Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 80:17

Και τους έθρεψε με εκλεκτό σιτάρι. Αυτοί μεν, λέει, του φέρθηκαν με ψεύδος· εκείνος όμως, επειδή είναι αγαθός, τους γέμισε με νοητή τροφή· και αυτή είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Και από πέτρα τους χόρτασε μέλι. Πέτρα είναι ο ίδιος ο Κύριος, και μέλι τα θεία λόγια του. Λέει, λοιπόν, ότι τους γέμισε με τα όσιά του λόγια.

Αυτό είναι, λοιπόν, με λίγα λόγια το νόημα των στίχων, το οποίο δεν παρουσιάζει απολύτως καμία δυσκολία. Και μετά από πολλά: Όμως, για εκείνους που ελευθερώνονταν σαρκικά, διάκονος ήταν ο Μωυσής· για εμάς όμως που ελευθερωνόμαστε κατά πνεύμα, μεσίτης έγινε ο Χριστός· διότι Αυτός κατέλυσε τον νοητό Φαραώ, δηλαδή τον Σατανά· τον απομάκρυνε από την πλεονεξία του εις βάρος όλων. Αυτός μας απάλλαξε όχι από σωματική, αλλά από νοητή δουλεία. <Οι εχθροί του Κυρίου του είπαν ψέματα.> (E f. 170 b) Διότι, ενώ αναμενόταν ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα απέδιδαν τον καρπό της ευσέβειας προς τον Θεό, αντίθετα έγιναν πονηροί. <Με μέλι από πέτρα τους χόρτασε.> (D f. 208 b, G f. 91 b, L f. 195 b) Σαν να έλεγε: σαν ένα παιδί, λέει, νεογέννητο και μικρό, που έχει ανάγκη από πολλή φροντίδα, τους ανέθρεψε ο Θεός, παραθέτοντάς τους άρτο μέχρι χορτασμού, και φροντίζοντας να χορτάσουν με τροφή από μέλι· διότι αυτή είναι η πιο κατάλληλη τροφή για τα νήπια.

Διότι, αν και αποτόλμησαν τέτοια πράγματα, εντούτοις θα έχουν τον παρόντα αιώνα. Και αυτός είναι ο καιρός τους, κατά τον οποίο, ακόμη και μετά από τόσα σφάλματα, «τους έθρεψε με το πιο εκλεκτό σιτάρι, και με μέλι από την πέτρα τους χόρτασε». Με αυτόν τον τρόπο εκπλήρωνε [την υπόσχεσή Του], καταξιώνοντάς τους την οικεία τροφή, όχι μόνο τη σωματική, αλλά και την επουράνια και πνευματική, όταν ο Χριστός του Θεού επιδήμησε πρώτα σε αυτούς, προσφέροντάς τους ως τροφή τον επουράνιο άρτο, δηλαδή τον ίδιο Του τον εαυτό. Εξάλλου, τους έθρεψε παραδόξως και με τους πέντε άρτους στην έρημο, όπως ακριβώς παλαιά με το μάννα μέσω του Μωυσή. Επιπλέον, τους χόρτασε και με μέλι από την πέτρα· και πέτρα ήταν ο Ίδιος, ο οποίος τους χορηγούσε διδάγματα πιο γλυκά από κάθε απόλαυση και από κάθε μέλι, για τα οποία μπορούσε να ειπωθεί: «Πόσο γλυκά είναι τα λόγια σου στον φάρυγγά μου! Πιο γλυκά από το μέλι στο στόμα μου». Και πάλαι ποτέ, μέσω του Μωυσή, τους παρείχε πόμα από την πέτρα. Αλλά εδώ, το μέλι από την πέτρα δεν πρέπει να εκληφθεί με κανέναν άλλον τρόπο, παρά μόνο σύμφωνα με το πνευματικό του νόημα· επειδή και ο ίδιος ο Μωυσής παραθέτει την ίδια μαρτυρία, λέγοντας στη μεγάλη ωδή: «Θήλασαν μέλι από την πέτρα, και λάδι από στερεή πέτρα». Τα οποία, ως προς την κατά γράμμα διατύπωση δεν υφίστανται, αλλά κατανοούνται αλληγορικά, σύμφωνα μόνο με το πνευματικό τους νόημα.

