Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 82:2

Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα; Μη σιωπήσεις και μην ησυχάσεις, ω Θεέ. Κανείς, λέει, δεν πρόκειται να είναι όμοιος με εσένα, τόσο αμνησίκακος και μακρόθυμος απέναντι στις αδικίες· εγώ όμως προσεύχομαι να μη σιωπήσεις μπροστά στις άδικες επιθέσεις που εξαπολύονται εναντίον μας από τους εχθρούς.

Γι' αυτόν τον λόγο, έχοντας υπόψη του εμάς, ο άγιος έλεγε: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» και «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;», ονομάζοντας θεούς αυτούς που κτίστηκαν μεν, αλλά έγιναν μέτοχοι του Λόγου, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού». Εκείνα όμως που μετέχουν δεν θα μπορούσαν να είναι τα ίδια ούτε όμοια με εκείνο στο οποίο μετέχουν. Για τον εαυτό του, βέβαια, έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», επειδή τα γενητά δεν είναι κατ' αυτόν τον τρόπο. Ας απαντήσουν, λοιπόν, εκείνοι που προβάλλουν τη σύνοδο του Αριμήνου, εάν μια κτιστή ουσία μπορεί να πει: «Όσα βλέπω τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω κι εγώ». Διότι τα γενητά είναι δημιουργούμενα και όχι δημιουργούντα· ειδάλλως, θα είχαν δημιουργήσει και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Διότι και εμείς, αν και δεν μπορούμε να γίνουμε όμοιοι κατ' ουσίαν με τον Θεό, ωστόσο βελτιωνόμενοι μέσω της αρετής μιμούμαστε τον Θεό, επειδή ο Κύριος μας χάρισε και αυτό, λέγοντας: «Να γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων» και «Να γίνεσθε τέλειοι, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας είναι τέλειος». Και κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι τα γενητά είναι τρεπτά, αφού και οι άγγελοι παρέβησαν και ο Αδάμ παρήκουσε, και όλοι έχουν ανάγκη από τη χάρη του Λόγου. Το τρεπτό, όμως, δεν μπορεί να είναι όμοιο με το άτρεπτο, όπως ακριβώς το κτιστό δεν είναι όμοιο με τον Κτίσαντα. Γι' αυτόν τον λόγο, αναφερόμενος σε εμάς ο άγιος έλεγε: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» και «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» —αποκαλώντας θεούς εκείνους που μεν κτίστηκαν, αλλά έγιναν μέτοχοι του Λόγου, όπως ο Ίδιος είπε: «αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού»— όμως τα μετέχοντα δεν μπορεί να είναι τα ίδια ούτε όμοια με Εκείνον στον οποίο μετέχουν. Για τον εαυτό Του τουλάχιστον έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», επειδή τα γενητά δεν είναι έτσι. Ας μας απαντήσουν λοιπόν όσοι προβάλλουν το Αρίμινο, εάν μια κτιστή ουσία μπορεί να πει: «όσα βλέπω τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω και εγώ». Διότι τα γενητά είναι δημιουργούμενα και όχι δημιουργούντα· ειδάλλως, θα είχαν δημιουργήσει και τους εαυτούς τους. Πράγματι, αν, όπως λένε, ο Υιός είναι κτίσμα και τον δημιουργεί ο Πατέρας, οπωσδήποτε ο Υιός θα είχε δημιουργήσει και τον εαυτό Του, αφού έχει τη δύναμη να κάνει όσα κάνει ο Πατέρας, όπως είπε ο Ίδιος.

Αφού έδειξε τη μεταβολή των εχθρών, προλέγει στη συνέχεια ποια λόγια θα χρησιμοποιήσουν όσοι έχουν επιτύχει τη σωτηρία, υμνώντας τον ευεργέτη. <Αναλογιστήκαμε (Υπελάβομεν), Θεέ, το έλεός σου εν μέσω του ναού σου, κ.λπ.> (E f. 86, I f. 260 b, L f. 126 b) Το «υπελάβομεν» σε αυτά τα σημεία είτε πρέπει να εκληφθεί αντί του «εικάσαμε, εννοήσαμε», είτε ότι διατεθήκαμε σταθερά και αμετακίνητα με την πεποίθηση ότι το έλεός σου με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα υπάρξει για όσους βρίσκονται μέσα στον ναό. Διότι, βεβαίως, δεν λέμε ότι η μετοχή στα χαρίσματα του Θεού θα διανεμηθεί στους απίστους, αλλά σε εκείνους που έχουν ήδη πιστέψει. Έχει λεχθεί άλλωστε στους αρχαιοτέρους, ότι «Το Πνεύμα μου έχει σταθεί ανάμεσά σας, έχετε θάρρος.» Ομοίως και στα προηγούμενα από αυτό, ότι «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσον της, δεν θα σαλευθεί.» <Κατά το όνομά σου, Θεέ, έτσι και η αίνεσή σου φθάνει έως τα πέρατα της γης.> Η Θεία Γραφή συνηθίζει να ονομάζει τη δόξα «όνομα»· και λέει ότι ο έπαινος προς τον Θεό ακολουθεί τη δόξα Του, αναλόγως και ευλόγως· διότι υμνείται από όλους τους επί της γης ανάλογα με το ύψος της υπεροχής Του. Τι λέμε άλλωστε υμνώντας Τον; «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» Και: «Ποιος Θεός είναι μεγάλος, όπως ο Θεός μας; Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες τον ήλιο και τη σελήνη.» Και απλώς, Τον υμνολογούμε ως Θεό και Κύριο των πάντων. «

