Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 80:3

Λάβετε ψαλμό και δώστε τύμπανο. Ως ψαλμό στα λόγια αυτά εννοεί τη θεία διδασκαλία. Το δε τύμπανο είναι όργανο κατασκευασμένο από δέρματα. Λέει, λοιπόν: Αφού γίνετε υπάκουοι στα θεία λόγια, προσφέρετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, ευπρόσδεκτη στον Θεό. Ψαλτήριο τερπνό μαζί με κιθάρα.

Παραδόξως δε, τίθεται η επιγραφή «υπέρ των ληνών», μετά τον αφανισμό της προηγούμενης αμπέλου. Διότι, αφού εκείνη καταστράφηκε από τον άγριο χοίρο και ο φράκτης της γκρεμίστηκε, εδώ ο λόγος μνημονεύει πολλές ληνούς και όχι πλέον μία. Μία ληνό, την πρώτη, δήλωνε και ο Ησαΐας λέγοντας: «Και οικοδόμησα πύργο, και έσκαψα προλήνιο σε αυτόν», δηλαδή στον αμπελώνα. Αλλά, επειδή δήλωνε την πτώση του προηγούμενου πύργου και τον αφανισμό του προληνίου, καθώς και την ερήμωση όλου του αμπελώνα σε εκείνα, εύλογα μέσω του παρόντος ευαγγελίζεται την κλήση όλων των εθνών, επιγράφοντας την προφητεία «υπέρ των ληνών». Γι' αυτό προσκαλεί σε χαρά και ευφροσύνη αυτούς που ευαγγελίζονται, λέγοντας: «Αγαλλιάσθε για τον Θεό, τον βοηθό μας· αλαλάξτε για τον Θεό του Ιακώβ. Λάβετε ψαλμό και δώστε τύμπανο, τερπνό ψαλτήρι μαζί με κιθάρα».

Ο προκείμενος ψαλμός, από τη μία πλευρά, παραγγέλλει σε άλλους να αγάλλονται, να αλαλάζουν και να ψάλλουν, και από την άλλη παρουσιάζει την αποβολή του ιουδαϊκού έθνους και την αιτία της, και μάλιστα σε απόλυτη ακολουθία με τις προηγούμενες προφητείες. Διότι, επειδή στον προηγούμενο ψαλμό ρωτούσε λέγοντας: «Γιατί γκρέμισες τον φράχτη της και την τρυγούν όλοι οι διαβάτες του δρόμου;», επιλύει την απορία, αναφέροντας στο προκείμενο κείμενο: «Εάν ο λαός μου με είχε ακούσει, εάν ο Ισραήλ είχε πορευτεί στους δρόμους μου, ακαριαία θα είχα ταπεινώσει τους εχθρούς τους». Και προσθέτει: «Και δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους εγκατέλειψα στα επιτηδεύματα των καρδιών τους, και θα πορευθούν σύμφωνα με τα επιτηδεύματά τους».

Μέσω αυτών ο λόγος προστάζει να δεχόμαστε με την ακοή τη διδασκαλία των λόγων, και να προσφέρουμε την πράξη μέσω του σώματος. Διότι η ωδή και η μελωδία παραδίδονται στην ακοή μέσω του λόγου· γι' αυτό λέει: «Λάβετε ωδή και μελωδία», σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Σύμμαχο. Εσείς, λοιπόν, λαμβάνοντας αυτά, ανταποδώστε με τερπνό ψαλτήριο μαζί με κιθάρα, ή με γλυκιά λύρα μαζί με νάβλα. Το δε τύμπανο είναι όργανο κατασκευασμένο από σωματικό δέρμα, και το ψαλτήριο είναι ένα είδος κιθάρας καταρτισμένο με αυτόν τον τρόπο με χορδές, μέσω των οποίων υπαινίχθηκε το δικό μας σώμα. Θέλει, λοιπόν, να εκπληρώνουμε τα παραγγέλματα των λόγων με τα ίδια μας τα έργα και τις πράξεις· και ο λόγος προστάζει να τα πράττουν αυτά όσοι συγκροτούνται στις εκκλησίες του Θεού σε ολόκληρη την οικουμένη. Γι' αυτό τα όσα ελέχθησαν φέρουν την επιγραφή «Εἰς τὸ τέλος» και «Ὑπὲρ τῶν ληνῶν».

