Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 81:1

Και ο Υιός στα Ευαγγέλια λέει για τους αγίους: «Αν λοιπόν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί·» και, «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη·» και σε άλλα σημεία: «Θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών·» και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και ανάμεσά τους θα κρίνει θεούς·» και, «Δεν θα κακολογήσεις θεούς», είναι γραμμένο. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη δική σου σοφία, αν καθετί που είναι Θεός, αυτό είναι και Πνεύμα, τότε όλοι οι προαναφερθέντες άνθρωποι και θεοί είναι Πνεύματα. Αν όμως ο Μωυσής είναι θεός, καθώς και καθένας από τους προαναφερθέντες, και δεν είναι Πνεύματα, άρα δεν ισχύει ότι καθετί που είναι Θεός, αυτό είναι και Πνεύμα· ούτε ότι καθετί που είναι Πνεύμα, αυτό είναι και Θεός. Διότι και τα δαιμόνια εσάς των αιρετικών είναι πνεύματα, και δεν είναι θεοί.

Αναγγέλλει, λοιπόν, την καθέδρα του, και λέει στον εκατοστό ένατο (Ψαλμό): «Είπεν ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε εκ δεξιών μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου»· ενώ στον ένατο (Ψαλμό) διακηρύσσει μεγαλοφώνως και την επελθούσα καταστροφή του διαβόλου: «Κάθισες σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη· επιτίμησες τα έθνη, και καταστράφηκε ο ασεβής». Διότι, το γεγονός ότι έλαβε όλη την εξουσία της κρίσεως από τον Πατέρα δεν το απέκρυψε, αλλά προαναγγέλλει ότι αυτός θα έρθει ως κριτής των πάντων, στον μεν εβδομηκοστό πρώτο (Ψαλμό): «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά, και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη, και τους πτωχούς σου με δίκαιη κρίση»· στον δε τεσσαρακοστό ένατο λέει: «Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και την γη, για να κρίνει τον λαό του. Και θα αναγγείλουν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη του· διότι ο Θεός είναι κριτής»· και στον ογδοηκοστό πρώτο: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών· και στο μέσο αυτών θα κρίνει τους θεούς». Και βεβαίως, την κλήση των εθνών μπορεί κανείς να τη μάθει από αυτήν (τη Βίβλο) σε πολλά σημεία, και μάλιστα από τον τεσσαρακοστό έκτο: «Όλα τα έθνη, χειροκροτήστε, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως»· και στον εβδομηκοστό πρώτο: «Ενώπιόν του θα προσπέσουν οι Αιθίοπες, και οι εχθροί του θα γλείψουν το χώμα· βασιλιάδες της Θαρσείς και τα νησιά θα προσφέρουν δώρα· βασιλιάδες των Αράβων και της Σαβά θα προσκομίσουν δώρα· και θα τον προσκυνήσουν όλοι οι βασιλιάδες της γης, όλα τα έθνη θα τον υπηρετήσουν».

Ψαλμός του Ασάφ. 81ος. Υπόθεση. Σχετικά με την αποβολή του λαού που αναφέρθηκε στον προηγούμενο ψαλμό, εδώ εκθέτει σαφέστερα και τις αιτίες για τις οποίες ο Θεός τους απέρριψε. «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών». Ονόμασε θεούς τους άρχοντες των Ιουδαίων, οι οποίοι κλήθηκαν υιοί του Θεού. Στάθηκε, λοιπόν, ανάμεσά τους ο Θεός, όταν πραγματοποίησε τη σωτήρια παρουσία Του, προκειμένου να τους κρίνει, κάνοντας έλεγχο των πεπραγμένων τους.

Επομένως, δεν ήταν άνθρωπος που αργότερα έγινε Θεός· αλλά, όντας Θεός, αργότερα έγινε άνθρωπος, για να θεοποιήσει μάλλον εμάς. Διότι αν, όταν έγινε άνθρωπος, τότε ονομάστηκε Υιός και Θεός, ενώ πριν γίνει άνθρωπος ο Θεός αποκαλούσε υιούς τους παλαιούς λαούς, και κατέστησε τον Μωυσή θεό του Φαραώ, και για πολλούς η Γραφή αναφέρει: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· τότε είναι φανερό ότι ονομάστηκε Αυτός Υιός και Θεός μετά από εκείνους. Πώς λοιπόν τα πάντα έγιναν δι' Αυτού, και ο Ίδιος υπάρχει πριν από τα πάντα; Ή πώς είναι πρωτότοκος πάσης κτίσεως, αν υπάρχουν αυτοί που ονομάστηκαν υιοί και θεοί πριν από Αυτόν; Και πώς αυτοί που πρώτοι μετέχουν, δεν μετέχουν στον Λόγο; Δεν είναι αληθινή αυτή η δοξασία· αποτελεί επινόηση αυτών που τώρα ιουδαΐζουν. Διότι πώς είναι καθόλου δυνατόν να επιγνώσουν κάποιοι τον Θεό ως Πατέρα; Επειδή ούτε υιοθεσία θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τον αληθινό Υιό, καθώς ο Ίδιος λέει: «Κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει».

