Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 80:2

Αγαλλιάσθε στον Θεό, τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ. Ο αλαλαγμός είναι επινίκιος ύμνος. Προτρέπει, λοιπόν, τα έθνη να ψάλλουν τις επινίκιες ωδές στον Θεό που τα βοήθησε και τα λύτρωσε από την καταδυνάστευση των δαιμόνων.

Παραδόξως δε, τίθεται η επιγραφή «υπέρ των ληνών», μετά τον αφανισμό της προηγούμενης αμπέλου. Διότι, αφού εκείνη καταστράφηκε από τον άγριο χοίρο και ο φράκτης της γκρεμίστηκε, εδώ ο λόγος μνημονεύει πολλές ληνούς και όχι πλέον μία. Μία ληνό, την πρώτη, δήλωνε και ο Ησαΐας λέγοντας: «Και οικοδόμησα πύργο, και έσκαψα προλήνιο σε αυτόν», δηλαδή στον αμπελώνα. Αλλά, επειδή δήλωνε την πτώση του προηγούμενου πύργου και τον αφανισμό του προληνίου, καθώς και την ερήμωση όλου του αμπελώνα σε εκείνα, εύλογα μέσω του παρόντος ευαγγελίζεται την κλήση όλων των εθνών, επιγράφοντας την προφητεία «υπέρ των ληνών». Γι' αυτό προσκαλεί σε χαρά και ευφροσύνη αυτούς που ευαγγελίζονται, λέγοντας: «Αγαλλιάσθε για τον Θεό, τον βοηθό μας· αλαλάξτε για τον Θεό του Ιακώβ. Λάβετε ψαλμό και δώστε τύμπανο, τερπνό ψαλτήρι μαζί με κιθάρα».

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, του Ασάφ. Ψαλμός 80ός. Αγαλλιάσθε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ. Οι ψαλμοί που έχουν την επιγραφή «υπέρ των ληνών» είναι τρεις στον αριθμό: ένας είναι του Δαβίδ, ο όγδοος, ένας του Ασάφ, αυτός που έχουμε στα χέρια μας, και των υιών Κορέ ο ογδοηκοστός τρίτος. Ο 8ος, λοιπόν, σαφώς προφήτευε την κλήση των εθνών, την οποία οι προφήτες του Θεού, βλέποντάς την εκ των προτέρων μέσω του θείου Πνεύματος, αισθάνονταν βαθύτατη έκπληξη· γι' αυτό και με θαυμασμό αναφωνούσαν το εξής: «Κύριε, ο Θεός ημών, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!». Επίσης, και ο 83ος προέβλεπε πολλά σκηνώματα, πολλά θυσιαστήρια και πολλές αυλές, δηλαδή τις Εκκλησίες του Θεού σε όλη την οικουμένη και τα πολλά θυσιαστήρια μέσα σε αυτές. Αυτά ακριβώς παρουσιάζει λέγοντας: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!», και πάλι: «Επιποθεί και λιποθυμά η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου», και στη συνέχεια: «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων».

Ο προκείμενος ψαλμός, από τη μία πλευρά, παραγγέλλει σε άλλους να αγάλλονται, να αλαλάζουν και να ψάλλουν, και από την άλλη παρουσιάζει την αποβολή του ιουδαϊκού έθνους και την αιτία της, και μάλιστα σε απόλυτη ακολουθία με τις προηγούμενες προφητείες. Διότι, επειδή στον προηγούμενο ψαλμό ρωτούσε λέγοντας: «Γιατί γκρέμισες τον φράχτη της και την τρυγούν όλοι οι διαβάτες του δρόμου;», επιλύει την απορία, αναφέροντας στο προκείμενο κείμενο: «Εάν ο λαός μου με είχε ακούσει, εάν ο Ισραήλ είχε πορευτεί στους δρόμους μου, ακαριαία θα είχα ταπεινώσει τους εχθρούς τους». Και προσθέτει: «Και δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους εγκατέλειψα στα επιτηδεύματα των καρδιών τους, και θα πορευθούν σύμφωνα με τα επιτηδεύματά τους».

