Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 81:7

Οι ιατροί πέθαναν, και πώς θα θεραπευθούν οι ασθενείς; Μαζί σου είναι ο Σαμουήλ και ο Νάθαν και ο Γαδ και ο Ασάφ και ο Αιμάν και ο Ιδιθούμ και οι χοροί των ιερέων και των προφητών, και πώς «εξέλιπεν όσιος»; Αλλά αποκρίνεται: Ο λόγος μου δεν αφορά τους τωρινούς, αλλά αυτούς που θα ζουν κατά τη συντέλεια του κόσμου· γι' αυτό και επέγραψα τον ψαλμό «εις το τέλος». Διότι, ωσάν να ερωτήθηκε πότε «εξέλιπεν όσιος», αποκρίνεται: «Εις το τέλος, διότι ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι μεταξύ των υιών του Θεού δεν ελαττώθηκαν —«Και είστε όλοι υιοί του Υψίστου»— εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, «υιοί στους οποίους δεν υπάρχει πίστη· Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;»

«Έως πότε θα κρίνετε με αδικία;» Φέρνει στο φως την αδικία που διαπράττεται από αυτούς εις βάρος του λαού. «Ας κλονιστούν όλα τα θεμέλια της γης». Ως «θεμέλια της γης» ονομάζει τους άρχοντες του αιώνα τούτου, οι οποίοι, πριν ακόμη από τον λαό των Ιουδαίων, τιμωρήθηκαν, καθώς αποβλήθηκαν από την τυραννία που ασκούσαν εναντίον μας διαμέσου του λογίου που ειπώθηκε σε εμάς: «Τώρα ο άρχων του κόσμου τούτου θα εκβληθεί έξω». Διότι κλονίστηκαν από τη θέση που κατείχαν άλλοτε. Επειδή, λοιπόν, πρώτοι αυτοί καταργήθηκαν δια του σταυρού Του, και έπειτα έλαβε χώρα η αποβολή του Ισραήλ μετά το κήρυγμα του Ευαγγελίου σε όλα τα έθνη, πρόσθεσε: «Εγώ είπα: Θεοί είστε. Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Ορθόδοξος: Εάν νομίζεις ότι το αγέννητο και το γεννητό είναι οι φύσεις, και ο Γαβριήλ γνωρίζει ότι ο ίδιος είναι γεννητής φύσεως, πώς δεν θα ήταν και ο Γαβριήλ ομοούσιος με τον Υιό; Εάν όμως ο Γαβριήλ, όντας γεννητής φύσεως, δεν θεωρεί τον εαυτό του ομοούσιο με τον Υιό, τότε το γεννητό δεν είναι φύση. Εάν δε το γεννητό δεν είναι φύση, ούτε το αγέννητο είναι φύση. [Να μην ονομάζεις όμως γενητό τον Υιό, τον γενεσιουργό των πάντων, αλλά να τον ονομάζεις γεννητό, όπως ακριβώς έχει γραφτεί. Διότι γεννητό είναι εκείνο που έχει πατέρα, ενώ γενητό είναι εκείνο που έχει γενεσιουργό.] Ο Θεός λοιπόν είναι δικός μας γενεσιουργός μέσω του Υιού, ενώ για τον Υιό είναι Πατέρας και όχι γενεσιουργός· διότι κανένας δεν είναι γενεσιουργός του δικού του υιού, επειδή τότε δεν θα ήταν πλέον πατέρας, αλλά γενεσιουργός. Γενεσιουργός είναι εκείνος που φέρνει κάτι εξωτερικό σε γένεση, ενώ πατέρας είναι εκείνος που γεννά από τον εαυτό του. Όταν, λοιπόν, ακούς τον Θεό ως γενεσιουργό, μην υποθέτεις κόπο και μόχθο, και όταν τον ακούς ως Πατέρα, μην αναζητάς ροή, αλλά να τα κατανοείς θεοπρεπώς, ώστε να γίνεις θεός και να μην πεθάνεις ως άνθρωπος.