Επομένως, δεν ήταν άνθρωπος ο οποίος αργότερα έγινε Θεός, αλλά όντας Θεός, αργότερα έγινε άνθρωπος, για να μας θεώσει. Διότι εάν, όταν έγινε άνθρωπος, τότε ονομάστηκε Υιός και Θεός, ενώ πριν γίνει άνθρωπος, ο Θεός ονόμαζε «υιούς» τους παλαιούς λαούς, και κατέστησε τον Μωυσή «θεό» του Φαραώ, και για πολλούς λέει η Γραφή: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών», είναι φανερό ότι Αυτός ονομάστηκε Υιός και Θεός μετά από εκείνους. Πώς λοιπόν «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Αυτός είναι προ πάντων» ή πώς είναι «πρωτότοκος όλης της κτίσεως», εάν υπάρχουν εκείνοι που ονομάστηκαν υιοί και θεοί πριν από Αυτόν; Και πώς εκείνοι, που είναι πρώτοι κατά μετοχήν, δεν μετέχουν στον Λόγο; Δεν είναι αληθινή αυτή η δοξασία· είναι επινόηση αυτών που σήμερα ιουδαΐζουν. Διότι πώς είναι καθόλου δυνατόν να γνωρίσουν κάποιοι τον Θεό ως Πατέρα; Επειδή ούτε η υιοθεσία θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τον αληθινό Υιό, όπως λέει ο ίδιος: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει θέωση χωρίς τον Λόγο, και μάλιστα πριν από Αυτόν, παρότι ο ίδιος λέει προς τους Ιουδαίους, τους αδελφούς αυτών: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού;».

Και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Διότι από εκεί ξεκίνησε και διασπάρθηκε το κήρυγμα σε ολόκληρο τον κόσμο. Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη. Ο Θεός, αφού στάθηκε σε συναγωγή θεών, θα διακρίνει τους θεούς· ενώ στα έθνη, θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη. Διότι στους μεν Αγίους αρμόζει το να διακρίνονται, για την επίγνωση της αξίας του καθενός· σε όσους δε έζησαν μάταια, το να κρίνονται. Ίσως μάλιστα από αυτό να καταδεικνύεται ότι η κόλαση των εθνών που βρίσκονται εκτός της ευσέβειας είναι διαφορετική, και όχι μία και η αυτή· διότι, ως προς το ότι έχουν εκπέσει από την επίγνωση του Θεού, είναι όλοι άξιοι βασάνων και κολάσεων· ως προς το ότι, όμως, είναι διαφορετικές οι πράξεις του βίου τους, τόσο στα πάθη της ατιμίας όσο και στις πονηρίες εναντίον των πλησίον, απαιτείται κρίση κατά των εθνών η οποία να διαλαμβάνει περί των αμαρτημάτων που έχουν διαπραχθεί εις βάρος των συνανθρώπων τους.

Σε πολλά σημεία της Γραφής είναι διεσπαρμένος ο λόγος περί της κρίσεως, ως ο πλέον αναγκαίος και συνεκτικός για τη διδασκαλία της ευσέβειας σε όσους έχουν πιστέψει στον Θεό διά του Ιησού Χριστού. Επειδή, όμως, ο λόγος περί της κρίσεως έχει καταγραφεί με ποικίλους τρόπους, θα φανεί ότι προκαλεί κάποια σύγχυση σε όσους δεν διακρίνουν με ακρίβεια τα σημαινόμενα. Διότι αναφέρεται: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν κρίνεται· ενώ εκείνος που απιστεί έχει ήδη κριθεί». Εάν, λοιπόν, αυτός που δεν πιστεύει είναι όμοιος με τον ασεβή, πώς έχει λεχθεί ότι «δεν θα αναστηθούν οι ασεβείς στην κρίση»; Και εάν οι πιστεύοντες έχουν γίνει υιοί Θεού διά της πίστεως, και για αυτόν τον λόγο είναι άξιοι να ονομάζονται και οι ίδιοι θεοί, πώς «ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο θα κρίνει θεούς»; Αλλά φαίνεται ότι η έννοια του κρίνεσθαι άλλοτε μεν χρησιμοποιείται από τη Γραφή με τη σημασία τού να δοκιμάζεται κανείς, άλλοτε δε με τη σημασία τού να κατακρίνεται· με τη σημασία της δοκιμασίας, όπως στο: «Κρίνε με, Κύριε, διότι εγώ πορεύθηκα μέσα στην ακακία μου»· διότι προσθέτει εκεί: «Δοκίμασέ με, Κύριε, και πείρασέ με»· με τη σημασία δε της κατακρίσεως, όπως στο: «Εάν κρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν»· διότι εάν εξετάζαμε τους εαυτούς μας, λέγει, δεν θα υποβαλλόμασταν σε κατάκριση.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΑ΄. <Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών.> (D f. 208 b, F f. 135) Και ως Θεό βεβαίως σε αυτά αναμφίβολα αποκαλεί τον Σωτήρα, Θεό αληθινό, όχι νόθο, όχι ψευδώνυμο, ούτε κάποιον που έλαβε την ονομασία από άλλον κατά χάριν, αλλά αυτόν που είναι κατά φύσιν και αληθώς αυτό που ήταν, και αυτό που λέγεται.

