Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 81:5

Είναι ολοφάνερο ότι οι δυστυχείς αυτοί ρήτορες αντιστρατεύονται στον θεολόγο Γρηγόριο. Διότι εκείνος λέγει στον λόγο του «Περὶ Υἱοῦ» ότι όσα λέγονται για την Τριάδα στον ενικό, αυτά στην ενανθρώπηση του Χριστού ισχύουν αντίστροφα· και όσα πάλι λέγονται για την Τριάδα στον πληθυντικό, αυτά στην οικονομία ισχύουν κατά τρόπο μοναδικό. Παραδείγματος χάριν, έχουμε διδαχθεί να ομολογούμε για την αγία και ομοούσιο Τριάδα μία ουσία, μία θέληση, μία ενέργεια· ενώ για την ενανθρώπηση του ενός Προσώπου της ίδιας αγίας Τριάδος ομολογούμε δύο φύσεις, ενωμένες καθ’ υπόστασιν, οι οποίες έχουν θέληση και ενέργεια. Γι’ αυτό, ακολουθώντας τον θείο Γρηγόριο, εμείς οι σώφρονες λέμε ότι στον Χριστό υπάρχουν διαφορετικές ενέργειες και θελήσεις. Διότι, όπως λέγει, όσα για την Τριάδα λέγονται στον ενικό, στην ενανθρώπηση ισχύουν αντίστροφα. Στην Τριάδα, δηλαδή, ισχύει το «άλλος και άλλος», ενώ στον Χριστό όχι το «άλλος και άλλος», αλλά το «άλλο και άλλο»· ενώ στην Τριάδα δεν υπάρχει το «άλλο και άλλο». Αλλά αυτά δεν τα γνώρισαν ούτε τα κατάλαβαν όσοι αιγυπτιάζουν κατά τον νου. Πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, λέγοντας ότι «όλα όσα, αν προστεθούν και λεχθούν για τον Χριστό, αυτά αρμόζουν σε ολόκληρη την αγία Τριάδα».

«Έως πότε θα κρίνετε με αδικία;» Φέρνει στο φως την αδικία που διαπράττεται από αυτούς εις βάρος του λαού. «Ας κλονιστούν όλα τα θεμέλια της γης». Ως «θεμέλια της γης» ονομάζει τους άρχοντες του αιώνα τούτου, οι οποίοι, πριν ακόμη από τον λαό των Ιουδαίων, τιμωρήθηκαν, καθώς αποβλήθηκαν από την τυραννία που ασκούσαν εναντίον μας διαμέσου του λογίου που ειπώθηκε σε εμάς: «Τώρα ο άρχων του κόσμου τούτου θα εκβληθεί έξω». Διότι κλονίστηκαν από τη θέση που κατείχαν άλλοτε. Επειδή, λοιπόν, πρώτοι αυτοί καταργήθηκαν δια του σταυρού Του, και έπειτα έλαβε χώρα η αποβολή του Ισραήλ μετά το κήρυγμα του Ευαγγελίου σε όλα τα έθνη, πρόσθεσε: «Εγώ είπα: Θεοί είστε. Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Αλλά επειδή προβάλλουν ως πρόφαση αυτό που είναι γραμμένο στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και συλλογίζονται: «Ιδού, λέει έκτισε, άρα είναι κτίσμα», είναι αναγκαίο και από αυτό να δείξουμε πόσο πλανώνται, επειδή δεν γνωρίζουν τον σκοπό της θείας Γραφής. Εάν λοιπόν είναι Υιός, ας μην ονομάζεται κτίσμα· εάν πάλι είναι κτίσμα, ας μην ονομάζεται Υιός. Διότι έχει αποδειχθεί προηγουμένως πόση διαφορά υπάρχει μεταξύ κτίσματος και Υιού. Και επειδή η τελείωση δεν εδραιώνεται σε κτίστη και κτίσμα, αλλά σε Πατέρα και Υιό, είναι ανάγκη ο Κύριος να μην ονομάζεται κτίσμα, αλλά Υιός. «Δεν είναι λοιπόν γραμμένο;» θα πει κάποιος. Ναι, είναι γραμμένο, και έχει ειπωθεί αναγκαίως· όμως οι αιρετικοί κατανοούν εσφαλμένα αυτό που έχει ειπωθεί ορθά. Διότι, εάν κατανοούσαν και γνώριζαν τον χαρακτήρα του Χριστιανισμού, δεν θα έλεγαν ότι ο Κύριος της δόξης είναι κτίσμα, ούτε θα προσέκρουαν σε αυτό που έχει γραφτεί ορθά. Εκείνοι λοιπόν «δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν»· γι' αυτό, όπως είναι γραμμένο, «πορεύονται στο σκοτάδι». Εμείς όμως είναι αναγκαίο να μιλήσουμε, ώστε αφενός εκείνοι να αποδειχθούν και σε αυτό άφρονες, και αφετέρου εμείς να μην παραλείψουμε τον έλεγχο κατά της ασέβειάς τους, μήπως τυχόν μετανοήσουν και οι ίδιοι.

Αλλά επειδή προφασίζονται αυτό που έχει γραφτεί στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», και λένε μεταξύ τους: «Ιδού, τον έκτισε, επομένως είναι κτίσμα», είναι αναγκαίο να δείξουμε και από αυτό πόσο πλανώνται, μη γνωρίζοντας τον σκοπό της θείας Γραφής. Εάν λοιπόν είναι Υιός, ας μην ονομάζεται κτίσμα· εάν πάλι είναι κτίσμα, ας μην ονομάζεται Υιός. Διότι έχει αποδειχθεί προηγουμένως πόση διαφορά υπάρχει μεταξύ κτίσματος και Υιού. Και επειδή η τελείωση δεν ισχύει ως προς τον κτίστη και το κτίσμα, αλλά ως προς τον Πατέρα και τον Υιό, είναι ανάγκη ο Κύριος να μην ονομάζεται κτίσμα, αλλά Υιός. «Δεν έχει γραφτεί λοιπόν;» λέει κάποιος. Ναι, έχει γραφτεί, και αναγκαίως ειπώθηκε· αλλά οι αιρετικοί κατανοούν κακώς αυτό που έχει ειπωθεί ορθώς. Διότι, εάν εννοούσαν και γνώριζαν τον χαρακτήρα του Χριστιανισμού, δεν θα έλεγαν ότι ο Κύριος της δόξης είναι κτίσμα, ούτε θα προσέκρουαν σε αυτό που έχει γραφτεί ορθώς. Εκείνοι λοιπόν «δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν»· γι' αυτό, όπως έχει γραφτεί, «πορεύονται στο σκοτάδι»· εμείς όμως είναι αναγκαίο να μιλήσουμε, ώστε εκείνοι αφενός να αποδειχθούν άφρονες και σε αυτό, και εμείς αφετέρου να μην παραλείψουμε τον έλεγχο κατά της ασέβειάς τους, μήπως ίσως και οι ίδιοι μετανοήσουν.