Διότι ο άνθρωπος είναι μεν από τη φύση του θνητός, επειδή ακριβώς δημιουργήθηκε εκ του μη όντος. Όμως, εξαιτίας της ομοιότητάς του προς τον Όντα Θεό, την οποία εάν διατηρούσε μέσω της προσηλώσεώς του προς Αυτόν, θα εξουδετέρωνε την κατά φύσιν φθορά και θα παρέμενε άφθαρτος· όπως ακριβώς λέει η Σοφία: «Η τήρηση των νόμων αποτελεί βεβαίωση αφθαρσίας»· και όντας άφθαρτος, θα ζούσε στο εξής ως Θεός, όπως άλλωστε το επισημαίνει και η Θεία Γραφή λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε σαν ένας από τους άρχοντες». Διότι ο μεν Θεός όχι μόνο μας εδημιούργησε εκ του μη όντος, αλλά και μας χάρισε την κατά Θεόν ζωή διά της χάριτος του Λόγου. Οι άνθρωποι όμως, έχοντας αποστραφεί τα αιώνια και έχοντας στραφεί προς τα έργα της φθοράς με τη συμβουλή του διαβόλου, έγιναν οι ίδιοι αίτιοι της δικής τους φθοράς διά του θανάτου· όντας μεν, όπως προείπα, από τη φύση τους φθαρτοί, αλλά έχοντας κατά χάριν, εξαιτίας της μετοχής τους στον Λόγο, αποφύγει τη φυσική τους κατάσταση, εάν βέβαια είχαν παραμείνει αγαθοί.

Εάν λοιπόν δεν ψεύδεται, ας τον πιστέψουμε σε όσα αποφαίνεται· πιστεύοντάς τον όμως, πάλι θα οδηγηθούμε στην ανάγκη να απιστήσουμε. Ώστε, εάν μεν ο Δαβίδ λέει την αλήθεια, αναιρεί τον ίδιο του τον λόγο, αφού και άνθρωπος είναι και δεν ψεύδεται· εάν όμως ψεύδεται, από αυτό και μόνο καθίσταται ανάξιος πίστεως· διότι ποιος θα δώσει προσοχή σε κάποιον που ψευδολογεί; Επομένως, εφόσον άπαξ και αποφάνθηκε ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης, ας ψεύδεται ο Δαβίδ για να επιβεβαιώσει τον λόγο του· ειδάλλως, λέγοντας την αλήθεια ο ίδιος, ακύρωσε την απόφασή του. Αλλά αυτά είναι λόγια όσων παίζουν και όσων καυχώνται με τις σοφιστείες των λόγων απέναντι στους άπειρους· η αλήθεια όμως δεν είναι έτσι. Διότι άνθρωποι ονομάζονται εκείνοι που κυριαρχούνται ακόμη από τα ανθρώπινα πάθη· ενώ εκείνος που έχει ήδη καταστεί ανώτερος από τα σαρκικά πάθη, και μέσω της τελειώσεως του νου έχει μεταβεί στην κατάσταση των αγγέλων, αυτός, όταν κάνει λόγο για τα ανθρώπινα, εξαιρεί ολοφάνερα τον εαυτό του από τους υπολοίπους. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Εγώ είπα· Είστε θεοί, και υιοί του Υψίστου όλοι· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι». Είστε θεοί. Οπωσδήποτε δε, αν σε οποιονδήποτε άλλον, και στον Δαβίδ αρμόζει μια τέτοια προσηγορία. Διότι είναι και υιός του Υψίστου εκείνος που μέσω της αρετής έχει οικειωθεί τον Θεό, και δεν πεθαίνει ως άνθρωπος, αλλά έχει ζωντανό μέσα του τον Θεό.

Διότι εκείνοι που έχουν εμπιστοσύνη στη δική τους δύναμη και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους, θα πεθάνουν σαν άνθρωποι και θα πέσουν όπως ένας από τους άρχοντες· επειδή δεν διατήρησαν την εύνοια προς τον Δημιουργό. Εκείνοι όμως που τον προσμένουν, αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη· διότι ο λόγος είναι μέσα τους φως και αλάτι και δύναμη, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου: «Εσείς είστε το αλάτι της γης και το φως του κόσμου»· γι' αυτό και ο κόσμος διατηρείται μέχρι σήμερα, έχοντας μέσα του αυτό το αλάτι και τους φωστήρες· διότι υπάρχουν από γενιά σε γενιά εκείνοι που λατρεύουν τον Κύριο· διαφορετικά ο κόσμος δεν θα διατηρούνταν. Διότι, λέει, «εάν το αλάτι χάσει τη δύναμή του, με τι θα αρτυθεί; Δεν χρησιμεύει πλέον σε τίποτα, παρά μόνο να πεταχτεί έξω και να καταπατείται από τους ανθρώπους». Στα Σόδομα, επειδή δεν βρέθηκε κανένας από αυτή τη μερίδα, παρά μόνο ένας και μοναδικός, καταστράφηκαν σε μια στιγμή. Αλλά ούτε και όσο ο δίκαιος βρισκόταν ακόμη μαζί τους έριξε πάνω τους την οργή το παντοδύναμο χέρι, παρά μόνο αφού απέσπασε και αυτόν από ανάμεσά τους. Γι' αυτό, μακάρια είναι η χώρα, μακάρια η πόλη, μακάρια η γενιά που έχει μέσα της πλήθος δικαίων· αλλά πολύ πιο μακάριοι είναι οι ίδιοι οι δίκαιοι, χάρη στους οποίους σώζεται ο κόσμος· διότι μακαρισμοί και έπαινοι επιφυλάσσονται για τους δικαίους.