Και δεν άκουσε ο εβραϊκός λαός αυτόν τον λόγο ούτε καθόλου ανέχθηκε να υπακούσει. «Και ο Ισραήλ», διότι έκλεισαν τα μάτια τους, ώστε να μην δουν τα μυστήρια του πιστού λαού. «Και τους εξαπέστειλα», όπως δηλαδή σχεδίασαν, λέει, και επιθύμησαν, τους άφησα να εκτελέσουν τα σχέδιά τους, επειδή έγιναν αποκρουστικοί (πρόσκομμα) σε εμένα, λέει ο Κύριος. «Θα πορευθούν», διότι όπως ακριβώς έπραξαν, έτσι και έλαβαν. «Εάν ο λαός μου», εάν άκουγαν τον Θεό και πορεύονταν στις οδούς του, δεν θα είχαν στερηθεί τη συγγένεια με τον Θεό, ούτε τα έθνη θα ελάμβαναν τη δόξα τους. «Στο τίποτα», διότι εάν δεν είχαν πέσει (αμαρτήσει), δεν θα κυριεύονταν από τους εχθρούς. «Και επί τους θλίβοντες», διότι ο Θεός επέβαλε πάντοτε το χέρι του επί των εχθρών τους, αυτοί όμως πάντοτε τον αθετούσαν. «Οι εχθροί», δηλαδή οι Ιουδαίοι που έλεγαν: Δεν έχουμε βασιλιά, παρά μόνο τον καίσαρα. «Και θα είναι ο καιρός τους», διότι ο καιρός εκείνος, κατά τον οποίο είπαν ψέματα στον Θεό, τους περιμένει εις τους αιώνας. «Και τους έθρεψε», μεταφορικά εννοεί τον πιστό λαό, ο οποίος τρώει τον μυστικό άρτο. «Και από πέτρα», εννοεί τότε το ύδωρ από την απόκρημνη πέτρα, ενώ τώρα εννοεί το μυστήριο που εξήλθε από τη ζωοκέντητη πλευρά, το οποίο είναι ανώτερο από κάθε γλυκύτητα.

Τους εχθρούς του σταυρού του Χριστού, των οποίων το τέλος είναι η απώλεια. Γι' αυτόν τον λόγο απείλησε ότι ο καιρός τους, δηλαδή της δίκης εναντίον τους, θα είναι στον μέλλοντα αιώνα. Σε τι όμως τον ξεγέλασαν; Στο ότι αυτός ήρθε σε αυτούς ως στα δικά του, αλλά οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν, όπως λέει ο Ιωάννης. Τους έθρεψε με το πάχος του σιταριού, και με μέλι από πέτρα τους χόρτασε. Τους επιπλήττει, διότι, αν και έλαβαν τέτοια αγαθά, παρέμειναν αγνώμονες, υπονοώντας τα νοητά μέσω των αισθητών. Διότι «πάχος σιταριού» ονομάζει τον νόμο, εξαιτίας του πνεύματος που κατοικεί μέσα στο γράμμα. Γι' αυτό σε άλλον ψαλμό λέει: «Αυτός που θέτει τα όριά σου σε ειρήνη και σε χορταίνει με το πάχος του σιταριού». Το ποιο είναι αυτό, το φανέρωσε στα επόμενα: «Αυτός που αποστέλλει τον λόγο του στη γη». Διότι «μέλι από πέτρα» εννοεί τους προφήτες, επειδή ακριβώς έχουν την προφητεία από τον Χριστό, ο οποίος είναι η πέτρα, με την οποία τους χόρτασε ο Θεός, χαρίζοντάς τους όχι έναν ή δύο προφήτες, αλλά πολλούς και μάλιστα επί πολλές γενεές.