Εσύ λοιπόν, αγαπητέ και αληθινά πολυπόθητε, έπραξες αυτά που αρμόζουν στην εκκλησιαστική παράδοση και στην ευσέβεια προς τον Κύριο, ελέγχοντας, νουθετώντας και επιτιμώντας τέτοιου είδους ανθρώπους. Επειδή όμως, υποκινούμενοι από τον πατέρα τους τον διάβολο, δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, σύμφωνα με το γεγραμμένο, αλλά πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, ας μάθουν από την ευλάβειά σου ότι αυτή η κακόνοιά τους προέρχεται από τον Ουαλεντίνο, τον Μαρκίωνα και τον Μανιχαίο. Από αυτούς, οι μεν εισήγαγαν αντί της αλήθειας τη δόκηση, οι δε, διαιρώντας τα αδιαίρετα, αρνήθηκαν το ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας». Γιατί λοιπόν, εφόσον ασπάζονται τα δικά τους φρονήματα, δεν γίνονται κληρονόμοι και των ονομάτων τους;

Λέει ο προφήτης στους υιούς του Ισραήλ: «Αυτά λέει ο Κύριος: Με νύχτα παρομοίασα τη μητέρα σου». Και ερμηνεύοντας τι είναι η νύχτα, πρόσθεσε: «Παρομοιάστηκε ο λαός μου, σαν να μην έχει επίγνωση». Επομένως, όπου υπάρχει γνώση, υπάρχει το φως· όπου υπάρχει αγνωσία, υπάρχει το σκότος· σύμφωνα με τον Δαβίδ που λέει: «Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν, μέσα στο σκοτάδι πορεύονται». Ο Απόστολος, λοιπόν, δεν αποθρασύνεται σαν να στρέφεται εναντίον εχθρών, αλλά συντάσσεται με την αλήθεια· γι' αυτό έλεγε: «Δεν είμαστε υιοί της νύχτας, ούτε του σκότους· αλλά υιοί του φωτός και της ημέρας».

Γι' αυτό λοιπόν είναι πρέπον να «καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, επιτελώντας αγιοσύνη με φόβο Θεού». Διότι έτσι θα παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού θαρραλέοι και ακλόνητοι, ντυμένοι με λαμπρά ιμάτια, και φωνάζοντας με μεγαλύτερη παρρησία: «Ιδού, εμείς θα είμαστε δικοί σου, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας». 3. Αυτό που δεν θέλησε να ομολογήσει το πλήθος των Ιουδαίων, το άκουσε πάλι από τον Θεό που έλεγε διαμέσου της φωνής του Ησαΐα: «Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε από αμαρτίες, σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι! Εγκαταλείψατε τον Κύριο και εξοργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ. Γιατί θέλετε να χτυπηθείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομίες;» Διότι, ενώ ούτε εκπλήσσονταν από τα παράδοξα των έργων που επιτελούνταν από τον ίδιο τον Σωτήρα, ούτε θαύμαζαν τα θεϊκά σημεία που ενεργούσε με τη δική του δύναμη, αντίθετα θρασύνονταν εναντίον του, λέγοντας: «Με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων, εκβάλλει τα δαιμόνια». Ω, θεομίσητη μανία και ανείπωτη ασέβεια! «Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, και πλανώνται από τον μικρότερο μέχρι τον μεγαλύτερο από αυτούς». Αν δεν κατανοείς τα όσα έχουν γραφτεί γι' αυτόν, ούτε αντιλαμβάνεσαι το μήνυμα των αγίων μαθητών, γιατί κομπάζεις, φανταζόμενος ότι είσαι φύλακας των νομικών παραγγελμάτων;

Είπε και σε άλλο σημείο ο ψαλμός: δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν· πορεύονται μέσα στο σκοτάδι· διότι η άγνοια είναι τόπος φυλακής, που δεσμεύει εύκολα την ψυχή. Και ο απόστολος Παύλος έχει πει ότι ο Θεός μάς μετέφερε από την εξουσία του σκότους στη βασιλεία του Υιού Του· διότι η ανθρωπότητα ήταν σαν να είχε εγκλωβιστεί στο σκοτάδι εξαιτίας της άγνοιας περί της θεότητος.

Και δεν σταμάτησαν ούτε σε αυτά, αλλά απέδωσαν την ίδια προσηγορία των θεών και στους πονηρούς δαίμονες που εμφωλεύουν στα ξόανα και έχουν καταδυθεί σε σκοτεινά βάθη, οι οποίοι επιζητούν με λαιμαργία τις σπονδές και τις κνίσες των θυσιών. Και δεν σταμάτησαν ούτε σε αυτά, αλλά και με ορισμένους μαγικούς καταδέσμους απαγορευμένης μαγείας, καθώς και με αθέμιτες και καταναγκαστικές ωδές και επωδές, προσείλκυσαν ως παραστάτες τους αφανείς δυνάμεις που πετούν στον αέρα. Άλλοι πάλι θεοποίησαν άλλους θνητούς ανθρώπους· διότι οι μεν Έλληνες τίμησαν τον Διόνυσο, τον Ηρακλή, τον Ασκληπιό, τον Απόλλωνα και κάποιους άλλους ανθρώπους με την προσηγορία των ηρώων και των θεών, ενώ οι Αιγύπτιοι θεώρησαν πάλι ως θεούς τον Ώρο, την Ίσιδα και τον Όσιρι, και άλλους ανθρώπους παρόμοιους με αυτούς. Και παρόλο που καυχώνται για την υπερβολική τους σοφία, για την εφεύρεση της γεωμετρίας, της αστρονομίας και της αριθμητικής, αυτοί οι σοφοί δεν γνώρισαν ούτε κατενόησαν πώς να σταθμίσουν μέσα τους και να αναλογιστούν τα μέτρα της δυνάμεως του Θεού και τη διαφορά Του από τη θνητή και άλογη φύση.