Διότι σάρκα και άνθρωπος είναι ένα και το αυτό, επειδή έχει λεχθεί: «Εσείς όμως ως άνθρωποι πεθαίνετε»· και, «Διότι, όταν υπάρχει μεταξύ σας ζήλος και έριδα, δεν είστε σαρκικοί και δεν πορεύεσθε κατά άνθρωπον;» «Σε εμένα εναπόκεινται, Θεέ, οι ευχές, τις οποίες θα σου αποδώσω ως αίνο. Διότι λύτρωσες την ψυχή μου από τον θάνατο, και τα πόδια μου από το ολίσθημα, ώστε να ευαρεστήσω ενώπιον του Θεού στο φως των ζώντων». Αντί του, «Σε εμένα εναπόκεινται, Θεέ, οι ευχές, τις οποίες θα σου αποδώσω ως αίνο», ο Σύμμαχος ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Αναλαμβάνω, Θεέ, όσα ευχήθηκα· θα σου αποδώσω αίνους». Διότι δεν έχω λησμονήσει, λέει, όσα ευχήθηκα· αλλά βρίσκονται μέσα μου, και διατηρώ στη μνήμη μου όλα όσα υποσχέθηκα κάνοντας τις ευχές μου· τα οποία και θα αποδώσω σαν ένα είδος χρέους, προσφέροντας θυσίες δια του αίνου, και σύμφωνα με το λόγιο που αναφέρει: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αίνου, και απόδωσε στον Κύριο τις ευχές σου». Θα σου αποδώσω λοιπόν τον αίνο· επειδή έχω πλήρη επίγνωση μέσα μου ότι οφείλω πολλά για την ίδια μου τη σωτηρία. Αυτήν ακριβώς την ψυχή μου τη λύτρωσες από τον θάνατο. Διότι οι εχθροί μου, όσο εξαρτιόταν από αυτούς, την καταδίωκαν, και την εξανάγκαζαν να εκπέσει στον θάνατο.

«Εσείς όμως ως άνθρωποι πεθαίνετε, και ως ένας από τους άρχοντες πέφτετε». Ανακρίνοντας, λοιπόν, ο Θεός Λόγος τους προεστώτες του λαού, δηλαδή τους ιερείς και τους αρχιερείς, καθώς και τους υπόλοιπους άρχοντες, εξετάζει τα προκείμενα ζητήματα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών, και ανάμεσά τους διακρίνει θεούς»· κατά δε τον Ακύλα: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή ισχυρών, στο μέσο ο Κύριος κρίνει»· κατά δε τον Σύμμαχο: «Ο Θεός στάθηκε σε σύνοδο Θεού, και ανάμεσά τους κρίνει ο Θεός». Και καθώς κρίνει αυτός ο Θεός, δηλαδή ο Λόγος του Θεού, και διακρίνει την ονομαζόμενη συναγωγή των θεών, προβάλλει ελέγχους στους κρινόμενους. Και επειδή «οι δυνατοί θα εξεταστούν αυστηρά», ευλόγως διαχωρίζει ξεχωριστά και κρίνει το τάγμα των προαναφερθέντων θεών, αφού πρώτα, στον προηγούμενο λόγο, ανέπτυξε τον έλεγχο του πλήθους του λαού. Αλλά και διαχωρίζει, κρίνοντας τους άξιους σωτηρίας και εκείνους που δεν είναι τέτοιοι. Και κρίνει όχι με έπαρση, ούτε τυραννικά, καθισμένος ψηλά, αλλά συγκαταβαίνοντας στους κρινόμενους, στέκεται ανάμεσά τους, γινόμενος όμοιος με αυτούς ως προς τη μορφή μέσω του ανθρώπου που προσέλαβε. Από αυτό το σημείο, πλέον, προλαμβάνοντας απευθύνεται συνετίζοντας εκείνους που πρόκειται να κριθούν, και προφυλάσσοντάς τους ώστε να μην υποπέσουν στην τιμωρία της κρίσης, αλλά να κατορθώσουν την αρετή εγκαίρως και να προφυλαχθούν μέσω των ελέγχων που τους απευθύνονται.