ΩΔΗ ΨΑΛΜΟΥ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΠΒ΄. «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα; Μη σιγήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ». Ο μεν 79ος ψαλμός προανήγγελλε τον αφανισμό του αμπελώνα και την πτώση του έθνους των Ιουδαίων, καθώς και τον εμπρησμό και την ερήμωση του τόπου που ετιμάτο από αυτούς· οι δε δύο επόμενοι αυτού δίδασκαν την αιτία για την οποία υπέστησαν αυτά. Ο παρών, όμως, ο οποίος συνδέεται με εκείνους, αποτελεί ικεσία και δέηση υπέρ του λαού. Διότι έπρεπε μετά τα σκυθρωπά γεγονότα να προσφερθεί σαν κάποια θεραπεία σε όσα προειπώθηκαν, καθώς με αυτόν επρόκειτο να ολοκληρωθούν οι ψαλμοί του Ασάφ. Γι' αυτό και ο παρών λόγος έχει επιγραφεί «Ωδή ψαλμού», επειδή εύχεται τα αγαθά υπέρ του λαού. Είναι δε ο παρών ο ενδέκατος από αυτούς που επιγράφονται «Του Ασάφ», εκ των οποίων ο πρώτος ήταν ο 72ος, συμπεριλαμβανομένου μαζί με τους προαναφερθέντες και του 49ου, επειδή και αυτός ανήκει στον Ασάφ. Έτσι, όλοι μαζί γίνονται στον αριθμό δώδεκα. Λέει λοιπόν μέσω του παρόντος ο Προφήτης στην ικεσία του προς τον Θεό: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα; Μη σιγήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ». Διότι κανείς, λέει, δεν είναι όμοιος με τον Θεό, ο οποίος είναι μακρόθυμος και ανεξίκακος, και γι' αυτό ανέχεται τα πάντα. Διότι ποιος θα μπορούσε να υποφέρει παρόμοια με εσένα τις βλασφημίες και την αλαζονεία των άθεων και ασεβών ανδρών;

Γι' αυτό με Εσένα, Θεέ μου, κανείς δεν θα ομοιωθεί· εγώ όμως, ως άνθρωπος, νικημένος από τη δική μου αδυναμία, τολμώ να παρακαλώ, και να λέω σε Εσένα τον Θεό με ικεσία: Μη σιωπήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ μου. Λέγεται δε ότι ο Θεός σιωπά, όταν, ενώ επαίρονται οι άθεοι και ασεβείς άνδρες, Εκείνος παραμένει σαν να μην τα προσέχει, χωρίς να επιφέρει αμέσως την οργή Του εναντίον τους, ούτε να χρησιμοποιεί τις τιμωρίες εναντίον τους. Γι' αυτό και προς αυτούς που αμαρτάνουν ο ίδιος ο Ασάφ στον τεσσαρακοστό ένατο ψαλμό παρουσιάζει τον Θεό να λέει: «Αυτά έπραξες και εγώ σιώπησα· υπέθεσες στην ανομία σου, ότι εγώ θα είμαι όμοιός σου». Τις δε αιτίες της σιωπής του Θεού, της ανοχής και της μακροθυμίας Του, μας τις διδάσκει ο Απόστολος γράφοντας: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;». Αλλά Εσύ μεν, λέει, ως Θεός που ανέχεσαι τα πάντα, υπομένεις τους πάντες με πραότητα, και απέναντι σε αυτούς που αμαρτάνουν με ασέβεια και αθεΐα, και βλασφημούν εναντίον Σου, του Θεού, σιωπάς· εγώ όμως, μη δυνάμενος να τα βλέπω αυτά, παρακαλώ και ικετεύω να συγχωρηθώ για το ότι δεν μπορώ να τα υπομείνω παρόμοια με Εσένα τον Θεό· διότι ποιος θα ομοιωθεί με Εσένα; Γι' αυτό ως άνθρωπος, έχοντας τον ζήλο για την ευσέβεια προς Εσένα, τολμώ να Σου απευθύνω ικεσία· ώστε να παύσεις την άφατη μακροθυμία και την ανεξίκακη σιωπή Σου, και κάποτε επιτέλους να κινηθείς εναντίον εκείνων που αποτόλμησαν ανήκεστες πράξεις.