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών .. Ως ληνούς εννοεί (λέγει) τα θυσιαστήρια, για τα οποία ομιλεί η προφητεία, καθώς (και) για τη συναγωγή. Διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή· διότι προτρέπονται τα έθνη προς τα πνευματικά θυσιαστήρια. «Αγαλλιάσθε»: Αυτή είναι η προτροπή προς τα έθνη, ώστε, αφού σωθούν, να αναπαυθούν εν τω Θεώ. «Αλαλάξατε»: Με φωνή, λέγει, μεγάλη και με κραυγή δοξάστε τον Κύριο (τον Θεό)· διότι Ιακώβ είναι ο Χριστός. «Λάβετε ψαλμόν»: Διότι ο Θεός χαρίζει (χορηγεί) τον νου στον άνθρωπο, ώστε να ψάλλει (να άδει) και να δοξάζει τον Θεό· δώστε εσείς το σώμα μαζί με τη φωνή, ώστε ο ήχος να αποτελεί τον ψαλμό (των ψαλμών). «Ψαλτήριον»: Εννοεί την καθαρή καρδιά μαζί με τη γλώσσα· διότι η γλώσσα, κρούοντας ως κιθάρα, φανερώνει τα της καρδίας. «Σαλπίσατε»: Δηλαδή, κηρύξτε σε όλους την παρουσία του Χριστού, διότι ο βίος των ανθρώπων έγινε νέος· διότι τίποτα δεν είναι πιο επίσημο από την ημέρα εκείνης της εορτής, κατά την οποία ο Χριστός εμφανίστηκε στη γη. «Ότι πρόσταγμα»: Στον πιστό λαό, ο οποίος είναι ο Ισραήλ· διότι σε αυτόν δόθηκε το πρόσταγμα της χάριτος, σύμφωνα με την κρίση του Θεού. «Μαρτύριον»: Επειδή πάντα όσα υπέμεινε ο Ιωσήφ ήταν τύπος του Χριστού, το οποίο αποτελεί μαρτύριο. «Εν τω εξελθείν»: Εννοεί τον λαό των Εβραίων τότε, αλλά και τώρα τον πιστό λαό, διότι εξήλθε από τη θλίψη των ειδώλων· διότι η Αίγυπτος ερμηνεύεται ως αυτή που θλίβει. «Γλώσσαν»: Λέγει τη φωνή των εθνών· διότι προηγουμένως δεν τη γνώριζαν.

Και ποιου Θεού; Του Θεού, λέει, του Ιακώβ. Και αποσιωπά μεν τον Αβραάμ, παραλείπει δε τον Ισαάκ, έπειτα μνημονεύει μόνο τον Ιακώβ, ως τον πλέον κατάλληλο για το προκείμενο θέμα. Κάνοντας μνεία δε στον αλαλαγμό, υποδήλωσε ότι η ιαχή αποτελεί κάποια νίκη ή σύμβολο. Και αυτή η νίκη επιτεύχθηκε για εμάς, όταν ο εχθρός υποσκελίστηκε από τον Χριστό. Γι' αυτό δικαίως επικαλέστηκε τον Θεό του Ιακώβ, επειδή το όνομα Ιακώβ ερμηνεύεται ως υποσκελιστής. Λάβετε ψαλμό και δώστε τύμπανο, ψαλτήριο τερπνό μαζί με κιθάρα. Το τύμπανο είναι σύμβολο της Παλαιάς Διαθήκης, επειδή παράγει ήχο που βουίζει άσκοπα και είναι ασαφής, καθώς και επειδή η Μαριάμ, η αδελφή του Μωυσή, χόρευε με τύμπανο μπροστά στον λαό των Ιουδαίων. Ο ψαλμός αντίθετα χαρακτηρίζει τη Νέα Διαθήκη, διότι αυτοί που ψάλλουν εκφέρουν λόγια σαφή, διαυγή και απολύτως έναρθρα, όπως ακριβώς μιλάει το Ευαγγέλιο. Επειδή, λοιπόν, τα λέει αυτά απευθυνόμενος προς τον λαό των Ιουδαίων, διδάσκοντάς τους για ποιο λόγο οφείλουν να αγάλλονται και να αλαλάζουν, και τι είδους ανταλλαγή πρέπει να κάνουν με την Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, τους προτρέπει με σαφήνεια να λάβουν τα νέα και να δώσουν τα παλαιά, διότι μέσα από τη σύνδεση γίνονται πιο ωφέλιμα.