Επειδή, λοιπόν, παρουσιάζει την ανυπακοή και την απείθειά τους, μεταβάλλει εύλογα τον λόγο, και το Άγιο Πνεύμα ευαγγελίζεται την κλήση των εθνών, προσφωνώντας όλους τους ανθρώπους και λέγοντας: Αγαλλιάσθε για τον Θεό, τον βοηθό μας. Τα λέγει δε αυτά εκ προσώπου του προφητικού χορού. Διότι, όπως στον όγδοο ψαλμό έλεγε: Κύριε, ο Κύριός μας, καθώς εκείνοι που τα έλεγαν αυτά οικειοποιούνταν τον Θεό, επειδή ο Θεός υπήρξε πρώτα δικός τους· έτσι και εδώ οι ίδιοι, προσκαλώντας τους αποξενωμένους και αλλότριους, λένε: Εσείς, εγκαταλείποντας τους κατά πλάνη θεωρούμενους από εσάς ως θεούς, ελάτε σπεύδοντας προς τον δικό μας Θεό, και σε αυτόν να αγαλλιάζετε, ο οποίος υπήρξε πάντοτε βοηθός σε εμάς που είμαστε αφιερωμένοι σε αυτόν. Το ποιος δε ήταν αυτός, το παρουσιάζουν στη συνέχεια λέγοντας: Αλαλάξτε για τον Θεό του Ιακώβ· διότι, προσερχόμενοι στον Θεό που παλαιότερα φανερώθηκε στον προπάτορά μας, αλαλάξτε, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί και στον εξηκοστό πέμπτο ψαλμό: Αλαλάξτε για τον Θεό, όλη η γη.

Το ποια ακριβώς ήταν όλη η γη το διασαφηνίζει εκείνος που λέει: «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια σας, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως». Στα ίδια λοιπόν πρόσωπα απευθύνεται και μέσα από τα προκείμενα λόγια ο χορός των προφητών, λέγοντας: «Αγαλλιάσθε στον Θεό, τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ». Ως Θεό του Ιακώβ εννοεί τον Σωτήρα, εκείνον που εμφανίστηκε στον Ιακώβ με ανθρώπινη μορφή· τότε που και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο όπου του εμφανίστηκε ο Θεός «Είδος Θεού», προσθέτοντας: «Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Σε αυτόν λοιπόν, εφόσον αυτός είναι ο βασιλιάς μας, προστάζει να αλαλάζουμε, αναπέμποντάς του επινίκιο ύμνο. Και το πώς καθίσταται βασιλιάς από τον Πατέρα, το διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «Εγώ όμως εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν πάνω στο όρος Σιών, το άγιό του». Δεν επιθυμεί όμως μόνο να αλαλάζουν προς τον Θεό του Ιακώβ όσοι έχουν προσκληθεί, αλλά και να παίρνουν ψαλμό και να δίνουν τύμπανο, και ψαλτήριο τερπνό μαζί με κιθάρα. Σύμφωνα δε με τον Ακύλα: «Υψώστε», λέει, «μελωδία και δώστε τύμπανο, κιθάρα ευπρεπή μαζί με νάβλα»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Αναλάβετε ωδή, και δώστε τύμπανο, γλυκιά λύρα μαζί με νάβλα». Επομένως, το ένα προστάζει να το λαμβάνουν, ενώ το άλλο να το δίνουν· να λαμβάνουν μεν, σύμφωνα με τον Ακύλα, μελωδία, και σύμφωνα με τον Σύμμαχο, ωδή· να αντιπροσφέρουν δε τύμπανο ή γλυκιά λύρα μαζί με νάβλα.

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών .. Ως ληνούς εννοεί (λέγει) τα θυσιαστήρια, για τα οποία ομιλεί η προφητεία, καθώς (και) για τη συναγωγή. Διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή· διότι προτρέπονται τα έθνη προς τα πνευματικά θυσιαστήρια. «Αγαλλιάσθε»: Αυτή είναι η προτροπή προς τα έθνη, ώστε, αφού σωθούν, να αναπαυθούν εν τω Θεώ. «Αλαλάξατε»: Με φωνή, λέγει, μεγάλη και με κραυγή δοξάστε τον Κύριο (τον Θεό)· διότι Ιακώβ είναι ο Χριστός. «Λάβετε ψαλμόν»: Διότι ο Θεός χαρίζει (χορηγεί) τον νου στον άνθρωπο, ώστε να ψάλλει (να άδει) και να δοξάζει τον Θεό· δώστε εσείς το σώμα μαζί με τη φωνή, ώστε ο ήχος να αποτελεί τον ψαλμό (των ψαλμών). «Ψαλτήριον»: Εννοεί την καθαρή καρδιά μαζί με τη γλώσσα· διότι η γλώσσα, κρούοντας ως κιθάρα, φανερώνει τα της καρδίας. «Σαλπίσατε»: Δηλαδή, κηρύξτε σε όλους την παρουσία του Χριστού, διότι ο βίος των ανθρώπων έγινε νέος· διότι τίποτα δεν είναι πιο επίσημο από την ημέρα εκείνης της εορτής, κατά την οποία ο Χριστός εμφανίστηκε στη γη. «Ότι πρόσταγμα»: Στον πιστό λαό, ο οποίος είναι ο Ισραήλ· διότι σε αυτόν δόθηκε το πρόσταγμα της χάριτος, σύμφωνα με την κρίση του Θεού. «Μαρτύριον»: Επειδή πάντα όσα υπέμεινε ο Ιωσήφ ήταν τύπος του Χριστού, το οποίο αποτελεί μαρτύριο. «Εν τω εξελθείν»: Εννοεί τον λαό των Εβραίων τότε, αλλά και τώρα τον πιστό λαό, διότι εξήλθε από τη θλίψη των ειδώλων· διότι η Αίγυπτος ερμηνεύεται ως αυτή που θλίβει. «Γλώσσαν»: Λέγει τη φωνή των εθνών· διότι προηγουμένως δεν τη γνώριζαν.