Θεούς, πάλι, αναφέρει αυτούς που δεν είναι μεν πραγματικά θεοί, αλλά έχουν ονομαστεί έτσι κατά χάριν· τους οποίους μνημονεύει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, εντούτοις για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε από αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Υπάρχουν, επομένως, κάποιοι που έχουν ονομαστεί θεοί κατά χάριν. Γι' αυτό, άλλωστε, έχει ειπωθεί και προς εμάς μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Εγώ είπα: Θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ως αληθινός Θεός, λοιπόν, ο μονογενής Λόγος του Θεού, στάθηκε σε σύναξη θεών. Και ποιών άραγε θεών; Εκείνων που έχουν τιμηθεί με την ονομασία του Θεού λόγω του αξιώματος της ιερωσύνης.

Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη. Οι δε υπόλοιποι τρεις ερμήνευσαν: Ο Ισχυρός Θεός, αφού μίλησε, κάλεσε τη γη. Οι δε Εβδομήκοντα ονόμασαν θεούς τους άρχοντες και τους κριτές, πράγμα το οποίο αποτελεί ίδιον μόνο του Θεού. Γι' αυτό λοιπόν, προφητεύοντας στον 81ο ψαλμό: Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς, πρόσθεσε: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία;

Εν συνεχεία, επειδή προηγουμένως ονόμασε τον Χριστό του Θεού άνδρα της δεξιάς Του και Υιό ανθρώπου κραταιωμένο, υποδηλώνοντας την ένσαρκη παρουσία Του, για να μην Τον θεωρήσει κανείς απλό άνθρωπο και όμοιο με τους πολλούς, θεολογεί γι' Αυτόν στα προκείμενα λέγοντας: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών». Και προκειμένου να μην ταραχθεί κανείς ως προς το δόγμα της μοναρχίας (του Θεού), ακούγοντας τον Χριστό του Θεού να ονομάζεται Θεός, ευλόγως ονομάζει θεούς και τους περισσότερους που κατηγορούνται στα επόμενα, σχεδόν προτρέποντάς μας να μη διστάζουμε να αποκαλούμε Θεό και τον Υιό του Θεού. Διότι, εάν οι κατακρινόμενοι άρχοντες του έθνους αξιώθηκαν να ονομαστούν θεοί, ποιος κίνδυνος θα υπήρχε στο να ομολογήσουμε ως Θεό τον άνδρα της δεξιάς του Θεού και τον κραταιωμένο Υιό του ανθρώπου; Έπειτα, στο τέλος όλων, ο Προφήτης αναπέμπει προσευχή υπέρ της κλήσεως των εθνών λέγοντας: «Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κατακληρονομήσεις όλα τα έθνη». Συναφής με αυτόν φαίνεται να είναι και ο μθ΄ ψαλμός, στον οποίο επίσης έχει λεχθεί: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε». Και στους δύο, επομένως, παρουσιάζεται ως Θεός θεών· και πάλι και στους δύο καταγράφεται να κρίνει.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΠΑʹ. Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς. Ο μεν προηγούμενος λόγος κατηγορεί ολόκληρο τον ιουδαϊκό λαό, καθώς ο Θεός λέει με σαφήνεια: Δεν άκουσε ο λαός μου τη φωνή μου, και ο Ισραήλ δεν με πρόσεξε. Και τους εγκατέλειψα στις επιδιώξεις της καρδιάς τους· και πάλι: Εάν ο λαός μου με άκουγε, εάν ο Ισραήλ πορευόταν στις οδούς μου, σε ελάχιστο χρόνο θα είχα ταπεινώσει τους εχθρούς τους. Ο παρών, όμως, ψαλμός, ακολουθώντας εκείνους, κατηγορεί τους προεστώτες του λαού. Απευθύνεται, λοιπόν, προς άρχοντες και κριτές λέγοντας: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία, και θα προσωποληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών; Αποδώστε δικαιοσύνη στον φτωχό και τον ταπεινό, δικαιώστε το ορφανό και τον πένητα.

«Εσείς όμως ως άνθρωποι πεθαίνετε, και ως ένας από τους άρχοντες πέφτετε». Ανακρίνοντας, λοιπόν, ο Θεός Λόγος τους προεστώτες του λαού, δηλαδή τους ιερείς και τους αρχιερείς, καθώς και τους υπόλοιπους άρχοντες, εξετάζει τα προκείμενα ζητήματα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών, και ανάμεσά τους διακρίνει θεούς»· κατά δε τον Ακύλα: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή ισχυρών, στο μέσο ο Κύριος κρίνει»· κατά δε τον Σύμμαχο: «Ο Θεός στάθηκε σε σύνοδο Θεού, και ανάμεσά τους κρίνει ο Θεός». Και καθώς κρίνει αυτός ο Θεός, δηλαδή ο Λόγος του Θεού, και διακρίνει την ονομαζόμενη συναγωγή των θεών, προβάλλει ελέγχους στους κρινόμενους. Και επειδή «οι δυνατοί θα εξεταστούν αυστηρά», ευλόγως διαχωρίζει ξεχωριστά και κρίνει το τάγμα των προαναφερθέντων θεών, αφού πρώτα, στον προηγούμενο λόγο, ανέπτυξε τον έλεγχο του πλήθους του λαού. Αλλά και διαχωρίζει, κρίνοντας τους άξιους σωτηρίας και εκείνους που δεν είναι τέτοιοι. Και κρίνει όχι με έπαρση, ούτε τυραννικά, καθισμένος ψηλά, αλλά συγκαταβαίνοντας στους κρινόμενους, στέκεται ανάμεσά τους, γινόμενος όμοιος με αυτούς ως προς τη μορφή μέσω του ανθρώπου που προσέλαβε. Από αυτό το σημείο, πλέον, προλαμβάνοντας απευθύνεται συνετίζοντας εκείνους που πρόκειται να κριθούν, και προφυλάσσοντάς τους ώστε να μην υποπέσουν στην τιμωρία της κρίσης, αλλά να κατορθώσουν την αρετή εγκαίρως και να προφυλαχθούν μέσω των ελέγχων που τους απευθύνονται.