Έπειτα προσθέτει: Εγώ αυτά παράγγειλα· αυτοί όμως δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, στο σκοτάδι πορεύονται. Τους αποκαλεί δε θεούς, είτε εξαιτίας της τιμής που τους απένειμε ο λαός, προσερχόμενος σε αυτούς με μέγιστο φόβο και τιμή, ωσάν να επρόκειτο για τον ίδιο τον Θεό· είτε επειδή επείχαν θέση Θεού, έχοντας αναλάβει το έργο της κρίσεως, κολάζοντας και τιμωρώντας όσους αδικούσαν, σύμφωνα με τον νόμο τους· είτε διότι τιμήθηκαν από τον Θεό με το όνομα της υιοθεσίας, ώστε να λέγεται γι' αυτούς: «Υιούς γέννησα και ύψωσα»· είτε διότι δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, εξαιτίας της νοερής και λογικής ουσίας που υπάρχει στους ανθρώπους. Αμέσως λοιπόν, προχωρώντας στον ίδιο τον προκείμενο ψαλμό, ο λόγος λέει προς τους κατηγορουμένους: «Εγώ είπα· Θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου».

Γι' αυτό λέει: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα χαρίζεστε σε πρόσωπα αμαρτωλών; Αποδώστε δικαιοσύνη στον φτωχό και στο ορφανό. Παρόμοια με αυτά κραυγάζει το προφητικό Πνεύμα και μέσω του Ησαΐα, λέγοντας: Μάθετε να κάνετε το καλό, επιζητήστε τη δικαιοσύνη, κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι. Αλλά αυτά μεν παραγγέλλει εκ των προτέρων ο λόγος· εκείνοι όμως, αν και τιμήθηκαν με την προσωνυμία των θεών και αξιώθηκαν τόσο σπουδαίας διδασκαλίας, δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, αλλά πορεύονται στο σκοτάδι.

Διότι, για πόσο χρόνο, λέγει, θα έχετε την ευκαιρία κατά την οποία θα είστε τέτοιοι; Και στο εξής θα σας καταλάβει η κρίση του Θεού. Γι' αυτό προσθέτει: «Αποδώστε δικαιοσύνη στον πτωχό και στον ορφανό, δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα, και γλιτώστε τον πτωχό από τα χέρια του αμαρτωλού». Εάν, λοιπόν, ακούγοντας αυτά διδασκόμαστε και τηρούμε τα παραγγέλματα, αποκομίζουμε την ωφέλεια από τα λόγια αυτά. Διότι διαφορετικά θα ειπωθεί και για εμάς: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι». Και τι δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, παρά το ότι πολύ σύντομα θα παραστούν και αυτοί ενώπιον του βήματος του Θεού, για να δώσουν λόγο για όσα έκριναν άδικα; Όσοι δε δεν έθεσαν προ οφθαλμών τους την κρίση του Θεού, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, έχοντας γεμίσει τα μάτια της ψυχής τους με το σκοτάδι της άγνοιας. Γι' αυτό αρμόζει, φωτιζόμενοι από το φως του Λόγου, είτε να μην κρίνουμε, ενθυμούμενοι εκείνον που είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε»· είτε, αν παραστεί ποτέ ανάγκη να κρίνουμε, να το πράττουμε αυτό με απόλυτη δικαιοσύνη και να ελέγχουμε αυτούς που αμαρτάνουν, ακόμη κι αν χρειαστεί να πεθάνουμε για την αλήθεια, έχοντας την ακράδαντη πεποίθηση ότι θα επέλθει η συντέλεια και η μεταβολή των πάντων κατά την καθολική κρίση του Θεού, την οποία θα επιτελέσει μέσω του Χριστού του. Την κρίση αυτήν παρουσιάζει και ο παρών λόγος, επισυνάπτοντας στη συνέχεια το εξής: «Θα σαλευθούν όλα τα θεμέλια της γης. Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Και αυτά τα διακηρύσσει, αφού προηγουμένως εξέθεσε τις αιτίες για τις οποίες παραδόθηκαν στους εχθρούς. Διότι στον προηγούμενο ψαλμό ήλεγξε τους άρχοντες του λαού λέγοντας: «Έως πότε θα κρίνετε με αδικία;» και πάλι: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι».

Ένας είναι ο Χριστός· κείται όμως για πτώση και για ανάσταση· για πτώση μεν για τους απίστους, για ανάσταση δε για εκείνους που πιστεύουν. Και για τους μεν είναι πέτρα προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου, για όσους δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, αλλά πορεύονται στο σκοτάδι, είτε λατρεύοντας τα είδωλα είτε βλέποντας μόνο μέχρι το γράμμα του νόμου, και δεν θέλουν ούτε έχουν τη δύναμη να φωτιστούν πέρα από αυτό. Για τους άλλους όμως, είναι λίθος ακρογωνιαίος και πέτρα επαινετή, για όσους ενώνονται με τον Λόγο και πατούν σταθερά πάνω της· ή, αν θέλεις, είναι εκείνο το πολύτιμο μαργαριτάρι, το οποίο ο καλός έμπορος αγοράζει δίνοντας όλα τα υπάρχοντά του. Εμείς όμως κάτι τέτοιο παθαίνουμε, αδελφοί, μη διορθώνοντας τα δικά μας σφάλματα, αλλά δυσφορώντας ενάντια στην εξουσία· σαν να κατηγορούσε κάποιος τον αγωνοθέτη ως μοχθηρό, ενώ ο ίδιος αποτυγχάνει στην πάλη· ή σαν να κατηγορούσε τον ιατρό ως αμαθή και θρασύ επειδή χρησιμοποιεί τομές και καυτηριασμούς, ενώ ο ίδιος βρίσκεται σε κακή κατάσταση και έχει ανάγκη από τα πιο δραστικά φάρμακα. Αυτά λέω προς τους ποιμαινομένους, ως παρηγοριά και ταυτόχρονα ως νουθεσία· αυτά λέει ο φτωχός ποιμένας καταρτίζοντας το μικρό ποίμνιο, για το οποίο ο νόμος της δικής μου ποιμαντικής επιτάσσει να χαίρομαι μαζί του όταν αυτό χαίρεται, και να συστενάζω μαζί του όταν αυτό θλίβεται.