Το ότι αυτά έχουν έτσι, μάθε το από όσα ακολουθούν. Που ονείδισαν το αντάλλαγμα του Χριστού σου. Βλέπεις ότι εξαιτίας του Χριστού ονείδιζαν αυτοί που ονείδιζαν; Όχι μόνο οι προερχόμενοι από τα έθνη, αλλά και ο λαός των Ιουδαίων ονείδιζε. Γι' αυτό ορθώς έλεγε ο Παύλος: Όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού. Πιο πάνω λοιπόν έλεγε ότι οι προφήτες, τους οποίους βέβαια ονομάζει και δούλους, ονειδίζονταν από πολλά έθνη· εδώ όμως λέει ότι το αντάλλαγμα του Χριστού, δηλαδή η Εκκλησία (διότι αυτήν έλαβε ως αντάλλαγμα αντί της συναγωγής), υφίσταται ονειδισμούς από τους εχθρούς του Θεού, από τους Ιουδαίους· για τους οποίους ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε: Οι εχθροί του Κυρίου του είπαν ψέματα. Και τους έθρεψε με το εκλεκτότερο σιτάρι, και τους χόρτασε μέλι από την πέτρα.

Τι υπέστησαν λοιπόν εξαιτίας αυτών, το φανερώνουν τα εξής. «Και τους εγκατέλειψα στις επινοήσεις των καρδιών τους.» Ως «επινοήσεις των καρδιών» εννοεί τις ποικίλες σκέψεις και τις μεθοδείες των λογισμών, τις οποίες χρησιμοποίησε ο λαός των Ιουδαίων επιβουλευόμενος τον Κύριο, λέγοντας: «Τι θα κάνουμε; Διότι αυτός ο άνθρωπος κάνει πολλά θαύματα· εάν τον αφήσουμε έτσι, όλοι θα πιστέψουν σε αυτόν, και θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα μας αφαιρέσουν και τον τόπο και το έθνος.» Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτήν την επινόηση και σύμφωνα με αυτό το σχέδιο, αποπέμφθηκαν και πορεύθηκαν. Διότι οι Ρωμαίοι κατέλαβαν και τον τόπο τους και την πόλη τους, ενώ οι ίδιοι οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία. «Και με μέλι από πέτρα τους χόρτασε.» Ως «μέλι από πέτρα» εννοεί τους προφήτες, επειδή από τον Χριστό, ο οποίος είναι η πέτρα, έχουν την προφητεία, με την οποία τους χόρτασε ο Θεός· χαρίζοντάς τους όχι μόνον έναν ή δύο προφήτες, αλλά πολλούς, και μάλιστα για πολλές γενεές.

Όχι μόνο στα εδέσματα, αλλά και στα ποτά θα μπορούσε κανείς να δει να συμβαίνει αυτό ακριβώς· και όπως εκεί η πείνα προκαλεί την απόλαυση πριν από την ίδια τη φύση των εδεσμάτων, έτσι και εδώ η δίψα συνηθίζει να κάνει το ποτό εξαιρετικά ευχάριστο, έστω κι αν αυτό που πίνεται είναι μόνο νερό. Αυτό ακριβώς υποδηλώνοντας και ο προφήτης έλεγε: «Από πέτρα τους χόρτασε μέλι». Αν και πουθενά στη Γραφή δεν διαβάσαμε κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή ο Μωυσής έβγαλε μέλι από πέτρα, αλλά παντού διαβάζουμε για ποταμούς, νερά και δροσερά νάματα. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που λέγεται; Διότι η Γραφή δεν ψεύδεται· επειδή ακριβώς, καθώς διψούσαν και ταλαιπωρούνταν από τη στέρηση, έπεφταν με λαχτάρα στα δροσερά νάματα, ο προφήτης, θέλοντας να παραστήσει την απόλαυση από το ποτό, ονόμασε το νερό μέλι, όχι επειδή η φύση του μεταβλήθηκε σε μέλι, αλλά επειδή η διάθεσή τους έκανε εκείνα τα νάματα πιο γλυκά από το μέλι. Κατάλαβες πώς η διάθεση αυτών που διψούν συνηθίζει να κάνει γλυκό το ποτό; Πολλοί φτωχοί, λοιπόν, πολλές φορές, αφού κόπιασαν και ταλαιπωρήθηκαν και κατακάηκαν από τη δίψα, γεύτηκαν τέτοια νάματα με την προαναφερθείσα απόλαυση· ενώ οι πλούσιοι, αν και έλαβαν κρασί γλυκό και ευωδιαστό, που διέθετε κάθε αρετή του κρασιού, δεν αισθάνθηκαν την ίδια ευφροσύνη.