Και εκείνος μεν που έχει την αλήθεια, ολοκληρώνεται ακόμη περισσότερο δεχόμενος την εικόνα· εκείνος δε που έχει την εικόνα, ευεργετείται τα μέγιστα λαμβάνοντας την αλήθεια, για χάρη της οποίας κατέχει και την εικόνα· γι' αυτό λέει: «Ψαλτήριον τερπνόν μετά κιθάρας», δηλαδή τα νέα μαζί με τα παλαιά· όπως ακριβώς λέει και ο Σολομών στο Άσμα Ασμάτων: «Νέα και παλαιά, όσα μου έδωσε η μητέρα μου, αδελφέ μου, τα φύλαξα για σένα». Γιατί όμως τα παρομοίασε αυτά με ψαλτήρι και κιθάρα;

Τι σημαίνει το «λάβετε ψαλμό και δώστε τύμπανο»; Λάβετε την ένθεη διδασκαλία και δώστε ενάρετη πράξη διά της νεκρώσεως του σώματος. Τι είναι η στοιχείωση; Λένε ότι τρία πράγματα ονομάζονται σώματα: πρώτον, αυτό των τεσσάρων στοιχείων, δηλαδή του πυρός, του ύδατος, της γης και του αέρα· έπειτα, από αυτά προέρχονται τα δεύτερα σώματα, δηλαδή όλα όσα φύονται, τα δέντρα και τα φυτά· και από αυτά προέρχεται το τρίτο σώμα, το ανθρώπινο και αυτό των άλογων ζώων· διότι, τρώγοντας αυτά, γίνονται σάρκες.

Ψαλμός 80. Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, ψαλμός ωδής στον Ασάφ. Νομίζω, βεβαίως, ότι και ο παρών ψαλμός προβάλλεται ως συνέχεια του προηγούμενου. Διότι, αφού σε εκείνον τον ψαλμό είπαν ευρισκόμενοι σε θλίψη: «επίβλεψε από τον ουρανό και δες» και «φανέρωσε το πρόσωπό σου και θα σωθούμε» και όλα τα παρόμοια, και αφού έτυχαν της συνδρομής και της αντίληψης του Θεού, εύλογα αγάλλονται και υμνούν τη θεία βοήθεια λέγοντας: «Αγαλλιαστείτε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ· αρχίστε ψαλμό και χτυπήστε τύμπανο, τερπνό ψαλτήρι μαζί με κιθάρα· σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νουμηνία».

Μέγα, λέει, είναι το τελούμενο μυστήριο, και πέρα από την ανθρώπινη κατάληψη το γεγονός· εύλογα καινοτομώ τη φύση εξαιτίας Εκείνου που πρόκειται να καινοτομήσει υπερφυσικά· αν και έμβρυο, βλέπω, επειδή βλέπω τον Ήλιο της δικαιοσύνης να κυοφορείται· αφουγκράζομαι, επειδή ακούω, γεννώμενος ως φωνή του μεγάλου Λόγου· αναβοώ, επειδή κατανοώ τον μονογενή Υιό του Πατρός να σαρκώνεται· σκιρτώ, επειδή αισθάνομαι τον Ποιητή του παντός να λαμβάνει ανθρώπινη μορφή· αγάλλομαι, επειδή αναλογίζομαι τον Λυτρωτή του κόσμου να σωματοποιείται· σας αναγγέλλω, λέει, την αρχή της εισαγωγής του Θεού στον κόσμο και της σωματικής Του έλευσης· προτρέχω της παρουσίας Του, και κατά κάποιον τρόπο δίνω το έναυσμα της δοξολογίας για εσάς· λάβετε ψαλμό, για να μιλήσω δαυϊτικά, και τύμπανο, προφητικά, ψαλτήριο τερπνό μαζί με κιθάρα· άσατε σε Αυτόν και ψάλατε σε Αυτόν· διηγηθείτε όλα τα θαυμάσιά Του.