Επειδή λοιπόν το ανθρώπινο γένος βρισκόταν στο σκοτάδι, καθώς είναι γεγραμμένο ότι «δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, στο σκοτάδι πορεύονται», Εκείνος που έλαμψε πάνω στη σκοτισμένη φύση μας, περνώντας την ακτίνα της θεότητας μέσα από ολόκληρη τη σύνθεσή μας, δηλαδή μέσα από την ψυχή και το σώμα, οικειώθηκε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση στο δικό του φως, καθιστώντας και εκείνη αυτό που είναι ο ίδιος, μέσω της ανάκρασής της με τον εαυτό του· και όπως η θεότητα δεν φθάρθηκε όταν βρέθηκε μέσα στο φθαρτό σώμα, έτσι δεν αλλοιώθηκε υποκείμενη σε τροπή όταν θεράπευσε το τρεπτό της δικής μας ψυχής. Διότι και στην ιατρική τέχνη, εκείνος που θεραπεύει τα σώματα, όταν αγγίξει τον πάσχοντα, δεν γίνεται ο ίδιος ασθενής, αλλά θεραπεύει αυτό που νοσεί. Κανείς, όμως, παρερμηνεύοντας εξαιτίας αυτού το χωρίο του ευαγγελίου, ας μην θεωρήσει ότι η δική μας φύση στο πρόσωπο του Χριστού μεταποιήθηκε προς το θειότερο σταδιακά, με κάποια προκοπή και αλληλουχία· διότι το ότι «πρόκοπτε στην ηλικία, στη σοφία και στη χάρη» ιστορείται από τη Γραφή ως απόδειξη του ότι ο Κύριος έλαβε αληθινά το δικό μας φύραμα, ώστε να μην έχει κανένα έρεισμα η άποψη εκείνων που δογματίζουν ότι, αντί για αληθινή θεοφάνεια, υπήρξε απλώς κάποια φαινομενική εμφάνιση (δόκηση) η οποία είχε λάβει σωματική μορφή.

Εκείνος όμως που έχει παχυλή διάνοια και βλέπει προς τα κάτω, σκυμμένος με την ψυχή του προς τις σωματικές ηδονές, όπως ακριβώς τα ζώα προς τη βοσκή, ζώντας μόνο για την κοιλιά και για όσα έπονται της κοιλιάς, όντας «απαλλοτριωμένος από τη ζωή του Θεού» και «ξένος προς τις διαθήκες της επαγγελίας», δεν θεωρεί ότι υπάρχει κανένα άλλο αγαθό παρά μόνον η απόλαυση μέσω του σώματος. Αυτός, καθώς και κάθε τέτοιος άνθρωπος, είναι εκείνος που πορεύεται στο σκοτάδι, όπως λέει η Γραφή, ο «εφευρέτης των κακών» σε τούτη τη ζωή· διότι σε αυτούς υπάρχει και η πλεονεξία, και η ακολασία των παθών, και η αμετρία προς τις ηδονές, καθώς και κάθε φιλαρχία, και η επιθυμία για κενή δόξα (κενοδοξία), και το υπόλοιπο πλήθος των παθών που συνοικούν στους ανθρώπους. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, το ένα κακό συνδέεται με το άλλο, και σε όποιον παρουσιαστεί το ένα, πάντως εισέρχονται μαζί του και τα υπόλοιπα, σαν να ελκύονται από κάποια φυσική αναγκαιότητα, όπως ακριβώς συμβαίνει σε μια αλυσίδα όταν τραβηχτεί η άκρη της. Δεν είναι δυνατόν να παραμείνουν ακίνητοι οι υπόλοιποι κρίκοι της αλυσίδας, αλλά ακόμη και ο κρίκος στο άλλο άκρο της αλυσίδας κινείται μαζί με τον πρώτο, ακολουθώντας την αλληλουχία συνεχώς και αμέσως από τον πρώτο, καθώς η κίνηση μεταδίδεται μέσω των παρακείμενων κρίκων. Έτσι είναι συμπλεγμένα και συμφυή μεταξύ τους τα ανθρώπινα πάθη, και μέσω του ενός που έχει επικρατήσει, εισέρχεται στην ψυχή ελκυόμενη και η υπόλοιπη σειρά των κακών.

Εάν, λοιπόν, ο κόλπος ήταν πλήρης, ο Υιός αποτελούσε οπωσδήποτε το πλήρωμα του κόλπου· εάν όμως διακρίνουν κάποια κενότητα στους κόλπους του Πατρός, δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να του αποδίδουν την τελειότητα ως αποτέλεσμα σταδιακής επαύξησης, μεταβαίνοντας από το κενό και το ελλιπές προς το πλήρες και το τέλειο. Αλλά «δεν γνώρισαν ούτε κατενόησαν», όπως λέει ο Δαβίδ για όσους πορεύονται μέσα στο σκοτάδι. Διότι εκείνος που βρίσκεται σε πόλεμο με το αληθινό φως, δεν είναι δυνατόν να έχει την ψυχή του στο φως. Γι' αυτόν τον λόγο, σαν να χτυπήθηκαν από τύφλωση όπως οι Σοδομίτες, δεν κατενόησαν αυτό που ακολουθεί αμέσως μετά και το οποίο επανορθώνει αυτήν την ασέβεια.