Γι' αυτό λέω: Μη σιωπήσεις, ούτε να ησυχάσεις· αντί αυτού ο μεν Ακύλας είπε «Μην καθησυχάσεις», ο δε Σύμμαχος «Μην ερημώσεις».

Ο Θεός: Αυτή είναι η φωνή του λαού των Εβραίων· επειδή εξεπλάγησαν με την πτώση των εχθρών τους. Μην σιγήσεις: Δηλαδή μην αποσιωπήσεις ούτε να μείνεις αδρανής απέναντι σε αυτούς που μας θλίβουν. Διότι ιδού οι εχθροί: Ενισχύθηκαν, δηλαδή έγιναν ακουστοί σε όλους. Είναι δε οι Ιουδαίοι αυτοί που ύψωσαν φωνή κατά του Χριστού του Θεού. Και αυτοί που μισούν: Δηλαδή ξεσήκωσαν ως όχλο τα έθνη εναντίον του λαού· διότι κεφαλή είναι το πλήθος. Εναντίον του λαού: Πολλά, λέει, μηχανεύτηκαν οι εχθροί εναντίον του λαού των Ιουδαίων, συσκεπτόμενοι μεταξύ τους για το πώς θα τους εξολοθρεύσουν. Και βουλεύτηκαν: Διότι τότε οι Ιουδαίοι θεωρούνταν ότι είναι άγιοι. Μιλάει δε και για τον ναό, ότι ήταν άγιος. Είπαν· ελάτε: Δηλαδή για να μην ονομάζονται ούτε καν έθνος. Και να μην μνημονευθεί: Διότι τα έθνη εναντιώνονταν σφόδρα στους Ιουδαίους, αυτά που εξαιτίας τους εξολοθρεύονταν. Διότι βουλεύτηκαν: Επειδή επιτέθηκαν από κοινού σαν μια ψυχή. Εναντίον σου — τα σκηνώματα: Αναφέρεται στα απερίτμητα έθνη, ότι συμφώνησαν μεταξύ τους εναντίον του Ισραήλ, ώστε να τον αφανίσουν, πλην όμως τίποτα από αυτόν δεν εξέλιπε (αν και κάποιοι από αυτούς εξέλιπαν)· διότι Ιδουμαία ερμηνεύεται ως «αυτή που εκλείπει»· και δεν υπάκουσαν στην πίστη. Ισμαηλίτες δε ερμηνεύονται ως «αυτοί που υπακούν».

Ωδή ψαλμού, του Ασάφ. 82ος. 1. Εύλογα ονόμασε την παρούσα έκθεση ωδή και ψαλμό· επειδή με την προφητεία (την οποία ως επί το πλείστον ονομάζει ψαλμό) ανέμειξε μια επινίκια ωδή εναντίον κάποιων εχθρών. «Θεέ μου, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» Ο προφήτης δεν έγραψε αυτό ρωτώντας (μια τέτοια ερώτηση θα ήταν ανόητη), αλλά εξυμνώντας το απειρομέγεθος του Θεού και το ασύγκριτό Του στα πάντα. Διότι κανείς δεν θα μπορέσει να καυχηθεί ότι ομοιώθηκε σε τίποτα με τον Θεό, τον αίτιο όλων των όντων. Επειδή όμως πρέπει να προσέχουμε τη διαφορά των λέξεων· διότι δεν είπε, ποιος ομοιώθηκε με εσένα, αλλά: θα ομοιωθεί με εσένα· και με αυτό φανέρωσε μελλοντικό χρόνο· άρα αινίσσεται την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς, ότι δηλαδή θεωρήθηκε πως έχει παρόμοια δόξα με κάποιους προφήτες· γι' αυτό άλλοι τον θεωρούσαν ως τον Ηλία και άλλοι ως έναν από τους προφήτες· αλλά κανείς από τους προαναφερθέντες δεν μπορούσε να ομοιωθεί με αυτόν. Διότι αυτός μόνος υπήρξε Θεός και άνθρωπος, αυτός μόνος έσωσε το δικό μας γένος. Μη σιωπήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ μου· δηλαδή, μη μακροθυμήσεις για πολύ· διότι ως σιωπή του καιρού ονόμασε τη μακροθυμία προς τους αμαρτωλούς.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΒ΄. «Μη σιγήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ.» Δηλαδή: Μη δείξεις μακροθυμία για πολύ. Διότι «σιγή» του κριτή ονόμασε τη μακροθυμία απέναντι στους αμαρτωλούς. «Έγιναν βοήθεια στους υιούς του Λωτ.» Δηλαδή, προσέτρεξαν προς ενίσχυσή τους.

