάρη και δύναμη να συντάξω τον λόγο σύμφωνα με την επιθυμία σου, η χάρις ανήκει σε Εκείνον που χορήγησε πλούσια τον λόγο ανάλογα με την πίστη σου. Διότι εμείς ήδη κινούμε το χέρι, τη γλώσσα και τον κάλαμο, και ανοίγουμε το στόμα ζητώντας λόγο Θεού, έχοντας πίστη στο «άνοιξε το στόμα σου και θα το γεμίσω».

Όμως, τόσο προηγουμένως όσο και τώρα, χωρίς να στηρίζομαι στον εαυτό μου, ούτε καυχιώμενος για την αφθονία της ανθρώπινης σοφίας, την ευστροφία της γλώσσας και τη ρητορική δεινότητα, αποτολμώ ένα τόσο σπουδαίο εγχείρημα, το οποίο θα φαινόταν εξαιρετικά δύσκολο ακόμη και σε εκείνους που έλαχαν πιο διεισδυτικό και υψηλό νου. Αντιθέτως, έχοντας εμπιστευθεί την ενυπόστατη θεία σοφία, την ίδια την αλήθεια, τον Θεό Λόγο, που είπε: «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου και εγώ θα το γεμίσω»· ώστε και να το ανοίξει με την προσταγή Του και να το γεμίσει με την υπόσχεσή Του· ή μάλλον, [έχοντας εμπιστευθεί Εκείνον] που υποσχέθηκε να δώσει ο Ίδιος στόμα και αναντίρρητη σοφία σε όσους παρίστανται ατρόμητοι ενώπιον βασιλέων και ηγεμόνων και ομολογούν με παρρησία την ευσέβεια, έχοντας αμέριμνο και αδίστακτο φρόνημα. Επιπλέον δε, λαμβάνοντας θάρρος και από τη δική σου πίστη, με την οποία προέβαλες το ερώτημα, όχι βέβαια με εριστική ούτε με πειραστική διάθεση, ανάξια του πνεύματος που υπάρχει μέσα σου, αλλά με διάθεση ερευνητική και φιλαλήθη και με την πίστη ότι θα βρεις αυτό που αναζητάς, σύμφωνα με το αλάνθαστο της θείας υπόσχεσης· επειδή ακριβώς, με υπακοή στον Θεό, ερευνάς διαρκώς τις Γραφές και εγκύπτεις στο βάθος των νοημάτων, ακόμη και σε εκείνα που διαφεύγουν και μένουν κρυφά στους πολλούς, ανακαλύπτοντας ο ίδιος αμέσως ορισμένα από αυτά, και κατανοώντας τα υπόλοιπα μέσω εκείνων που τα έχουν ήδη ανακαλύψει έπειτα από ανάλογη προετοιμασία· έτσι κι εγώ παρουσιάζομαι τώρα ενώπιόν σου, όχι τόσο ως κάποιος που πρόκειται να μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά ως κάποιος που θα ακούσει και ο ίδιος τι πρόκειται να λαλήσει μέσα μου Κύριος ο Θεός, μέσω της φωνής, του στόματος και του νου που ο Ίδιος χορηγεί αυτήν ακριβώς τη στιγμή.

Κάνε καθαρή τη γλώσσα μου, Σωτήρα μου, πλάτυνε το στόμα μου, και αφού το γεμίσεις, φέρε σε κατάνυξη την καρδιά μου, ώστε να ακολουθώ αυτά που λέω και όσα δήθεν διδάσκω να τα πράξω εγώ πρώτος. Διότι καθένας που πράττει και διδάσκει, λέγει, αυτός είναι μέγας. Εάν λοιπόν λέγω αλλά δεν πράττω, θα θεωρηθώ ως χαλκός ηχών. Γι' αυτό, χάρισέ μου να ομιλώ τα δέοντα και να πράττω τα συμφέροντα, εσύ που μόνος γνωρίζεις τα βάθη της καρδιάς.

ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ Και κατά εκείνων που επιχειρούν να θεολογούν χωρίς Πνεύμα. Εκείνος που έχει λάβει άνωθεν το χάρισμα να φέρει αδιάκοπα στο στόμα του την αίνεση του Θεού, εκείνος που ανοίγει το στόμα του και ελκύει πνεύμα ζωής, φροντίζει να το κάνει αυτό ολοένα και πιο πλατύ κάθε ώρα, για να υποδεχθεί πιο άφθονα τον Λόγο της ζωής, ο οποίος είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου και θα το γεμίσω». Επομένως, και εκείνος που έχει αξιωθεί από τον Θεό να γίνει τέτοιος, μπορεί να έχει την έννοια του Θεού διαπαντός ενυπάρχουσα στην ψυχή του, αποτυπωμένη άπαξ και σαν σφραγισμένη στο ηγεμονικό της ψυχής. Μπορεί επίσης, σύμφωνα με την αποστολική παραίνεση, πάντοτε να χαίρεται, να προσεύχεται αδιαλείπτως, να ευχαριστεί για το κάθε τι, να τα κάνει όλα προς δόξαν Θεού, είτε τρώει είτε πίνει, τρεφόμενος και δυναμωμένος ακατάπαυστα δηλαδή από τον άρτο της ζωής. Σε έναν τέτοιον άνθρωπο, όταν κοιμάται, η καρδιά του αγρυπνά, και όταν είναι ξύπνιος, ποτέ δεν χωρίζεται από τον Θεό με κανέναν τρόπο. Και δηλώνοντας αυτό, ο Απόστολος λέει: «Εκείνος που προσκολλάται στη γυναίκα είναι ένα σώμα, και εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα». «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.»