Διάψαλμα: μεταφέρει την προφητεία. «κρίνατε»: Κρίνετε δίκαια, λέει, οι άρχοντες και όχι με οφθαλμοδουλία (υποκρισία). Διότι ο Θεός νοιάζεται για τους ταπεινούς και τους φτωχούς. «ἐξέλεσθε»: Λυτρώστε τον πεινασμένο και άστεγο (τους πεινασμένους και άστεγους)· και τα δύο ο Χριστός τα αποδέχθηκε εκουσίως. «ἐκ χειρός»: Γλιτώστε, λέει, τους [αδικουμένους δηλαδή τους] ταπεινούς από τους πλεονέκτες και τους άρπαγες, μήπως κατακριθείτε όπως οι Ιουδαίοι. «οὐκ ἔγνωσαν»: Διότι ούτε κατάλαβαν ούτε εννόησαν τα περί του Χριστού, αλλά σκοτίστηκε η διάνοιά τους και η καρδιά τους. «σαλευθήσονται»: Ας εκπλαγούν για το γεγονός· υπαινίσσεται δε το δεσποτικό πάθος, όταν σείστηκε η γη. «ἐγὼ εἶπα»: Εγώ, λέει ο Θεός, έθεσα όλους τους άρχοντες ως θεούς, για να εξουσιάζουν και να κυβερνούν· αυτοί όμως αθετούν και εξαιτίας αυτού πέφτουν. «ὑμεῖς δὲ δή»: Εσείς όμως, λέει, επειδή φρονείτε τα ανθρώπινα, χάνεστε (θα χαθείτε). «καὶ ὡς εἷς»: Διότι ο διάβολος ήταν άρχοντας των αγγέλων και εξαιτίας της υπερηφάνειας έπεσε· έτσι και κάθε αλαζόνας άρχοντας πέφτει και δεν θα σταθεί όρθιος. «ἀνάστα»: Δηλαδή, αφού αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών, κατήργησε το γήινο φρόνημα. «ὅτι σύ»: Διότι κληρονομιά του Χριστού έγιναν όλα τα έθνη επειδή πίστεψαν σε αυτόν (μέσω αυτού). «ᾨδὴ ψαλμοῦ τῷ Ἀσάφ»: Αφορούσε (ακόμη) ο λόγος τη συναγωγή.

Απαλλάξτε τον πένητα και τον φτωχό, από το χέρι του αμαρτωλού λυτρώστε τον. Ομιλεί ωσάν για άγρια θηρία, που χαίρονται με την αδικία ή την πλεονεξία, γι' αυτό και αλλού αναφέρει: Παραμονεύει σε κρυφό μέρος όπως το λιοντάρι στη φωλιά του. Παραμονεύει για να αρπάξει τον φτωχό. Επομένως, αυτός μεν που σώζει τον φτωχό, λαμβάνει την αξία και τον μισθό του ποιμένα, εκείνου δηλαδή ο οποίος, παραδίδοντας τον εαυτό του για εμάς, μας ελύτρωσε από τα νοητά θηρία. Ενώ εκείνος που αρπάζει ή καταστρέφει, συγκαταλέγεται στα θηρία. Θέλοντας δε να ενισχύσει την εκ μέρους μας προστασία των αδικουμένων, πρόσθεσε: Από το χέρι του αμαρτωλού λυτρώστε τον, ώστε να σπεύσουμε προς υπεράσπιση, βλέποντας τον αδικούντα ως ασθενή και άσπλαχνο. Διότι ο αμαρτωλός είναι ασθενής, εφόσον έχει προσκρούσει στον Θεό. Και άσπλαχνος, επειδή δεν λυπάται ούτε τον ίδιο του τον εαυτό· γιατί αλλιώς δεν θα αμάρτανε, ώστε πολύ περισσότερο να μη λυπάται τον πλησίον του. Δεν εγνώρισαν, ούτε κατενόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι.

Τι δεν κατάλαβαν; Τη σαθρότητα του παρόντος βίου, το άστατο της ανθρώπινης ζωής. Ότι προσθέτουν αγρούς σε αγρούς, και οικίες σε οικίες, πολλές φορές θησαυρίζοντας αυτά για τους εχθρούς τους. Και τι δεν κατανόησαν; Ότι, ασχολούμενοι με τα μικρά, στερούν από τον εαυτό τους τα μείζονα· γι' αυτό και πορεύονται μέσα στο σκοτάδι της κακίας, ντρεπόμενοι να έλθουν στο φως. Διότι καθένας που πράττει τα φαύλα μισεί το φως, όπως έλεγε ο Παύλος. Ίσως μάλιστα να κατακρίνει και τούτο, ότι πορευόμενοι στο σκοτάδι δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν το ακόλουθο. Ποιο είναι αυτό; Άκουσε: Ας κλονιστούν όλα τα θεμέλια της γης. Εάν δε τα θεμέλια της γης κλονίζονται, πώς θα μπορέσουν να παραμείνουν όσα βρίσκονται μέσα σε αυτήν;

Ω, της τυφλής αντιφάσεως των λόγων! Διότι, όταν ο Ηρώδης «ερευνούσε να μάθει από αυτούς πού γεννάται ο Χριστός», έλεγαν με πολλή παρρησία: «Στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας», και υπεδείκνυαν το χωρίο της προφητείας και παρουσίαζαν τον ιεροφάντη ως μάρτυρα: «Μέγας προφήτης έχει εγερθεί» στον Ισραήλ. Και τώρα με καλυμμένο το πρόσωπο κραυγάζουν: «Στον Μωυσή έχει μιλήσει ο Θεός, αυτόν όμως δεν γνωρίζουμε από πού είναι.» Όντως «δεν εγνώρισαν ούτε κατενόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι.» Αληθώς αυτός είναι «λαός μωρός και όχι σοφός.» Δικαίως ο Χριστός φώναζε προς αυτούς: «Σας παίξαμε αυλό και δεν χορέψατε, σας θρηνήσαμε και δεν κόψατε τα στήθη σας.» Ποιος θα αντιπαραταχθεί απέναντι σε μια τόσο αγνώμονα στάση τους; Ποιος θα ελέγξει τη φιλόνικη δυσμένειά τους;