Διότι ούτε η φύση των τροφών ούτε των ποτών, αλλά η όρεξη των συνδαιτυμόνων συνηθίζει να γεννά την επιθυμία και είναι από τη φύση της ικανή να δημιουργεί την απόλαυση. Γι' αυτόν τον λόγο και κάποιος σοφός άνδρας, που γνώριζε με ακρίβεια τα σχετικά με την απόλαυση και ήξερε να φιλοσοφεί γύρω από αυτά, έλεγε: «Η χορτασμένη ψυχή περιπαίζει τις κερήθρες», δείχνοντας έτσι ότι η απόλαυση δεν έγκειται στη φύση των προσφερόμενων στο τραπέζι, αλλά στη διάθεση των συνδαιτυμόνων. Γι' αυτό και ο προφήτης, απαριθμώντας τα θαύματα στην Αίγυπτο και εκείνα στην έρημο, μαζί με τα άλλα είπε και τούτο, ότι «τους χόρτασε με μέλι από την πέτρα», παρόλο που πουθενά δεν φαίνεται να ανέβλυσε πέτρα μέλι γι' αυτούς. Τι σημαίνουν, λοιπόν, αυτά τα λόγια;

Τους άφησα, λέει, να πορευθούν σύμφωνα με τα δικά τους θελήματα, ώστε να τρυγήσουν από εκεί πικρούς καρπούς. «Εάν ο λαός μου με άκουγε, εάν ο Ισραήλ πορευόταν στις οδούς μου, αμέσως», δηλαδή εύκολα, «θα ταπείνωνα τους εχθρούς τους· και εναντίον εκείνων που τους θλίβουν θα επέβαλλα το χέρι μου». Διότι, όταν πολλές φορές θλιβόμαστε από κάποιους εχθρούς, η αιτία των δεινών δεν προέρχεται από τη δική τους δύναμη, αλλά από τη δική μας παρακοή προς τον Θεό. «Οι εχθροί του Κυρίου τον ξεγέλασαν, και ο καιρός τους θα παραμείνει στον αιώνα». Διότι, εάν και ευημερούν, λέει, κατά τον παρόντα αιώνα, εντούτοις ο καιρός της ανταπόδοσής τους αποταμιεύεται για τον μέλλοντα αιώνα. «Και τους έθρεψε από το πάχος του σιταριού», δηλαδή από εκλεκτό σιτάρι, «και με μέλι από πέτρα τούς χόρτασε», παρόλο που ήταν εχθροί. Δες με τι πράγματα τους τρέφει δαψιλώς, διότι ο καιρός της θλίψής τους μεταφέρεται για την αιωνιότητα. Όσο για το «μέλι από πέτρα», είτε υποδηλώνει το γλυκόπιοτο νερό που βγήκε από εκείνη την πέτρα, είτε κυριολεκτικά το μέλι, το οποίο παρασκευάζουν οι ίδιες οι μέλισσες μέσα στις τρύπες των βράχων.