ΨΑΛΜΟΣ Π'. Εις το τέλος, υπέρ των ληνών. Ψαλμός του Ασάφ. 1. Για ποιο λόγο άραγε ο προφήτης καθόρισε τον παρόντα ψαλμό ως επιλήνιο; Διότι στο παρόν δεν κάνει απολύτως καμία αναφορά σε ληνό, ούτε σε κάποιον τρύγο, ούτε σε απαρχές των καρπών του αγρού· προβάλλει όμως τον Ιωσήφ, ο οποίος έγινε εικόνα και μαρτύριο του Χριστού, ο οποίος πάτησε τη ληνό των παθημάτων για χάρη μας, όπως ο ίδιος δίδαξε μέσω της προφητείας του Ησαΐα: «Ληνό πάτησα μόνος». Γιατί όμως ονομάζει τα πάθη ληνό; Επειδή εμείς, πίνοντας σαν γλεύκος το αίμα που έρρευσε από αυτά, ευφραινόμαστε. «Αγαλλιάσθε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ».

Ορθώς επιθυμεί να αγαλλιώμεθα στηριζόμενοι στον Θεό ως δυνατό και γνήσιο βοηθό, και σε κανέναν απολύτως άνθρωπο· διότι στους ανθρώπους δεν διατηρείται ούτε η δύναμη ούτε η γνησιότητα· επειδή είναι ασταθείς τόσο ως προς τη γνώμη όσο και, ομοίως, ως προς την ισχύ. Αλλά βεβαίως μας πρόσταξε και να αλαλάζουμε, σαν να έχουμε ήδη νικήσει διά της βοηθείας του Θεού.

Και ποιου Θεού; Του Θεού, λέει, του Ιακώβ. Και αποσιωπά μεν τον Αβραάμ, παραλείπει δε τον Ισαάκ, έπειτα μνημονεύει μόνο τον Ιακώβ, ως τον πλέον κατάλληλο για το προκείμενο θέμα. Κάνοντας μνεία δε στον αλαλαγμό, υποδήλωσε ότι η ιαχή αποτελεί κάποια νίκη ή σύμβολο. Και αυτή η νίκη επιτεύχθηκε για εμάς, όταν ο εχθρός υποσκελίστηκε από τον Χριστό. Γι' αυτό δικαίως επικαλέστηκε τον Θεό του Ιακώβ, επειδή το όνομα Ιακώβ ερμηνεύεται ως υποσκελιστής. Λάβετε ψαλμό και δώστε τύμπανο, ψαλτήριο τερπνό μαζί με κιθάρα. Το τύμπανο είναι σύμβολο της Παλαιάς Διαθήκης, επειδή παράγει ήχο που βουίζει άσκοπα και είναι ασαφής, καθώς και επειδή η Μαριάμ, η αδελφή του Μωυσή, χόρευε με τύμπανο μπροστά στον λαό των Ιουδαίων. Ο ψαλμός αντίθετα χαρακτηρίζει τη Νέα Διαθήκη, διότι αυτοί που ψάλλουν εκφέρουν λόγια σαφή, διαυγή και απολύτως έναρθρα, όπως ακριβώς μιλάει το Ευαγγέλιο. Επειδή, λοιπόν, τα λέει αυτά απευθυνόμενος προς τον λαό των Ιουδαίων, διδάσκοντάς τους για ποιο λόγο οφείλουν να αγάλλονται και να αλαλάζουν, και τι είδους ανταλλαγή πρέπει να κάνουν με την Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, τους προτρέπει με σαφήνεια να λάβουν τα νέα και να δώσουν τα παλαιά, διότι μέσα από τη σύνδεση γίνονται πιο ωφέλιμα.

Ψαλμός 80. Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, ψαλμός ωδής στον Ασάφ. Νομίζω, βεβαίως, ότι και ο παρών ψαλμός προβάλλεται ως συνέχεια του προηγούμενου. Διότι, αφού σε εκείνον τον ψαλμό είπαν ευρισκόμενοι σε θλίψη: «επίβλεψε από τον ουρανό και δες» και «φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε» και όλα τα παρόμοια, και αφού έτυχαν της συνδρομής και της αντίληψης του Θεού, εύλογα αγάλλονται και υμνούν τη θεία βοήθεια λέγοντας: «Αγαλλιαστείτε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ· αρχίστε ψαλμό και χτυπήστε τύμπανο, τερπνό ψαλτήρι μαζί με κιθάρα· σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νουμηνία».