Όταν δεις κάποιους να χορεύουν, να παίζουν και να τραγουδούν τα άσματα των δαιμόνων, αναστέναξε, και αφού δακρύσεις να θυμηθείς τον Δαβίδ που λέει: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι»· και τον προφήτη Ησαΐα που λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που σηκώνονται το πρωί και επιδιώκουν τα δυνατά ποτά, που παραμένουν μέχρι αργά πίνοντας κρασί με κιθάρες, και ψαλτήρια, και τύμπανα, και αυλούς· τα δε έργα του Θεού δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν». Και γενικά, βλέποντας να συμβαίνει κάθε σκάνδαλο, να θυμάσαι τον Δεσπότη που λέει: «Αλίμονο στον κόσμο από τα σκάνδαλα· είναι αδύνατον βέβαια να μην έλθουν τα σκάνδαλα· αλίμονο όμως σε εκείνον μέσω του οποίου έρχονται». Αλλά τι λένε οι βαρυκάρδιοι, εκείνοι που επιζητούν το ψεύδος; «Δεν είναι κακό», λένε, «ο μετεωρισμός και η διασκέδαση· διότι σε τι βλάπτει η κιθάρα και τα υπόλοιπα όργανα;» Ω, της έσχατης ανοησίας! Ω, της πονηρής επινοήσεως του διαβόλου! Γενεά πονηρή και μοιχαλίδα, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Ο άχραντος Δεσπότης παντού έδωσε εντολή να μην παρασύρεται καθόλου σε τέτοιους μετεωρισμούς ο Χριστιανός, και εσύ λες, τι βλάπτουν αυτά; Αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το πικρό γλυκό· αλίμονο σε αυτούς που θέτουν το σκοτάδι ως φως. Ας μας πουν λοιπόν οι απαίδευτοι, από ποια ιερή Γραφή μπορούν να αποδείξουν ότι πρέπει ο Χριστιανός να προβαίνει σε τέτοιες συμπεριφορές; Ποιο βιβλίο των αγίων, ποια Ευαγγέλια δίδαξαν να ασχημονούν κατ' αυτόν τον τρόπο οι Χριστιανοί;

Απάτωρ επί της γης κατά την ανθρωπότητα ο Κύριος, και αμήτωρ στους ουρανούς κατά τη θεότητα. Κρίνετε δίκαια το ορφανό και τον φτωχό, Εκείνον που για χάρη μας πτώχευσε. Διότι έγινε τα πάντα για τους πάντες, περισσότερο από τον Απόστολο, για να κερδίσει τους πάντες. Δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Αλλά τι λέει; Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν· μέσα στο σκοτάδι πορεύονται.

Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν· διότι, εφόσον δεν δέχθηκαν τον Χριστό που είναι το φως, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι. Διότι και το φως φέγγει μέσα στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε. Ας σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης· όχι της γης που πατάμε, αλλά εκείνης για την οποία λέει: «Γη είσαι, και σε γη θα επιστρέψεις». Διότι θεμέλιο του σώματος είναι η ψυχή· και όταν αυτή εξέλθει, όπως ακριβώς όταν υποχωρεί το θεμέλιο, ο οίκος του σκηνώματός μας καταρρέει. Ας σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης, δηλαδή, ας μετακινηθούν και ας μεταστούν οι ψυχές από την ειδωλολατρία στη θεογνωσία. Έπειτα λέει: Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη. Ανάστα εσύ που σταυρώθηκες, ανάστα εσύ που περιέδεσες τις αμαρτίες μας με τη μορφή αγκαθιών πάνω στη δική σου κεφαλή, Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη. Τη γη είπε, όχι τον ουρανό. Μη φοβηθείς, αγαπητέ. Εάν έχεις αναγεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, είσαι ουρανός· διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, τον Χριστό έχετε ενδυθεί.

Διότι δεν είναι δυνατόν να γίνει κάποιος αιρετικός, εάν δεν έχει ζήσει φαύλα, είτε με λόγια είτε με πράξεις. Δικαίως, επομένως, θα κριθούν, όχι επειδή προσκόπτουν, αλλά επειδή, τυφλώνοντας τον εαυτό τους διά της μέθης, της απείθειας και της φιλαργυρίας, πορεύονται μέσα στο σκότος.

Και επειδή τους είδα να αναστατώνονται με τα λόγια μου ότι δηλαδή και εμείς είμαστε τέκνα Θεού, προλαβαίνοντας τις ερωτήσεις τους είπα: Ακούστε, άνδρες, πώς το Άγιο Πνεύμα λέει για τον λαό αυτόν, ότι όλοι είναι υιοί του Υψίστου και ότι στη συναγωγή τους θα παραστεί αυτός ο ίδιος ο Χριστός, κρίνοντας κάθε γένος ανθρώπων. Τα λόγια αυτά ειπώθηκαν μέσω του Δαβίδ, όπως εσείς τα ερμηνεύετε, ως εξής: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς. Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα δείχνετε προσωποληψία στους αμαρτωλούς; Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και τον φτωχό, δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα, και γλιτώστε τον φτωχό από τα χέρια του αμαρτωλού. Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι· θα σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης. Εγώ είπα: Θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως σαν άνθρωποι πεθαίνετε, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες. Ανάστα, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, όμως, αναφέρεται: «Ιδού λοιπόν, σαν άνθρωποι πεθαίνετε, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες»· για να δηλώσει και την παρακοή των ανθρώπων, δηλαδή του Αδάμ και της Εύας, και την πτώση του ενός από τους άρχοντες, δηλαδή εκείνου που ονομάζεται όφις, ο οποίος υπέστη μεγάλη πτώση επειδή εξαπάτησε την Εύα.

Ψαλμός πα'. Ψαλμός του Ασάφ. «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών». Όχι επειδή υπάρχουν πολλοί θεοί, διότι ο κατά φύσιν αληθινός Θεός είναι ένας, ο δημιουργός του κόσμου. Αποκαλούνται όμως θεοί και οι βασιλείς της γης και οι ηγέτες του λαού, ως αντιπρόσωποι του Θεού, εφόσον κρίνουν τη γη και επειδή τιμώνται εξαιρετικά από τους λαούς. Στάθηκε δε ανάμεσά τους όχι μία φορά, αλλά πάντοτε στέκεται αόρατα και απερίγραπτα μεταξύ τους. Επειδή όμως είναι πολλοί, υπάρχει διαφορά μεταξύ αυτών των θεών. Διότι άλλοι μεν από αυτούς υπερασπίζονται το δίκαιο, άλλοι δε ρέπουν προς την αδικία και την πλεονεξία. «Και ανάμεσά τους θα κρίνει θεούς», διαχωρίζοντας και ελέγχοντας αυστηρά την άδικη κρίση τους και λέγοντας: «Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα μεροληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;» Και όχι απλώς τους ελέγχει, αλλά και τους διδάσκει για ποιους και πώς πρέπει να λυτρώνουν τους ταπεινούς. «Κρίνετε δίκαια», λέει, «τον ορφανό και τον φτωχό. Δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα και τον φτωχό, γλιτώστε τους από το χέρι του αμαρτωλού». Διότι σε πολλά σημεία η Γραφή εύλογα αποκαλεί τους αδίκους αμαρτωλούς, ακόμη και χωρίς να έχουν διαπράξει σαρκική αμαρτία. Εκείνος που κρίνει άδικα και πλεονεκτεί, ονομάζεται αμαρτωλός από τη Γραφή. «Δεν γνώρισαν» αυτά «ούτε τα κατάλαβαν» και γι' αυτό «πορεύονται στο σκοτάδι. Ας σαλευτούν τα θεμέλια της γης», εξαιτίας της παρακοής τους.