Διότι, για πόσο χρόνο, λέγει, θα έχετε την ευκαιρία κατά την οποία θα είστε τέτοιοι; Και στο εξής θα σας καταλάβει η κρίση του Θεού. Γι' αυτό προσθέτει: «Αποδώστε δικαιοσύνη στον πτωχό και στον ορφανό, δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα, και γλιτώστε τον πτωχό από τα χέρια του αμαρτωλού». Εάν, λοιπόν, ακούγοντας αυτά διδασκόμαστε και τηρούμε τα παραγγέλματα, αποκομίζουμε την ωφέλεια από τα λόγια αυτά. Διότι διαφορετικά θα ειπωθεί και για εμάς: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι». Και τι δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, παρά το ότι πολύ σύντομα θα παραστούν και αυτοί ενώπιον του βήματος του Θεού, για να δώσουν λόγο για όσα έκριναν άδικα; Όσοι δε δεν έθεσαν προ οφθαλμών τους την κρίση του Θεού, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, έχοντας γεμίσει τα μάτια της ψυχής τους με το σκοτάδι της άγνοιας. Γι' αυτό αρμόζει, φωτιζόμενοι από το φως του Λόγου, είτε να μην κρίνουμε, ενθυμούμενοι εκείνον που είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε»· είτε, αν παραστεί ποτέ ανάγκη να κρίνουμε, να το πράττουμε αυτό με απόλυτη δικαιοσύνη και να ελέγχουμε αυτούς που αμαρτάνουν, ακόμη κι αν χρειαστεί να πεθάνουμε για την αλήθεια, έχοντας την ακράδαντη πεποίθηση ότι θα επέλθει η συντέλεια και η μεταβολή των πάντων κατά την καθολική κρίση του Θεού, την οποία θα επιτελέσει μέσω του Χριστού του. Την κρίση αυτήν παρουσιάζει και ο παρών λόγος, επισυνάπτοντας στη συνέχεια το εξής: «Θα σαλευθούν όλα τα θεμέλια της γης. Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Πεθαίνετε, λοιπόν, μέσα στις ανθρώπινες κακίες και στις δικές σας αμαρτίες. Διότι η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει. Γι' αυτό και εσείς πεθαίνετε ως άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες. Διότι, όπως ακριβώς ο διάβολος είχε κάποτε αξιωθεί τιμής από τον Θεό και ήταν ένας από τους αρχοντικούς αγγέλους στους ουρανούς, έπειτα όμως, κάνοντας χρήση μοχθηρής προαιρέσεως, εξέπεσε από τη θέση του, όπως έχει ειπωθεί γι' αυτόν: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί;», τέτοιοι περίπου γίνατε και εσείς, χωρίς να είστε εκ φύσεως κακοί, αλλά επειδή χρησιμοποιήσατε μη αγαθή προαίρεση. Γι' αυτό, όσα προέρχονταν από εμένα σας καλούσαν στην τιμή του Θεού· εσείς όμως, μιμούμενοι τον άρχοντα της πτώσεως, πέφτετε και εσείς όπως ένας από τους άρχοντες. «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Πολύ λογικά, λοιπόν, ο λόγος, αφού κατηγόρησε ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων μέσω του προηγούμενου ψαλμού, και έχοντας ομοίως διατυπώσει κατηγορία εναντίον των αρχόντων του λαού μέσω του προκείμενου, ζητά συμφιλίωση και εύχεται να γίνει η επιφάνεια του Θεού όχι πλέον στο έθνος των Ιουδαίων, αλλά σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό προσθέτει: «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Και ποιος είναι αυτός που κληρονόμησε όλα τα έθνη, μην το ρωτάς, αλλά εξέτασε το γεγονός, και δεν θα βρεις κανέναν άλλον παρά τον Χριστό του Θεού· προς τον οποίο έχει ειπωθεί από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ· εγώ σήμερα σε γέννησα».