Επομένως, εξαιτίας αυτών, κάθε κεφάλι βρισκόταν σε οδύνη και τα πράγματα λάμβαναν τέτοια έκταση, επιβεβαιώνοντας με τα ίδια τα έργα όπως ποτέ άλλοτε όλα τα τέρατα για τα οποία φλυαρεί το Εμπεδόκλειο Νείκος. Διότι δεν υπέφερε τα πιο οικτρά δεινά μόνο κάθε εκλεκτός και υψηλά ιστάμενος της αντίπαλης προς τον Ανδρόνικο παράταξης, αλλά, όντας ο ίδιος απιστότατος και προς τους δικούς του ακολούθους, αυτούς που χθες τάιζε με εκλεκτό σιτάρι και στους οποίους παρέθετε τον σιτευτό μόσχο και τους κερνούσε το πιο δυνατό αρωματικό κρασί, εντάσσοντάς τους στον κύκλο των ανθρώπων του, αυτούς ακριβώς μεταχειριζόταν με τον χειρότερο τρόπο σήμερα. Μπορούσε μάλιστα να δει κανείς συχνά τον ίδιο άνθρωπο, την ίδια ημέρα, να στεφανώνεται σαν τον ναύαρχο του Ξέρξη και ταυτόχρονα να αποκεφαλίζεται, να υμνείται και να καθυβρίζεται. Έτσι, πολλοί από τη δική του παράταξη, όσοι διέθεταν έστω και λίγη λογική, θεωρούσαν τον έπαινο από τον Ανδρόνικο ως απαρχή προσβολής, την παροχή κάποιου ανθρώπινου αγαθού ως αφαίρεση των υπαρχόντων τους και το ενδιαφέρον του ως καταστροφή.

Ω εσύ, η πολύτεκνη και ντυμένη με βασιλικό λινό και πορφύρα, που τώρα πια είσαι ρυπαρή και αυχμηρή, και κληρονόμος πολλών κακών και στερείσαι τα γνήσια τέκνα σου. Ω εσύ, που άλλοτε καθόσουν σε υψηλό θρόνο και περπατούσαι με βήματα μακρά και μετέωρα, μεγαλοπρεπής στην όψη, ακόμη πιο αξιοπρεπής στο μέγεθος, ενώ τώρα είσαι καταρρακωμένη και έχεις σχισμένους τους πολυτελείς χιτώνες και τα κομψά και αρχοντικά σου καλύμματα, και με σβησμένο το χαρωπό βλέμμα και όμοια με γριά που ζεσταίνεται στον φούρνο από το να έχεις μαυρίσει από τη φωτιά και αυλακωμένη με χαλαρές ρυτίδες την πρότερον λαμπερή και ευχάριστη όψη σου. Αφήνω να λέω αυτούς που με τη συνοδεία λύρας εντείνουν και ψάλλουν τα δεινά σου και μετατρέπουν σε κωμωδία την τραγωδία σου πίνοντας κρασί και κάνουν τέχνη βιοπορισμού τη γελοία αφήγηση των κακών σου, τους γρονθοκοπημούς και τα λακτίσματα, και ακόμη τις αθετήσεις και τους μώλωπες που σου καταφέρουν κάθε ώρα, επειδή παρακινήθηκες σε ζηλοτυπία από τον Θεό για έθνη ασύνετα, ή μάλλον ούτε καν για έθνη αληθινά, αλλά για σκοτεινά και σποραδικά φύλα, τα περισσότερα από τα οποία, αν και δεν τα γέννησες, τα ανέθρεψας και τους έδωσες άριστο σιτάρι. «Ποιος θα σε σώσει; Ή ποιος θα σε παρηγορήσει; Ποιος θα σε λυπηθεί; Ή ποιος θα σκυθρωπάσει για σένα; Ή ποιος θα επιστρέψει για να ρωτήσει τα περί της ειρήνης σου;» Του πολυθρήνητου Ιερεμία είναι και αυτά τα λόγια. Ποιος θα σε ντύσει με την προηγούμενη στολή σου;