Αυτά, εξάλλου, θα μπορούσαν να αναφερθούν και στον καιρό της πρώτης έλευσης του Σωτήρα μας, κατά τον οποίο, μεταβαίνοντας στις συναγωγές του ιουδαϊκού έθνους και περνώντας ανάμεσα στους άρχοντες, έκανε συζητήσεις μαζί τους και τους απηύθυνε ελέγχους, δίνοντας μαρτυρία και διασαφηνίζοντας τα σχετικά με την κρίση που επρόκειτο να τους καταλάβει. Έτσι, λοιπόν, ο Θεός στεκόταν εκείνον τον καιρό σε συναγωγή θεών, και στο μέσο τους έκρινε τους προαναφερθέντες θεούς· διότι αντί της λέξης «διακρίνει», ο Σύμμαχος και ο Ακύλας την απέδωσαν ως «κρίνων».

Αυτός λοιπόν ο Λόγος του Θεού, αφού έλαβε μορφή δούλου και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, στάθηκε σε συναγωγή θεών και, όντας ανάμεσα σε αυτούς που ονομάστηκαν θεοί μεταξύ των ανθρώπων, τους έκρινε, όταν τους έλεγε: «Ο λόγος που σας μίλησα, αυτός θα σας κρίνει». Και μάλλον έτσι θα άρμοζε να εκλαμβάνουμε το παρόν χωρίο της Γραφής, παρά να νομίζουμε ότι ο Θεός που βρίσκεται υπεράνω των πάντων, ο ίδιος ο Πατέρας, εισάγεται σε αυτά στεκόμενος ανάμεσα σε άλλους θεούς. Διότι ούτε είναι θεμιτό να υπονοεί κανείς ότι υπάρχουν κάποιοι ισότιμοι με Αυτόν, ούτε να Τον υποβιβάζει σε τέτοιο βαθμό, ώστε να υποθέτει ότι παρίσταται και στέκεται ανάμεσα σε ανθρώπους. Όλα αυτά όμως θα ταίριαζαν απόλυτα στον Χριστό του Θεού· ο οποίος βεβαίως, λέγοντας: «Έως πότε θα κρίνετε άδικα και θα προσωποληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;», δεν θα τα έλεγε αυτά μόνο προς εκείνους με τους οποίους συνομιλούσε όντας παρών, αλλά θα απηύθυνε αυτούς τους λόγους και προς όλους εκείνους που έχουν λάβει την εξουσία να κρίνουν άλλους.

Σε εσένα λοιπόν αρμόζει να κρίνεις όλους τους ανθρώπους, επειδή εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη. Και ο μεν παρών ψαλμός έκανε λόγο για συναγωγή θεών, και για Θεό που ίσταται στο μέσο, και που κρίνει θεούς, και διατύπωσε ολόκληρη τη διδασκαλία περί κρίσεως· στο τέλος δε πρόσθεσε το, «Ανάστα, ο Θεός, κρίνον την γην».

Ο Λόγος του Θεού έχει ονομαστεί Θεός θεών, εφόσον νοήσουμε ως θεούς τους μακάριους και θεοφιλείς άνδρες, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού· στους οποίους και έχει ειπωθεί: «Εγώ είπα, είστε θεοί»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· και, «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη». Διότι και σε αυτά τα χωρία ως Θεός θεών δεν αναγορεύεται κανένας άλλος, παρά μόνο ο Λόγος που βρισκόταν στην αρχή μαζί με τον Θεό· αυτός ακριβώς που κατέστησε και τους ίδιους θεούς μέσω της δικής του χορηγίας και της μετοχής στο δικό του Πνεύμα.

Εάν όμως υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού και θεοί σύμφωνα με το: «Ο Θεός εστάθη σε σύναξη θεών», και: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε», και: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· αλλά «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι, παρότι υπάρχουν αμέτρητοι υιοί, κανείς, λέγει, δεν θα ομοιωθεί με Αυτόν, ούτε θα εξισωθεί, διότι είναι εκλεκτός και μονογενής και πρωτότοκος πάσης κτίσεως, Λόγος και σοφία και δύναμη και σοφία του Θεού. Και μου φαίνεται ότι φανερώνει τη γνώση αυτών μέσα από τα παραπάνω, στα οποία είπε: «Οι ουρανοί θα δοξολογήσουν τα θαυμάσιά σου». Διότι ένα από τα θαυμάσια ήταν και αυτό το οποίο επρόκειτο να αναφέρει στη συνέχεια σχετικά με τον Μονογενή του Θεού· και μάλιστα αναγκαίως· επειδή επρόκειτο να υποδείξει μέσω της προφητείας εκείνον που θα γεννιόταν από το σπέρμα του Δαβίδ, προθεωρεί τη θεότητα Εκείνου που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του· ώστε να μάθουμε ταυτόχρονα ποια ήταν η δύναμη που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του, και ότι ο μεν ένας ήταν υιός του Δαβίδ, Εκείνος όμως που θα κατοικούσε μέσα του ήταν Υιός του Θεού.