Διάψαλμα: μεταφέρει την προφητεία. «κρίνατε»: Κρίνετε δίκαια, λέει, οι άρχοντες και όχι με οφθαλμοδουλία (υποκρισία). Διότι ο Θεός νοιάζεται για τους ταπεινούς και τους φτωχούς. «ἐξέλεσθε»: Λυτρώστε τον πεινασμένο και άστεγο (τους πεινασμένους και άστεγους)· και τα δύο ο Χριστός τα αποδέχθηκε εκουσίως. «ἐκ χειρός»: Γλιτώστε, λέει, τους [αδικουμένους δηλαδή τους] ταπεινούς από τους πλεονέκτες και τους άρπαγες, μήπως κατακριθείτε όπως οι Ιουδαίοι. «οὐκ ἔγνωσαν»: Διότι ούτε κατάλαβαν ούτε εννόησαν τα περί του Χριστού, αλλά σκοτίστηκε η διάνοιά τους και η καρδιά τους. «σαλευθήσονται»: Ας εκπλαγούν για το γεγονός· υπαινίσσεται δε το δεσποτικό πάθος, όταν σείστηκε η γη. «ἐγὼ εἶπα»: Εγώ, λέει ο Θεός, έθεσα όλους τους άρχοντες ως θεούς, για να εξουσιάζουν και να κυβερνούν· αυτοί όμως αθετούν και εξαιτίας αυτού πέφτουν. «ὑμεῖς δὲ δή»: Εσείς όμως, λέει, επειδή φρονείτε τα ανθρώπινα, χάνεστε (θα χαθείτε). «καὶ ὡς εἷς»: Διότι ο διάβολος ήταν άρχοντας των αγγέλων και εξαιτίας της υπερηφάνειας έπεσε· έτσι και κάθε αλαζόνας άρχοντας πέφτει και δεν θα σταθεί όρθιος. «ἀνάστα»: Δηλαδή, αφού αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών, κατήργησε το γήινο φρόνημα. «ὅτι σύ»: Διότι κληρονομιά του Χριστού έγιναν όλα τα έθνη επειδή πίστεψαν σε αυτόν (μέσω αυτού). «ᾨδὴ ψαλμοῦ τῷ Ἀσάφ»: Αφορούσε (ακόμη) ο λόγος τη συναγωγή.

Εφόσον λοιπόν αυτά παραμένουν, για ποιον λόγο εκμεταλλευόμαστε τον αδελφό και καταβροχθίζουμε τον φτωχό, από τα οποία καμία ωφέλεια δεν προκύπτει για εμάς; «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου. Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες». Πότε όρισε να είναι όλοι θεοί και υιοί του Υψίστου; Διότι δεν ομιλεί πλέον μόνο για τους άρχοντες, αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Επομένως, όταν έπλασε τον άνθρωπο, του έθεσε τέτοιον όρο αξιώματος: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας· και ας εξουσιάζουν όλα τα ψάρια της θάλασσας, και τα πετεινά του ουρανού, και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη, και όλα τα ερπετά».

Αν αυτό το είχαν διαφυλάξει και δεν είχαν παραδώσει την εικόνα του Θεού στην παρακοή, δεν θα είχαν καταδικαστεί σε θάνατο. Διότι αποτελεί ύβρη προς τον Θεό το να αγνοήσει κανείς την τιμή Του και να πάθει τα ίδια με τον διάβολο. Γι' αυτό λέει: «Σαν άνθρωποι πεθαίνετε», δείχνοντας ότι ο θάνατος είναι ανθρώπινο πάθος. Αλλά όμως, ήταν δυνατόν να μην πεθαίνουμε, εάν είχαμε τηρήσει από την αρχή τον νόμο του Θεού· διότι η φύση μας διέθετε και τα δύο. «Και πέφτετε», λέει, «σαν ένας από τους άρχοντες», υπονοώντας τον διάβολο· διότι αυτός είχε λάβει εξουσία άρχοντα ανάμεσα στους αγγέλους.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΑ'. «Αποδώστε δικαιοσύνη σε ορφανό και φτωχό.» Δεν λέει, αποδώστε δικαιοσύνη σε δίκαιο, ούτε σε προφήτη, ούτε σε ιερέα, για τους οποίους τόσο πολύ κάνει λόγο αλλού, και παραγγέλλει να μην τους βλάπτουν λέγοντας: Μην αγγίζετε τους χριστούς μου, και μην κάνετε κακό στους προφήτες μου· αλλά μιλά για το ορφανό και τον φτωχό, τον ταπεινό και τον πένητα. Γιατί; Διότι σε εκείνους μεν αρμόζει να υπομένουν την αδικία· για αυτούς όμως είναι αφόρητο να αδικούνται, εξαιτίας της αδυναμίας που τους βαραίνει λόγω ηλικίας ή φτώχειας· γι' αυτό ο νομοθέτης τους υπερασπίζεται πιο σφοδρά. «Λυτρώστε τον πένητα και τον φτωχό.» Μιλάει σαν να πρόκειται για άγρια θηρία που χάσκουν με διάθεση για αδικία ή πλεονεξία. Επομένως, αυτός μεν που σώζει τον φτωχό, κερδίζει την αξία και τον μισθό του ποιμένα, εκείνου δηλαδή που παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς και μας γλίτωσε από τα νοητά θηρία· αυτός δε που αρπάζει, ευρισκόμενος ήδη σε μανία, έχει καταταχθεί ανάμεσα στα θηρία. «Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι.» Υπονοώντας τον διάβολο· διότι είχε λάβει αξίωμα άρχοντα ανάμεσα στους αγγέλους· γι' αυτό λέει ο Παύλος:

Αλλά όταν, λέει, ρέει προς τα κάτω ο Ωκεανός, υπάρχει γένεση ανθρώπων, ενώ όταν ρέει προς τα άνω, προς το τείχος και το χαράκωμα και τη Λευκάδα πέτρα, υπάρχει γένεση θεών. Αυτό, λέει, είναι το γεγραμμένο: «εγώ είπα: είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», εάν σπεύσετε να φύγετε από την Αίγυπτο και βρεθείτε πέρα από την Ερυθρά θάλασσα στην έρημο - δηλαδή από την κάτω μίξη προς «την άνω Ιερουσαλήμ, η οποία είναι μητέρα όλων των ζώντων» - εάν όμως επιστρέψετε πάλι στην Αίγυπτο - δηλαδή στην κάτω μίξη -, «πεθαίνετε ως άνθρωποι». Διότι θνητή, λέει, είναι κάθε κάτω γένεση, ενώ αθάνατη είναι εκείνη που γεννιέται άνω. Διότι γεννιέται «εξ ύδατος» μόνο «και πνεύματος» πνευματικός άνθρωπος, όχι σαρκικός. Ο κάτω όμως είναι σαρκικός. Αυτό, λέει, είναι το γεγραμμένο: «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το πνεύμα είναι πνεύμα». Και αυτή είναι, σύμφωνα με αυτούς, η πνευματική γένεση, και αυτός, λέει, είναι ο μέγας Ιορδάνης, τον οποίο ενώ έρεε προς τα κάτω και εμπόδιζε να εξέλθουν οι υιοί του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου - δηλαδή από την κάτω μίξη, επειδή, σύμφωνα με αυτούς, η Αίγυπτος είναι το σώμα - τον ανέστειλε ο Ιησούς και τον έκανε να ρέει προς τα άνω.

Εσείς όμως πεθαίνετε ως άνθρωποι. Και παρατήρησε τη σύνεση του Προφήτη.

Διότι, όσον αφορά τη φιλανθρωπία του Θεού, τους ονόμασε θεούς· όσον αφορά όμως τη δική τους κακία, πέθαιναν ως άνθρωποι και έπεφταν όπως ένας από τους άρχοντες. Άρχοντες δε, όχι τους επίγειους ανθρώπους, αλλά εκείνους που εξέπεσαν από τις ουράνιες αψίδες, για τους οποίους λέει και ο Παύλος: Η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, προς τα πνευματικά όντα της πονηρίας στα επουράνια.

