Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 80:13

Εσύ, λοιπόν, γνωρίζεις τι κέρδισες κατά τον χρόνο της ξενιτειάς σου. Επίσης, γνωρίζεις ότι, όταν ζούσες τότε μαζί μου, σου είπα ότι: Αν με υπακούς σε ένα και μου αντιλέγεις σε ένα άλλο, σε αυτό που υπακούς, εφαρμόζεις το δικό σου θέλημα, και δεν έχω εγώ να δώσω λόγο για εσένα, αλλά το αίμα σου πέφτει στο δικό σου κεφάλι. Και τώρα έχεις πια την ηλικία να δώσεις απολογία για τον εαυτό σου. Αν ο Θεός σε έφερε, Αυτός και σε κυβερνά. Αν όμως το έκανες με το δικό σου θέλημα, είναι γραμμένο: «Τους άφησα σύμφωνα με τις επιθυμίες των καρδιών τους, θα πορευθούν σύμφωνα με τις επινοήσεις τους». Επομένως, προσεύχου για εμένα και μην έχεις μέριμνα για εμάς. Και εγώ θέλω να μείνω αμέριμνος για όλα εν Κυρίω. Αμήν.

νη΄. Άκουγε τη φωνή του Κυρίου, για να σε βοηθήσει και να απλώσει το χέρι Του επάνω σε αυτούς που σε θλίβουν και να ταπεινώσει τους εχθρούς σου· για να μην παρακούσεις και ακούσεις το εξής: τους εγκατέλειψε σύμφωνα με τα επιτηδεύματα των καρδιών τους, θα πορευθούν σύμφωνα με τα δικά τους επιτηδεύματα.

Ο προκείμενος ψαλμός, από τη μία πλευρά, παραγγέλλει σε άλλους να αγάλλονται, να αλαλάζουν και να ψάλλουν, και από την άλλη παρουσιάζει την αποβολή του ιουδαϊκού έθνους και την αιτία της, και μάλιστα σε απόλυτη ακολουθία με τις προηγούμενες προφητείες. Διότι, επειδή στον προηγούμενο ψαλμό ρωτούσε λέγοντας: «Γιατί γκρέμισες τον φράχτη της και την τρυγούν όλοι οι διαβάτες του δρόμου;», επιλύει την απορία, αναφέροντας στο προκείμενο κείμενο: «Εάν ο λαός μου με είχε ακούσει, εάν ο Ισραήλ είχε πορευτεί στους δρόμους μου, ακαριαία θα είχα ταπεινώσει τους εχθρούς τους». Και προσθέτει: «Και δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους εγκατέλειψα στα επιτηδεύματα των καρδιών τους, και θα πορευθούν σύμφωνα με τα επιτηδεύματά τους».

«Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου· άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους άφησα στις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τα δικά τους θελήματα. Εκείνα λοιπόν που δωρήθηκαν από εμένα στον λαό, λέει, ήταν τέτοια, όπως ακριβώς τα εξέθεσε ο λόγος· η δική τους όμως συμπεριφορά απέναντί μου δεν ήταν ανάλογη, ούτε άξια αυτών που έλαβαν από εμένα. Διότι εγώ, ο χορηγός τόσων πολλών αγαθών σε αυτούς, ένα μόνο πράγμα τους παρήγγειλα, που αποτελεί το κεφάλαιο των νόμων, εννοώ δηλαδή το να μην ειδωλολατρούν, αλλά να γνωρίζουν εμένα ως τον μόνο Θεό, συμβουλεύοντάς τους και λέγοντας ακριβώς τα εξής: Άκουσε, λαέ μου, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό· διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου. Αυτά συμβούλευα, αυτά παρήγγελλα, αυτός ήταν ο σκοπός όλης της νομοθεσίας μου. Και μαζί με τα παραγγέλματα συνδεόταν και η υπόσχεση αγαθών, μέσω της οποίας έλεγα: Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου, και θα το γεμίσω. Διότι, εάν τα τηρήσετε αυτά, θα έχετε άκοπα και σε πληρότητα τις τροφές, είτε εκείνες του σώματος, είτε και εκείνες που χορηγούνται στην ψυχή μέσω των θείων διδαγμάτων.