Ποιοι άραγε θα μπορούσαν να είναι αυτοί που βρίσκονται ολόγυρά του, παρά μόνο οι υιοί του Θεού, οι οποίοι και οι ίδιοι ονομάζονται θεοί, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»; Διότι και το «Σε βουλή αγίων», και το «Σε εκκλησία πρωτοτόκων», και το «Σε σύναξη θεών», νομίζω ότι είναι ένα και το αυτό. Έχοντας σταθεί λοιπόν ανάμεσά τους και περιστοιχιζόμενος από αυτούς, ο Υιός του Θεού λέγεται ότι είναι δοξαζόμενος, καθώς και μέγας και φοβερός. Ο Σύμμαχος πάντως απέδωσε τα προκείμενα λόγια με αυτόν τον τρόπο: «Θεέ αήττητε μέσα σε πολυάριθμη ομήγυρη αγίων, και επίφοβε ανάμεσα σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω σου»· ο δε Ακύλας λέγει: «Ισχυρός που υπερισχύει σε απόρρητο αγίων, πλήθος, πλήθος, και επίφοβος σε όλους γύρω του». Η δε διάνοια του λόγου φανερώνει την ακολουθία. Επειδή, δηλαδή, είσαι δυνατός, Κύριε, λέγει, και η αλήθειά σου βρίσκεται γύρω σου, εύλογα είσαι μέγας, και είσαι φοβερός, και δοξάζεσαι σε βουλή αγίων, και ανάμεσα σε αυτούς που περιστοιχίζουν τη θεότητά σου, οι οποίοι, αντιλαμβανόμενοι την αλήθεια των υποσχέσεών σου, αναπέμπουν τις πρέπουσες ευχαριστίες με θαυμασμό για τη θεότητά σου. Γι' αυτό λίγο πιο πριν έλεγαν: «Θα εξομολογηθούν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, και την αλήθειά σου στην Εκκλησία των αγίων».

Η εξομολόγηση θα ήταν γνήσια, εάν αλαλάζαμε προς Αυτόν με ψαλμούς, δηλαδή μέσω των οργάνων της ψυχής, τα οποία είναι τα σώματα· μέσω αυτών αρμόζει να επιτελούμε τον λεγόμενο αλαλαγμό, επιδεικνύοντας με σώφρονα βίο και ενάρετη πολιτεία την αρμονία του θείου Πνεύματος και τον άγιο ρυθμό. Αυτά, βέβαια, έχουν ειπωθεί πρωτίστως προς τον λαό των Ιουδαίων, καθώς ο λόγος τούς προσκαλεί στη γνώση του Σωτήρα μας· ωστόσο, θα μπορούσαν ωφέλιμα να εφαρμοστούν και σε όλους εμάς. «Διότι ο Κύριος είναι Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας πάνω σε όλους τους θεούς». Όσα έχουν παραγγελθεί στα προηγούμενα, πρέπει να τα επιτελούμε στον Κύριο και Σωτήρα μας, δηλαδή στον Λόγο του Θεού, τόσο για τους υπόλοιπους λόγους όσο και διότι, όντας εκ φύσεως μέγας Θεός, τυγχάνει και μέγας βασιλιάς, ως ο μονογενής Λόγος του Θεού. Είναι δε μέγας βασιλιάς πάνω σε όλους τους θεούς, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «πάνω από όλους τους θεούς»· είτε αυτών που από πλάνη θεωρούνται θεοί από τα έθνη· είτε εκείνων που είναι παρόμοιοι με τον Μωυσή, στον οποίο ειπώθηκε: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· είτε των θεών για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· διότι κανείς από αυτούς δεν είναι όμοιός Του. Γι' αυτό και αλλού έχει ειπωθεί: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο, και ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;»

Ψαλμός του Ασάφ. Ο λόγος αφορά τη συναγωγή, ελέγχοντας τους άρχοντές της και καλώντας τα έθνη. «Ο Θεός στάθηκε» ανάμεσα σε θεούς, όχι στα είδωλα, αλλά στους ανθρώπους, σε όσους είναι μεγάλοι κατά Θεόν, και σε όσους είναι μεγάλοι επί της γης, δηλαδή τους άρχοντες. «Στο μέσο». Για να δείξει ποια (ή πόση) είναι η διαφορά μεταξύ των μεν και των δε. «Έως πότε». Επιτιμά τους κρατούντες (τους άρχοντες) της γήινης πολιτείας, επειδή κρίνουν σύμφωνα με τα φαινόμενα και όχι σύμφωνα με τη δικαιοσύνη.