Και παρόλο που τα άκουσαν όλα αυτά, λέει, ούτε τα γνώρισαν ούτε κατανόησαν τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν, αλλά πορεύονται ακόμη μέσα στο σκοτάδι· γι' αυτό και ο Θεός των θεών θα διακρίνει θεούς και θα αποχωρίσει τέτοιους θεούς από τους πνευματικούς θεούς, όπως ειπώθηκε προηγουμένως. Εκείνους δε, στους οποίους ο Χριστός είπε ότι θα εμφανιστεί και θα παραμείνει μαζί με τον Πατέρα μέσω της τήρησης των εντολών, ποιος είναι ικανός να περιγράψει γι' αυτούς με πόση δόξα αξιώθηκαν από τον Θεό, πόση δύναμη έλαβαν ενάντια στα πάθη και τους δαίμονες, πόσης τιμής, ανθρώπινης και θείας, και πρόσκαιρης και αιώνιας, έχουν γίνει μέτοχοι; Με λόγια κανείς δεν μπορεί να τα παραστήσει αυτά, παρά μόνο αν λυθούν τα εσωτερικά φτερά, παρά μόνο αν καταλυθεί η επίγεια σκηνή της κατοικίας μας, παρά μόνο αν φανερωθεί η αχειροποίητη, εκείνη η αιώνια οικία που βρίσκεται στους ουρανούς, σύμφωνα με τον θείο Παύλο, παρά μόνο αν δει κανείς το βασίλειο της ευπρέπειας και το διάδημα του κάλλους να δίδεται από το χέρι του Κυρίου· με λόγια κανείς δεν μπορεί να τα παραστήσει αυτά.

Όσοι όμως ανήκουν στην αντίθετη μερίδα, έχοντας απομακρυνθεί πολύ από τη σκέψη του δασκάλου, δεν τα γνώρισαν αυτά ούτε τα κατανόησαν, αλλά έχοντας στρέψει την προσοχή τους στην απλή ονομασία των ζωδίων, περιπλανώμενοι σαν άλογα ζώα, καλλιεργούν το εμπαθές και δουλικό φρόνημα.

Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν· γι' αυτό πορεύονται μέσα σε βαθύ σκότος και δεν θέλουν να αναβλέψουν προς τις ακτίνες της αλήθειας· διότι, αν είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν εξουθενώσει τον Κύριο της δόξης.

Αλλά τον λόγο περί κτίσματος, είτε επειδή τον παρενόησε, αυτός που πραγματικά λατρεύει την κτίση, που προσκυνά τη χρυσή Αστάρτη και το βδέλυγμα του Χαμώς, ο υποδουλωμένος στην κοιλιά και τα πάθη, όντως πορεύεται στο σκοτάδι, και δεν γνώρισε, ούτε κατάλαβε, αλλά νοσεί από ασυνεσία. Είτε επειδή τα απέκρυψε εκούσια, και για χάρη του δασκάλου του, του Ευσεβίου, και των άλλων προσώπων εναντίον των οποίων στρέφεται η κατηγορία από τον Πατέρα, δείχνοντας την εύνοιά του και νομίζοντας ότι διαφεύγει της προσοχής των πολλών, αποδεικνύεται φανερά παιδαριώδης στο μυαλό και άξιος περιφρόνησης. Διότι αυτά δεν διαφέρουν πραγματικά σε τίποτα από νηπιώδη ψελλίσματα. Έτσι λοιπόν, ο Ευσέβιος, εξαιτίας αυτών που φάνηκαν να τον υπερασπίζονται, πιάστηκε επ' αυτοφώρω να είναι πραγματικά κτισματολάτρης, και φάνηκε ότι η συνηγορία των ανοήτων είναι γεμάτη από πολλές κατηγορίες.

Διότι, για εκείνα για τα οποία θα έπρεπε να κρύβονται και να ντρέπονται, από αυτά ακριβώς παίρνουν θάρρος και με αλαζονεία στρέφονται με ανίερο τρόπο κατά της ιερής μας πίστης. Διότι, το πώς αυτά έχουν συγκεντρωθεί για να τους κατηγορήσουν και όχι για να τους υπερασπιστούν, ούτε το κατάλαβαν ούτε το αντιλήφθηκαν οι άθλιοι, επειδή πορεύονται στο σκοτάδι της απιστίας και ταυτόχρονα της αμάθειας, μη έχοντας τη δύναμη να κατανοήσουν ούτε τα ίδια τα επιχειρήματα που προβάλλουν. Διότι νομίζω ότι ούτε αυτοί που έχουν κυριευτεί από το πάθος της μανίας δεν θα αμφισβητούσαν ότι τα αναθήματα των εικόνων οδηγούν όσους τα βλέπουν στη μνήμη και τη φαντασία των εικονιζομένων προσώπων. Και γνωρίζω καλά ότι αυτά μάλλον θα συνδράμουν εκείνους που ήδη πρεσβεύουν όσα αφορούν τους αγίους. Διότι, τι θα σταθεί εμπόδιο, εάν ορμώμενοι από την ίδια υπόθεση με τον συγγραφέα και χρησιμοποιώντας το ίδιο σχήμα λόγου, πούμε ότι, αφιερώνοντας τις εικόνες των αγίων, βλέπουμε σαν σε καθρέφτη μέσα από αυτές τους ίδιους και αναλογιζόμαστε τη γενναιότητά τους, τους άθλους τους και την προς τον Θεό αγάπη και οικείωσή τους; Από αυτά μάλιστα είναι δυνατόν να αποκομίσουμε ωφέλεια, ώστε να παρακινηθούμε στη μίμηση της διάθεσής τους προς τον Θεό και των αγώνων τους υπέρ της ευσέβειας. Αυτά, λοιπόν, προέρχονται από την απερισκεψία και την παράνοια των αγνωμόνων.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΠΕ' «Ας μην ανεχτούμε λοιπόν να καταστραφούμε μαζί με τέτοιους ανθρώπους, αλλά, φοβούμενοι τη βαριά κρίση και έχοντας μπροστά στα μάτια μας τη φοβερή ημέρα της ανταποδόσεως του Κυρίου, ας μη θελήσουμε να χαθούμε εξαιτίας ξένων αμαρτιών. Διότι, αν δεν μας συνέτισαν τα φοβερά του Κυρίου, ούτε οι τόσο μεγάλες πληγές μας έφεραν σε συναίσθηση ότι εξαιτίας της ανομίας μας μας εγκατέλειψε ο Κύριος και μας παρέδωσε σε χέρια βαρβάρων, και ο λαός οδηγήθηκε αιχμάλωτος στους εχθρούς και παραδόθηκε στη διασπορά, επειδή αυτά τολμούσαν να πράττουν όσοι φέρουν το όνομα του Χριστού· αν δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν ότι εξαιτίας αυτών ήρθε πάνω μας η οργή του Θεού, τι κοινό λόγο έχουμε εμείς με αυτούς; Αλλά οφείλουμε να διαμαρτυρόμαστε σε αυτούς νύχτα και μέρα, δημόσια και ιδιωτικά, χωρίς να αποδεχτούμε να συμπαρασυρθούμε από τις πονηρίες τους, προσευχόμενοι κυρίως να τους κερδίσουμε και να τους ελευθερώσουμε από την παγίδα του πονηρού. Αν όμως δεν μπορέσουμε να το καταφέρουμε αυτό, ας φροντίσουμε τουλάχιστον να διασώσουμε τις δικές μας ψυχές από την αιώνια καταδίκη».