Εγώ, λοιπόν, αυτά συμβούλευα και υποσχόμουν· εκείνοι όμως δεν άκουγαν τη φωνή μου. Και ο Ισραήλ, που είχε αξιωθεί τόσων ευεργεσιών, δεν μου έδωσε προσοχή· γι' αυτό, εύλογα, τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τα επιτηδεύματα των καρδιών τους. Αντ' αυτού, ο Σύμμαχος ερμήνευσε λέγοντας: «Δεν υπάκουσε όμως ο λαός μου στη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν πείστηκε σε εμένα. Τους άφησα, λοιπόν, στην αρέσκεια της καρδιάς τους, για να πορεύονται σύμφωνα με τις βουλές τους». Από εδώ ο θείος Απόστολος διδάσκει για κάποιους λέγοντας: «Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός στις επιθυμίες των καρδιών τους».

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΠΑʹ. Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς. Ο μεν προηγούμενος λόγος κατηγορεί ολόκληρο τον ιουδαϊκό λαό, καθώς ο Θεός λέει με σαφήνεια: Δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους εγκατέλειψα στις επιδιώξεις της καρδιάς τους· και πάλι: Εάν ο λαός μου με άκουγε, εάν ο Ισραήλ πορευόταν στις οδούς μου, σε ελάχιστο χρόνο θα είχα ταπεινώσει τους εχθρούς τους. Ο παρών, όμως, ψαλμός, ακολουθώντας εκείνους, κατηγορεί τους προεστώτες του λαού. Απευθύνεται, λοιπόν, προς άρχοντες και κριτές λέγοντας: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία, και θα προσωποληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών; Αποδώστε δικαιοσύνη στον φτωχό και τον ταπεινό, δικαιώστε το ορφανό και τον πένητα.

Και δεν άκουσε ο εβραϊκός λαός αυτόν τον λόγο ούτε καθόλου ανέχθηκε να υπακούσει. «Και ο Ισραήλ», διότι έκλεισαν τα μάτια τους, ώστε να μην δουν τα μυστήρια του πιστού λαού. «Και τους εξαπέστειλα», όπως δηλαδή σχεδίασαν, λέει, και επιθύμησαν, τους άφησα να εκτελέσουν τα σχέδιά τους, επειδή έγιναν αποκρουστικοί (πρόσκομμα) σε εμένα, λέει ο Κύριος. «Θα πορευθούν», διότι όπως ακριβώς έπραξαν, έτσι και έλαβαν. «Εάν ο λαός μου», εάν άκουγαν τον Θεό και πορεύονταν στις οδούς του, δεν θα είχαν στερηθεί τη συγγένεια με τον Θεό, ούτε τα έθνη θα ελάμβαναν τη δόξα τους. «Στο τίποτα», διότι εάν δεν είχαν πέσει (αμαρτήσει), δεν θα κυριεύονταν από τους εχθρούς. «Και επί τους θλίβοντες», διότι ο Θεός επέβαλε πάντοτε το χέρι του επί των εχθρών τους, αυτοί όμως πάντοτε τον αθετούσαν. «Οι εχθροί», δηλαδή οι Ιουδαίοι που έλεγαν: Δεν έχουμε βασιλιά, παρά μόνο τον καίσαρα. «Και θα είναι ο καιρός τους», διότι ο καιρός εκείνος, κατά τον οποίο είπαν ψέματα στον Θεό, τους περιμένει εις τους αιώνας. «Και τους έθρεψε», μεταφορικά εννοεί τον πιστό λαό, ο οποίος τρώει τον μυστικό άρτο. «Και από πέτρα», εννοεί τότε το ύδωρ από την απόκρημνη πέτρα, ενώ τώρα εννοεί το μυστήριο που εξήλθε από τη ζωοκέντητη πλευρά, το οποίο είναι ανώτερο από κάθε γλυκύτητα.

Έκλεισαν τα μάτια τους, όπως έλεγε ο Ησαΐας, για να μη δουν τα σημεία. Τι λοιπόν έπαθαν εξαιτίας αυτών; «Και τους άφησα να ακολουθήσουν τις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τις δικές τους επιδιώξεις». Επιδιώξεις των καρδιών εννοεί τις ποικίλες σκέψεις και τις μεθοδείες των λογισμών, τις οποίες χρησιμοποιούσε ο λαός των Ιουδαίων καθώς επιβουλευόταν τον Κύριο, όταν έλεγαν: «Τι να κάνουμε, διότι ο άνθρωπος αυτός κάνει πολλά σημεία; Εάν τον αφήσουμε έτσι, όλοι θα πιστέψουν σε αυτόν, και θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα μας πάρουν και τον τόπο και το έθνος». Σύμφωνα λοιπόν με αυτή την επιδίωξη, και σύμφωνα με αυτή την απόφαση, εγκαταλείφθηκαν και πορεύθηκαν·