Συνέσεως στον Ασάφ. Ψαλμός 81ος. Σύντομη είναι η επιγραφή του ψαλμού· διότι τέτοιο είναι και το θέμα που πραγματεύεται, προτροπή δηλαδή σε δικαιοσύνη και επίκριση, επειδή δεν μένουν σταθεροί σε αυτήν. Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο κρίνει θεούς. Μεγάλη είναι και αυτή η απόδειξη της αγάπης του Θεού για εμάς, το ότι ο Δημιουργός μετέδωσε τη δική του προσωνυμία στο πλάσμα. Και ενώ ο ίδιος ονομάζεται κατεξοχήν Θεός, κατά χάριν έδωσε σε μερικούς το να ονομάζονται έτσι, σε όσους έχουν το αξίωμα της εξουσίας μιμούμενοι τον Θεό, τον άρχοντα των πάντων, και το διαφυλάττουν. Γι' αυτό και τώρα ονόμασε θεούς όσους υπερέχουν στον λαό· για τους οποίους και ο Μωυσής έλεγε: Θεούς δεν θα κακολογήσεις, και δεν θα μιλήσεις άσχημα για τον άρχοντα του λαού σου. Αλλά από αυτούς, εκείνους μεν που είναι αληθινοί και δεν διαψεύδουν την ιδιότητά τους, διαφυλάττοντας το αξίωμα της προφητείας, ή της ιερωσύνης, ή της στρατηγίας, τους τιμά τόσο πολύ, ώστε στέκεται στη σύναξή τους, όπως λέει ο ψαλμωδός. Όσους όμως πράττουν έργα ανάξια της τιμής που τους δόθηκε, τους κρίνει στο μέσο, δηλαδή, ενώπιον όλης της κτίσης τους απογυμνώνει από την αξία και το αξίωμά τους, και τους παραδειγματίζει επειδή, ενώ έλαβαν τον κλήρο να εξουσιάζουν, συνέβη το αντίθετο και εξουσιάστηκαν από την κακία. Σε αυτούς ο προφήτης ταυτόχρονα επιτιμά και προτρέπει τα εξής: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα μεροληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;

Στον ΜΘ΄ Ψαλμό. Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη, από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. α΄. Και αλλού λέει ο ίδιος: Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών. Και πάλι: Εγώ είπα· είστε θεοί. Και ο Παύλος: Διότι, και αν ακόμη υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι. Και ο Μωυσής: Θεούς δεν θα κακολογήσεις.

Εσείς σκοτώσατε τον μέγα Ζαχαρία μεταξύ του ναού και του θυσιαστηρίου· το δε όνομα Ζαχαρίας ερμηνεύεται, μνήμη Θεού. Εγώ δε, όταν ήλθα, αυτόν τον Ζαχαρία, τη μνήμη του Θεού, τον οποίο εσείς θανατώσατε μεταξύ του ναού και του θυσιαστηρίου, δηλαδή μεταξύ του σώματος και της ψυχής (διότι ναός της ψυχής είναι το σώμα, όπως ακριβώς και θυσιαστήριο του Θεού είναι η ψυχή, στην οποία αναπέμπεται η προσφορά της λογικής λατρείας και τα θυμιάματα των προσευχών)· αυτήν τη μνήμη του Θεού, αφού τη ζωοποίησα, την εγκατέστησα στις καρδιές των ανθρώπων, ώστε όλοι όσοι τη δεχθούν να ιερατεύουν στον Θεό. Ποιος λοιπόν έχει δαιμόνιο, εγώ ή εσείς; Πείτε. Μην κρίνετε κατ' όψιν, αλλά να κρίνετε με δίκαιη κρίση. Αυτόν τον λόγο τον θυμούνται και οι μαθητές του Κυρίου. Διότι, όταν εγκαλούνταν από τους γραμματείς και τους Φαρισαίους να μη διδάσκουν στο όνομα του Χριστού, με τα λόγια: «Δεν σας δώσαμε ρητή παραγγελία να μη διδάσκετε στο όνομα του Ιησού; Και ιδού, έχετε γεμίσει την Ιερουσαλήμ με τη διδαχή σας»· τότε εκείνοι αποκρίνονται, υπενθυμίζοντας ταυτόχρονα την άδικη κρίση τους, και λέγοντας: «Εάν είναι δίκαιο να ακούμε εσάς περισσότερο παρά τον Θεό, κρίνετε το εσείς». Δες, αγαπητέ, και τον προφήτη, στον ψαλμό που μόλις ψάλθηκε σε εμάς, να μιλάει ολοφάνερα για την ένσαρκη παρουσία του Κυρίου και για το ότι δεν πρέπει να κρίνουμε άδικα: «Ο Θεός στάθηκε», λέει, «σε σύναξη θεών, και ανάμεσα σε θεούς θα κρίνει».

Ο Θεός, λοιπόν, στάθηκε σε συναγωγή θεών, και ανάμεσά τους θα κρίνει θεούς. Θα διακρίνει τους θεούς από εκείνους που ήταν άλλοτε θεοί των Ιουδαίων. Και το Άγιο Πνεύμα τούς λέει: «Έως πότε θα κρίνετε άδικα και θα προσωποληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;». Και ο Κύριος λέει: «Μην κρίνετε σύμφωνα με την εξωτερική εμφάνιση, αλλά να κρίνετε με δίκαιη κρίση».

Ότι δε μέσω της θεώσεως είναι θεοί και οι άγιοι, «ο Θεός», αναφέρει, «στάθηκε σε σύναξη θεών, και ανάμεσά τους θα κρίνει θεούς», όταν δηλαδή στέκεται ο Θεός ανάμεσα σε θεούς κατανέμοντας τις αξίες, όπως λέει ερμηνεύοντας ο Θεολόγος Γρηγόριος.