Ας χαίρεται λοιπόν ο μακαριότατος και αποστολικός και φερώνυμος Πασχάλιος, διότι εξεπλήρωσε το έργο του Πέτρου. Ας σκιρτά κάθε όμιλος ορθοδόξων, διότι είδε με τα μάτια του την επισκοπή του Χριστού σύμφωνα με τους παλαιούς αγίους πατέρες μας· διότι τα υπόλοιπα ας οδηγούνται όπως είναι αρεστά στον Θεό. Ας ποτίζει το μαρτυρικό αίμα την εκκλησία, ας αυξάνεται ο χορός των ομολογητών· αυτό είναι ευδοκία του Θεού, αυτό είναι χαρά και αγαλλίαση, έστω κι αν για όσους χάνονται είναι οικτρότατο. Τι θα μπορούσαν να πουν οι αντίπαλοι; Την Ανατολή δεν έχουν, από τη Δύση έχουν στερηθεί, από το πεντακόρυφο εκκλησιαστικό σώμα (διότι ζει ακόμη ο ιερός Νικηφόρος) έχουν αποσπαστεί. Επομένως έχουν αποξενωθεί από τον Χριστό, άρα έχουν νεκρωθεί, άρα πορεύονται μέσα στο σκοτάδι. Το ότι δε εξουσιάζουν πάνω στην ερημιά της αιρέσεως, αυτό το κάνουν και οι ληστές, επειδή σκοτώνουν όπως ακριβώς και εκείνοι, χύνοντας αίματα τρόπον τινά καθημερινά.

Ελάτε λοιπόν, αδελφοί μου, ας ψάλουμε και τώρα ευχαριστήριους ύμνους, διότι αξιωθήκαμε να υπηρετούμε τον ζωντανό και αληθινό Θεό, αλλά και να υποφέρουμε για χάρη του, πράγμα που είναι ενδοξότερο από κάθε δόξα και πιο ευχάριστο από κάθε χαρά. Διότι σε τι συνίσταται για εσάς το πάθος; Μήπως δεν είναι υπέρ του Χριστού, καθώς ομολογείτε ότι ο Χριστός, έχοντας γίνει αληθινός άνθρωπος, περιγράφεται με τη σάρκα του, δηλαδή εικονίζεται, και ότι η αποδοχή της εικόνας αποτελεί επιβεβαίωση της ενανθρωπήσεώς του; Όταν αυτή αναιρείται και αθετείται, είναι φανερό ότι μαζί της αναιρείται και αθετείται και η ενανθρώπηση. Αλλά επειδή ο θεός αυτού του αιώνα τύφλωσε τις διάνοιες των εικονομάχων, ώστε να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός της εικόνας του, γι' αυτό πορευόμενοι στο σκοτάδι αρνούνται τον Χριστό, αρνούμενοι την εικόνα του, και επιδιώκουν με πείσμα να τυφλωθούν όλοι μαζί τους, διώκοντας, βασανίζοντας, φυλακίζοντας και, τρόπον τινά, σκοτώνοντας ακατάπαυστα. Αλλά δεν θα παρασύρουν όσους έχουν εδραιωθεί και στηριχθεί στην αμετάπτωτη αλήθεια, ούτε βέβαια απέφυγαν τον έλεγχο και από τον κορυφαίο θρόνο της Εκκλησίας, όπως ακριβώς έγινε και γνωρίζετε.

Διότι έχει πωρωθεί η καρδιά τους, ώστε να μη δουν με τα μάτια τους και να μην ακούσουν με τα αυτιά τους, και επιστρέψουν και τους θεραπεύσω. Γι' αυτό, επειδή ούτε γνώριζαν ούτε κατανοούσαν, πορεύονταν στο σκοτάδι. Όταν δε κάποιος Κρούμος, άρχοντας των Βουλγάρων, λεηλάτησε πολλές άλλες πόλεις των Ρωμαίων, κυρίευσε την ονομαστή Αδριανούπολη, υποδούλωσε τους κατοίκους της και τους μετέφερε στις πιο μακρινές πόλεις, τις οποίες ήδη κατείχε, ανάμεσα σε αυτούς τους μετοικισθέντες υπήρχε κάποιος άνδρας με το όνομα Κινάμων, ο οποίος ως προς την εξωτερική εμφάνιση ήταν λαμπρός και ωραίος, ενώ ως προς την ψυχική ευπρέπεια ήταν πιο διακεκριμένος και πιο θεοειδής από τους συγχρόνους του.