Τι υπέστησαν λοιπόν εξαιτίας αυτών, το φανερώνουν τα εξής. «Και τους εγκατέλειψα στις επινοήσεις των καρδιών τους.» Ως «επινοήσεις των καρδιών» εννοεί τις ποικίλες σκέψεις και τις μεθοδείες των λογισμών, τις οποίες χρησιμοποίησε ο λαός των Ιουδαίων επιβουλευόμενος τον Κύριο, λέγοντας: «Τι θα κάνουμε; Διότι αυτός ο άνθρωπος κάνει πολλά θαύματα· εάν τον αφήσουμε έτσι, όλοι θα πιστέψουν σε αυτόν, και θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα μας αφαιρέσουν και τον τόπο και το έθνος.» Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτήν την επινόηση και σύμφωνα με αυτό το σχέδιο, αποπέμφθηκαν και πορεύθηκαν. Διότι οι Ρωμαίοι κατέλαβαν και τον τόπο τους και την πόλη τους, ενώ οι ίδιοι οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία. «Και με μέλι από πέτρα τους χόρτασε.» Ως «μέλι από πέτρα» εννοεί τους προφήτες, επειδή από τον Χριστό, ο οποίος είναι η πέτρα, έχουν την προφητεία, με την οποία τους χόρτασε ο Θεός· χαρίζοντάς τους όχι μόνον έναν ή δύο προφήτες, αλλά πολλούς, και μάλιστα για πολλές γενεές.

Διότι και αυτό ήταν ένα είδος παιδαγωγίας, εξαιτίας της ατέλειας του λαού, το να υμνείται ο Θεός με μουσικά όργανα, ώστε έστω και με αυτόν τον τρόπο να συγκεντρώνονται για την υμνωδία του Θεού. Τώρα όμως, σχεδόν ούτε στους γάμους δεν επιτρέπει η Εκκλησία του Θεού να παίζονται μουσικά όργανα. «Απομάκρυνε την πλάτη του από τα βάρη», δηλαδή, από τα μικρά εμπόδια και τα φορτία, «τα χέρια του», δηλαδή του λαού, «δούλεψαν στο κοφίνι», ταλαιπωρούμενα με τον πηλό και την πλινθοποιία. «Σε θλίψη με επικαλέστηκες, και σε γλίτωσα· σε εισάκουσα στον απόκρυφο τόπο της καταιγίδας», δηλαδή, μέσα σε εκείνη τη ζάλη σου που σε τίποτα δεν υστερούσε από σφοδρή καταιγίδα, σε λύτρωσα και σε έβγαλα. «Σε δοκίμασα στο νερό της αντιλογίας», όταν γόγγυζες κατά του Μωυσή λέγοντας «τι θα πιούμε;» «Άκουσε, λαέ μου, και σου διαμαρτύρομαι. Ισραήλ, αν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», όπως γνώρισες στους Αιγύπτιους, «ούτε θα προσκυνήσεις ξένο Θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου». Δες πόση παιδαγωγία υπήρχε σε εκείνον τον λαό από τον Θεό, και ούτε έτσι δεν έστεργαν στην ευσέβεια, αλλά προς τη μανία των ειδώλων στρέφονταν χιλιάδες φορές. «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου» κηρύττοντας τα ευσεβή «και θα το γεμίσω» με ρήσεις αγνές. Έγινε όμως το αντίθετο: «Δεν άκουσε», λέει, «ο λαός μου τη φωνή μου και ο Ισραήλ δεν μου έδωσε προσοχή. Και τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τις επιδιώξεις των καρδιών τους».