Πόσα είναι τα προσκυνούμενα που βρίσκουμε στην Αγία Γραφή και με πόσους τρόπους προσφέρουμε προσκύνηση στα κτίσματα; Πρώτον μεν, εκείνα στα οποία αναπαύεται ο Θεός, ο μόνος άγιος και «αυτός που αναπαύεται στους αγίους», όπως στην αγία Θεοτόκο και σε όλους τους αγίους. Αυτοί δε είναι εκείνοι που εξομοιώθηκαν όσο το δυνατόν με τον Θεό, τόσο εξαιτίας της δικής τους προαιρέσεως όσο και εξαιτίας της ενοικήσεως και της συνεργείας του Θεού, οι οποίοι και ονομάζονται αληθινά θεοί, όχι κατά φύση, αλλά κατά χάρη (θέσει), όπως ακριβώς πυρ ονομάζεται ο πυρακτωμένος σίδηρος, όχι κατά φύση, αλλά κατά θέση και μέθεξη του πυρός. Διότι λέγει: «Να είστε άγιοι, επειδή εγώ είμαι άγιος». Αυτό είναι το πρώτο, η προαίρεση. Έπειτα, σε καθέναν που επιλέγει με την προαίρεσή του το αγαθό, ο Θεός συνεργεί προς το αγαθό· έπειτα «θα κατοικήσω μέσα τους και θα συναναστραφώ μαζί τους», και «είμαστε ναοί του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα μας»· έπειτα «τους έδωσε εξουσία εναντίον των ακαθάρτων πνευμάτων, ώστε να τα εκβάλλουν και να θεραπεύουν κάθε νόσο και κάθε ασθένεια», και «όσα κάνω εγώ, θα τα κάνετε και εσείς, και μεγαλύτερα από αυτά θα κάνετε»· έπειτα «ζω εγώ», λέγει ο Κύριος, «ότι θα δοξάσω εκείνους που με δοξάζουν», και «εφόσον συμπάσχουμε, ώστε και να συνδοξαστούμε», και «ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών· και ανάμεσα σε θεούς θα κρίνει».

Ψαλμός πα'. Ψαλμός του Ασάφ. «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών». Όχι επειδή υπάρχουν πολλοί θεοί, διότι ο κατά φύσιν αληθινός Θεός είναι ένας, ο δημιουργός του κόσμου. Αποκαλούνται όμως θεοί και οι βασιλείς της γης και οι ηγέτες του λαού, ως αντιπρόσωποι του Θεού, εφόσον κρίνουν τη γη και επειδή τιμώνται εξαιρετικά από τους λαούς. Στάθηκε δε ανάμεσά τους όχι μία φορά, αλλά πάντοτε στέκεται αόρατα και απερίγραπτα μεταξύ τους. Επειδή όμως είναι πολλοί, υπάρχει διαφορά μεταξύ αυτών των θεών. Διότι άλλοι μεν από αυτούς υπερασπίζονται το δίκαιο, άλλοι δε ρέπουν προς την αδικία και την πλεονεξία. «Και ανάμεσά τους θα κρίνει θεούς», διαχωρίζοντας και ελέγχοντας αυστηρά την άδικη κρίση τους και λέγοντας: «Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα μεροληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;» Και όχι απλώς τους ελέγχει, αλλά και τους διδάσκει για ποιους και πώς πρέπει να λυτρώνουν τους ταπεινούς. «Κρίνετε δίκαια», λέει, «τον ορφανό και τον φτωχό. Δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα και τον φτωχό, γλιτώστε τους από το χέρι του αμαρτωλού». Διότι σε πολλά σημεία η Γραφή εύλογα αποκαλεί τους αδίκους αμαρτωλούς, ακόμη και χωρίς να έχουν διαπράξει σαρκική αμαρτία. Εκείνος που κρίνει άδικα και πλεονεκτεί, ονομάζεται αμαρτωλός από τη Γραφή. «Δεν γνώρισαν» αυτά «ούτε τα κατάλαβαν» και γι' αυτό «πορεύονται στο σκοτάδι. Ας σαλευτούν τα θεμέλια της γης», εξαιτίας της παρακοής τους.

Ψαλμός πβ'. Ωδή του Ασάφ. «Θεέ, ποιος θα εξομοιωθεί με εσένα;» Διότι, αν και στάθηκες «σε σύναξη θεών», ωστόσο η διαφορά μεταξύ εσένα και εκείνων είναι μεγάλη και άπειρη, και κανείς δεν πρόκειται να εξομοιωθεί μαζί σου. Γι' αυτό «μη σιωπήσεις, ούτε να παραμείνεις ήσυχος, ω Θεέ. Διότι, ιδού, οι εχθροί σου θορύβησαν και αυτοί που σε μισούν σήκωσαν κεφάλι. Εναντίον του λαού σου μηχανεύτηκαν πανούργο σχέδιο. Είπαν: Ελάτε και ας τους εξολοθρεύσουμε, ώστε να μην είναι πλέον έθνος και να μη μνημονευθεί πια το όνομα του Ισραήλ».