Πράγματι, τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς του, και τοίχος ασβεστωμένος η καρδιά του. Δεν πέρασε πολύς καιρός και ο Λέων πέθανε ως άνθρωπος, και έπεσε όπως ένας από τους άρχοντες. Όταν δε αυτός αποχωρίστηκε τη ζωή και έγινε παρανάλωμα του αιώνιου πυρός, τον διαδέχθηκε το μιαρό του γέννημα, τον Κωνσταντίνο εννοώ. Αυτός λοιπόν, ως δέντρο εκείνης της πονηρής ρίζας, αφού θησαύρισε στην ψυχή του παντοία ολέθρια δηλητήρια, λεηλατεί, αναστατώνει, καταστρέφει, πυρπολεί κάθε θέαμα των αγίων εικόνων. Μαθαίνοντάς το αυτό ο κήρυκας της ευσέβειας Γερμανός, του διαμηνύει: «Βασιλιά, εφόσον ο Δεσπότης Χριστός και Σωτήρας μας Θεός σαρκώθηκε από τα άχραντα αίματα της αγίας Θεοτόκου, και εμφανίστηκε τέλειος άνθρωπος όπως εμείς και περιγραπτός, κάθε ειδωλολατρική λατρεία έχει εξαλειφθεί. Από τη συναναστροφή του δε μαζί μας και την κοσμοσωτήρια διδασκαλία των αποστόλων έως τώρα παρήλθαν 736 έτη, και οι άγιοι Πατέρες που έζησαν σε αυτά τα ενδιάμεσα χρόνια δεν διανοήθηκαν τίποτα τέτοιο σχετικά με τις άγιες εικόνες. Αντιθέτως, οι άγιες και οικουμενικές σύνοδοι, αποδεχόμενές τες, διέταξαν να προσκυνούνται και όχι να καταστρέφονται. Εσύ όμως, βασιλιά, να γνωρίζεις ότι, εάν επιμείνεις σε αυτό, με προθυμία θα πεθάνω υπέρ των σεπτών εικόνων. Διότι η εικόνα του Χριστού φέρει το όνομά Του, εφόσον εμφανίστηκε εν σαρκί και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Γιατί δεν επιτρέπουμε στον συνετό Δεσπότη να διαθέτει τα δικά Του κτήματα σύμφωνα με την κρίση Του, αλλά αγανακτούμε σαν να στερούμαστε τα δικά μας, και συμπάσχουμε με εκείνους που πεθαίνουν σαν να αδικήθηκαν; Ας λυπηθούμε, επειδή βραδύνουμε στους τάφους τους οποίους περιφέρουμε, επειδή ως άνθρωποι πεθαίνουμε τον θάνατο της αμαρτίας, μολονότι έχουμε γίνει θεοί.

Και επειδή τους είδα να αναστατώνονται με τα λόγια μου ότι δηλαδή και εμείς είμαστε τέκνα Θεού, προλαβαίνοντας τις ερωτήσεις τους είπα: Ακούστε, άνδρες, πώς το Άγιο Πνεύμα λέει για τον λαό αυτόν, ότι όλοι είναι υιοί του Υψίστου και ότι στη συναγωγή τους θα παραστεί αυτός ο ίδιος ο Χριστός, κρίνοντας κάθε γένος ανθρώπων. Τα λόγια αυτά ειπώθηκαν μέσω του Δαβίδ, όπως εσείς τα ερμηνεύετε, ως εξής: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς. Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα δείχνετε προσωποληψία στους αμαρτωλούς; Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και τον φτωχό, δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα, και γλιτώστε τον φτωχό από τα χέρια του αμαρτωλού. Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι· θα σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης. Εγώ είπα: Θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως σαν άνθρωποι πεθαίνετε, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες. Ανάστα, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, όμως, αναφέρεται: «Ιδού λοιπόν, σαν άνθρωποι πεθαίνετε, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες»· για να δηλώσει και την παρακοή των ανθρώπων, δηλαδή του Αδάμ και της Εύας, και την πτώση του ενός από τους άρχοντες, δηλαδή εκείνου που ονομάζεται όφις, ο οποίος υπέστη μεγάλη πτώση επειδή εξαπάτησε την Εύα.

Γι’ αυτό, αν και «υιοί του Υψίστου, σαν άνθρωποι» πεθαίνουμε, «και σαν ένας από τους άρχοντες» πέφτουμε. Γι’ αυτό παραδοθήκαμε σε «χέρια άνομων εχθρών», των άγριων δηλαδή δαιμόνων, «και σε βασιλιά άδικο και τον πιο πονηρό σε όλη τη γη», δηλαδή στον άρχοντά τους, «επειδή αμαρτήσαμε και παρανομήσαμε», αφού παραβήκαμε τις εντολές του Κυρίου και Θεού μας, και καταπατήσαμε τον Υιό του Θεού και θεωρήσαμε κοινό το αίμα της διαθήκης. Αλλά «μη μας παραδώσεις έως το τέλος για το όνομά σου», Κύριε, «και μην καταργήσεις τη διαθήκη σου· και μην απομακρύνεις το έλεός σου από εμάς», ένεκα των οικτιρμών σου, «Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς», και ένεκα της ευσπλαχνίας του μονογενούς σου Υιού, και ένεκα του ελέους του Αγίου σου Πνεύματος. «Μη θυμηθείς τις παλαιές μας ανομίες», αλλά «ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, διότι φτωχύναμε πάρα πολύ. Βοήθησέ μας, ο Θεός, ο Σωτήρας μας».