Διότι, ως προς αυτούς που πράττουν τέτοια πράγματα και εμπίπτουν στην οργή και την απειλή του Θεού, έχουμε τις μαρτυρίες της θείας Γραφής ότι οι ίδιοι είναι αίτιοι της δικής τους απώλειας και όχι ο Θεός. Επειδή λέγει ο ίδιος ο Θεός, άλλοτε μεν μέσω του Δαβίδ: «Τους εγκατέλειψα στις επιθυμίες των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τις επινοήσεις τους», άλλοτε δε μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ: «Βεβήλωσαν το άγιο όνομά μου με τις ανομίες τους, τις οποίες έπρατταν, και τους εξολόθρευσα με τον θυμό μου και με φόνο». Και πάλι: «Εγώ θα σας παραδώσω σε μάχαιρα και όλοι θα πέσετε σε σφαγή, διότι σας κάλεσα και δεν υπακούσατε, μίλησα και δεν ακούσατε, και πράξατε το πονηρό ενώπιόν μου και επιλέξατε αυτά που δεν ήθελα... Και θα γνωρίσουν όλα τα έθνη ότι εξαιτίας των αμαρτιών τους αιχμαλωτίστηκε ο οίκος του Ισραήλ, επειδή με αθέτησαν· και απέστρεψα το πρόσωπό μου από αυτούς και τους παρέδωσα στα χέρια των εχθρών τους και έπεσαν όλοι με μάχαιρα· διότι σύμφωνα με τις ακαθαρσίες τους και σύμφωνα με τις ανομίες τους έπραξα σε αυτούς».

Οι δε άλλοι «αφήνονται όπως σε τόπο αδιάβατο», σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί «να περιπλανώνται και όχι σε οδό», για τους οποίους είναι γραμμένο: «Τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τα έργα τους.» «Και επειδή δεν θέλησαν να έχουν επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα.» Εκείνοι λοιπόν που έθεσαν το καλό θεμέλιο της πίστεως και της ελπίδος με φόβο και τρόμο πάνω στην πέτρα της υπακοής στους πνευματικούς πατέρες, και που οικοδομούν χωρίς δισταγμό πάνω σε αυτό το θεμέλιο της υποταγής όσα τους παραγγέλλουν εκείνοι σαν να προέρχονται από το στόμα του Θεού, επιτυγχάνουν αμέσως την απάρνηση του εαυτού τους. Διότι το να εκπληρώνει κάποιος όχι το δικό του θέλημα αλλά το θέλημα του πνευματικού του πατέρα, χάριν της εντολής του Θεού και ως άσκηση προς την αρετή, δεν επιφέρει μόνο την απάρνηση του εαυτού, αλλά προκαλεί και τη νέκρωση ως προς ολόκληρο τον κόσμο.

Αλλά βέβαια θα ήθελα να δώσω και κάποια εικόνα που να παρουσιάζει αμυδρά τη δύναμη των όσων λέγονται σε εκείνους που αποθρασύνονται νομίζοντας ότι γνωρίζουν τα βάθη και τα μυστήρια του Θεού μόνο μέσω της ψευδώνυμης γνώσης και χωρίς το Πνεύμα που τα ερευνά, ωστόσο σέβομαι τον Θεό που έχει πει να μη δίνουμε τα άγια στους αναιδείς και τολμηρούς, ούτε να ρίχνουμε τα μαργαριτάρια μπροστά σε εκείνους που λογαριάζουν τα θεία ως κοινά και τα ατιμάζουν και τα καταπατούν, τρόπον τινά, μέσα από τα χαμερπή νοήματα και τις άπληστες ψυχές τους. Σε αυτούς ο Θεός τύφλωσε τον νου, όπως λέει ο προφήτης, και πώρωσε την καρδιά τους, ώστε βλέποντας να μη βλέπουν και ακούγοντας να μην κατανοούν. Και δικαίως· διότι, επειδή κατέστησαν τους εαυτούς τους ανάξιους εξαιτίας της έπαρσης και των πονηρών τους πράξεων, γι' αυτό αφέθηκαν από τον Θεό να πορεύονται στο σκοτάδι της απιστίας και της δικής τους κακίας, όπως λέει ο Δαβίδ: «Τους εγκατέλειψα στις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τα δικά τους επιτηδεύματα».

99. Πολλοί βέβαια, ο καθένας για διαφορετικό λόγο, έσπευσαν προς αυτά· ελάχιστοι όμως είναι εκείνοι που επιχείρησαν το έργο τους με έμφυτο φόβο και αγάπη Θεού, οι οποίοι και μόνοι τους, βοηθούμενοι από την άνωθεν χάρη, κατορθώνουν γρήγορα την εργασία της αρετής και επεκτείνονται προς τα όσα προαναφέρθηκαν. Οι δε άλλοι αφήνονται να περιπλανώνται σαν «σε τόπο άβατο», σύμφωνα με το γραφικό «και όχι σε οδό», κατά το «Τους άφησα στα επιτηδεύματα των καρδιών τους, θα πορευθούν σύμφωνα με τα επιτηδεύματά τους».