Δες το μέγεθος και γνώρισε το ύψος της επαγγελίας· διότι, όπου υπάρχει έλευση και παραμονή του Υιού και του Πατρός μέσω της επιφοιτήσεως του θείου Πνεύματος, να γνωρίζεις ότι εκεί υπάρχει θέωση κατά χάριν και μέθεξιν. Και αυτοί που αξιώθηκαν με αυτόν τον τρόπο γίνονται θεοί, όπως ακριβώς υποσχέθηκε ο Θεός μέσω του Δαβίδ: Και σε μια τέτοια «συναγωγή θεών» ίσταται ο Θεός, δηλαδή αναπαύεται και μένει διηνεκώς μέσα τους η χάρη του θείου Πνεύματος, «και εν μέσω θεών διακρίνει».

Από εκείνο, λοιπόν, το γένος και από τους υπόλοιπους ανθρώπους, όσοι μέσω της επιμέλειας των ηθών τους φρόντισαν να πλησιάσουν τον Θεό, αλλά βεβαίως και όσοι κατόρθωσαν να ανέλθουν στην τάξη των κριτών και των αρχόντων με το αξίωμα της δικαιοσύνης, όλοι αυτοί έχουν αξιωθεί της θείας αυτής προσαγορεύσεως. Διότι λέει: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος μίλησε», και «εγώ είπα, θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου», και «ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών» και «ανάμεσα τους θα κρίνει θεούς», και «δεν θα κακολογήσεις θεούς και δεν θα μιλήσεις άσχημα για άρχοντα του λαού σου». Είναι φανερό, λοιπόν, από τα όσα ειπώθηκαν ότι η Θεία Γραφή ονομάζει θεούς τόσο τους φίλους της αρετής όσο και τους υπηρέτες της δικαιοσύνης.

Ποιους έχει ονομάσει «υιούς του Θεού» ο Μωυσής; Όσοι υπέθεσαν ότι εννοεί τους αγγέλους παραλογίζονται. Υιούς του Θεού ονόμασε εδώ αυτούς που κατάγονται από τον Σηθ. Διότι η Γραφή, αφού ανέφερε πώς γεννήθηκε ο Ενώς από τον Σηθ, πρόσθεσε: «αυτός ήλπισε να επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου του Θεού». Ο Ακύλας, πάλι, αναφέρει: «τότε έγινε η αρχή της επίκλησης του ονόματος του Κυρίου». Υπονοεί δε ότι λόγω της ευσέβειάς του, αυτός πρώτος αξιώθηκε τη θεία προσωνυμία και ονομάστηκε θεός από τους συγγενείς του, γι' αυτό και οι απόγονοί του ονομάζονταν υιοί του Θεού· εξού και ο Κύριος λέει μέσω του προφήτη Δαβίδ: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου» και «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και ανάμεσα τους θα κρίνει θεούς». Με αυτόν τον τρόπο ονομάζει τους άρχοντες· διότι πράγματι προσθέτει αμέσως: «Έως πότε θα κρίνετε άδικα και θα προσωποληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;» και τα εξής. Και σε πολλά σημεία της Γραφής θα βρεις να ονομάζονται θεοί εκείνοι που ξεχωρίζουν από τους πολλούς ανθρώπους.

«Πείτε στους καλεσμένους: Ιδού, ετοίμασα το γεύμα μου, οι ταύροι μου και τα σιτευτά ζώα έχουν σφαχτεί, και όλα είναι έτοιμα· ελάτε στους γάμους. Εκείνοι όμως αδιαφόρησαν και έφυγαν, ο ένας στο δικό του χωράφι και ο άλλος στο εμπόριό του· και οι υπόλοιποι, αφού έπιασαν τους δούλους του, τους κακοποίησαν και τους σκότωσαν. Όταν τα άκουσε εκείνος ο βασιλιάς, οργίστηκε και, στέλνοντας τα στρατεύματά του, εξολόθρευσε εκείνους τους φονιάδες και κατέκαψε την πόλη τους.» Και αυτή η παραβολή υποδηλώνει την απείθεια των Ιουδαίων, όπως ακριβώς και η παραβολή του αμπελώνα. Με τη διαφορά ότι, ενώ εκείνη δηλώνει τον θάνατο του Χριστού, αυτή δηλώνει γαμήλια χαρά, δηλαδή την ανάσταση. Δείχνει μάλιστα αυτή η παραβολή ότι αυτοί αμάρτησαν χειρότερα από εκείνους της προηγούμενης παραβολής. Διότι εκείνοι μεν, όταν τους ζητήθηκαν καρποί, φόνευσαν αυτούς που τους τους ζητούσαν· τούτοι όμως, ενώ καλούνταν σε γάμους, επέδειξαν την ίδια δολοφονική μανία· επομένως, ο Θεός παρομοιάζεται με άνθρωπο βασιλιά, διότι δεν φανερώνεται όπως ακριβώς είναι, αλλά όπως πρέπει να φανερωθεί σε εμάς. Όταν λοιπόν πεθαίνουμε ως άνθρωποι, υποκείμενοι στα ανθρώπινα ελαττώματα, ο Θεός μας φανερώνεται ως άνθρωπος· όταν όμως περπατάμε ως θεοί, τότε στέκεται ο Θεός σε σύναξη θεών. Όπως, λοιπόν, και όταν ζούμε ως θηρία, γίνεται και Εκείνος για εμάς πάνθηρας και αρκούδα και λιοντάρι· και κάνει γάμο για τον Υιό Του, ενώνοντάς τον με κάθε ωραία ψυχή. Διότι Νυμφίος είναι ο Χριστός, και νύμφη είναι η Εκκλησία και η ψυχή.