Διότι «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως», έχοντας καταφρονήσει τόσο μεγάλο αξίωμα, «πεθαίνετε σαν άνθρωποι», όπως ακριβώς και ο πρώτος άνθρωπος πέθανε εξαιτίας της παρακοής, «και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Με τον ίδιο τρόπο λοιπόν και εσύ, μην έχοντας σκοπό να πεθάνεις ως κοινός άνθρωπος, αλλά έχοντας γίνει υιός του Υψίστου μέσω της αρετής και προετοιμάζοντας αναβάσεις στην καρδιά σου, δεν ξέχασες ούτε εμάς που είμαστε παραπεταμένοι στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, αλλά ποθείς να μαθαίνεις και τα δικά μας νέα, ώστε, αν το επιτρέψουν τα πράγματα, να αξιωθούν και της δικής σου πρόνοιας. Μάθε λοιπόν ότι, όταν ο πρωτοβεστιάριος έφτασε στη Νίκαια, εξυπηρετήσαμε τις επιθυμίες του ανδρός. Και φαινομενικά μας ευχαρίστησε και συγκατένευσε να βοηθήσει στην παροχή του πολυπόθητου εισοδήματος, όμως ακόμη αφήνει αόριστη την υπόσχεση και εμείς πεθαίνουμε από την πείνα. Και αν είχαμε συζευχθεί και με μια άφρονα γυναίκα, ίσως να ακούγαμε και τα λόγια που ειπώθηκαν στον Ιώβ από τη σύζυγό του: «Μέχρι πότε θα υπομένεις λέγοντας: Ιδού, θα περιμένω λίγο χρόνο ακόμη προσδοκώντας την ελπίδα της σωτηρίας μου;», και τα υπόλοιπα μικρόψυχα λόγια. Αλλά αυτά βέβαια ούτε εγώ ο ίδιος θα τα ξεστομίσω ποτέ (διότι γνωρίζω την καταστροφή στην έρημο του γογγυστού Ισραήλ) και τη γυναίκα μου, αν γογγύζει, θα την επιπλήξω κοιτάζοντάς την αυστηρά, ώστε να μην πειραζόμαστε όχι μόνο χωρίς κέρδος, αλλά και με πολύ μεγάλη βλάβη. Θα προβάλω, όμως, ως βοηθό τη δική σου δραστικότητα στα λόγια, την επιδεξιότητα στις πράξεις και τον σεβασμό που εμπνέεις σε όλους.

Και αν έτσι εκλαμβανόταν το «ψυχικώς», σύμφωνα με το αυτεξούσιο της ψυχής, ώστε να της είναι δυνατόν να πράξει ό,τι επιλέξει, είτε να ζει πάντοτε νοερώς, είτε και να ανέλθει σε θεία μετουσία διά της εντατικής αρετής και να θεωθεί κατά χάριν, σύμφωνα με το ειρημένο: «εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι», είτε, αντίθετα, να παραβληθεί με τα άλογα κτήνη και να ομοιωθεί με αυτά, και έτσι από τον νου να μεταβληθεί στην άνοια και να υποστεί εκουσίως αυτόν τον ψυχικό θάνατο, ώστε να ονειδίζεται και αυτή με το χωρίο: «εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι και πέφτετε σαν ένας από τους άρχοντες», δηλαδή σαν τον διάβολο που εξέπεσε από αρχάγγελος· εάν ο σοφός θέλει να τα λέει έτσι αυτά, θα συμφωνούσαμε κι εμείς μαζί του. Αλλά νομίζω ότι απέχει πολύ από μια τέτοια έννοια· μάλλον φαίνεται να αναπλάθει κάποια άλλα είδη ψυχών, ανώτερα από την ανθρώπινη, δηλαδή την πάντοτε νοερή και τη θεία, για να αυξήσει την πολυθεΐα που πρεσβεύει, και όπως ακριβώς υπάρχει πλήθος ενάδων ή πρώτων θεών και έπειτα νοερών δεύτερων θεών, έτσι να λατρευτεί και ένα πλήθος τρίτων, ψυχικών θεών. Και τι λέω για πρώτους, δεύτερους και τρίτους, από τη στιγμή που το καθένα από αυτά το διαίρεσε στο αμέθεκτο, στο μεθεκτό και στο ενδιάμεσό τους γένος, και προχωρώντας καταβιβάζει το θείο σέβας μέχρι και τα σώματα. Τόσο άπληστα κατεχόταν από τον έρωτα της πολυθεΐας, καίτοι διακήρυσσε ότι πρεσβεύει το Ένα και έχει αποφανθεί σε κάποιο σημείο ότι η αρχή των πάντων είναι μία.