Ας αναπέμψουμε την αρμόζουσα ωδή στον νικητή, την οποία και ο προφήτης τον παλαιό καιρό με προθυμία αναφωνούσε: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» Διότι εσύ μόνος, όπως εσύ γνωρίζεις, κενώνοντας τον εαυτό σου στη σάρκα, διαφύλαξες την ουσία της θεότητας άτρεπτη, αναλλοίωτη και απαθή. Γι' αυτό ο προφήτης, όχι επειδή αμφέβαλλε, αλλά εκφράζοντας θαυμασμό, όχι συγκρίνοντας, αλλά καταδεικνύοντας το ασύγκριτο, έλεγε: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» Διότι τα πάντα έγιναν από εσένα και μέσω εσένα· και είναι φανερό ότι τα δημιουργήματα αποδεικνύονται πάντοτε κατώτερα από εκείνον που τα δημιούργησε, όπως ακριβώς μεγαλύτερη τιμή έχει ο άνθρωπος από το οίκημα που κατασκεύασε. «Ποιος λοιπόν θα ομοιωθεί με εσένα;» Ο ήλιος, λόγω του φωτός του; Αλλά καθημερινά τον βλέπω να σβήνει, διότι του ορίστηκε η τάξη κατά την εσπέρα να τον διαδέχεται η νύχτα. Η σελήνη θα ομοιωθεί με εσένα, για τη λαμπρότητα που διαθέτει; Αλλά κάθε μήνα πεθαίνει και, τρόπον τινά, γεννιέται. Τα άστρα, επειδή λάμπουν; Αλλά όταν λάμψει η ημέρα, χάνουν τη λάμψη τους. Η θάλασσα θα ομοιωθεί με εσένα, για το απέραντο του πελάγους της; Αλλά τέμνεται από ένα μικρό ξύλο και μαστιγώνεται από το κουπί, διότι έχει προσταχθεί από εσένα να υπηρετεί τις ανθρώπινες ανάγκες. Η γη πάλι θα ομοιωθεί με εσένα, επειδή είναι εδραία και στερεή;

Διότι με το ξύλο ο Χριστός αντιπαρατάχθηκε στο ξύλο και σας έδωσε γεύση αντί για γεύση, ώστε, βλέποντας να ταπεινώνεται θεληματικά για χάρη σας Εκείνος που σας εποίησε κατ' εικόνα Του, να ομολογήσετε τη συγκατάβασή Του και να δοξάσετε Εκείνον που έτσι το θέλησε, λέγοντας και για αυτό και για όλα: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;». Χαρίζεις και δεν μετανοείς· καταλύεις τα δικά σου, για να στερεώσεις τα δικά μας. Είπες προς τον Αδάμ: «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου». Και πάλι αναίρεσες την απόφαση, καθώς έγινες ο άρτος της ζωής και σε τρώμε χωρίς ιδρώτα. Του είπες προηγουμένως: «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Αλλά τώρα, αφού πήρες πάνω στους ώμους σου αυτόν που προέρχεται από τη γη και στη γη καταλήγει, τον κάθισες στον ουρανό πάνω σε θρόνο, φανερώνοντας στους μαθητές σου τα μέλλοντα μέσω της Μαρίας, λέγοντας: «Ανεβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Είπες προς την Εύα: «Με λύπες θα γεννάς τέκνα», αλλά αφού γεννήθηκες εσύ από γυναίκα, έσβησες την πανάρχαια κατάρα στον κατάλληλο καιρό. Είπες προς το φίδι: «Αυτός θα σου παραμονεύει το κεφάλι και εσύ θα του παραμονεύεις τη φτέρνα»· αλλά έπλυνες τα πόδια μας στο βάπτισμα και εκείνο δεν τα πλησιάζει πλέον, διότι ευλαβείται το δεσποτικό χέρι που λάμπει στα πόδια των δούλων.

Ψαλμός πβ'. Ωδή του Ασάφ. «Θεέ, ποιος θα εξομοιωθεί με εσένα;» Διότι, αν και στάθηκες «σε σύναξη θεών», ωστόσο η διαφορά μεταξύ εσένα και εκείνων είναι μεγάλη και άπειρη, και κανείς δεν πρόκειται να εξομοιωθεί μαζί σου. Γι' αυτό «μη σιωπήσεις, ούτε να παραμείνεις ήσυχος, ω Θεέ. Διότι, ιδού, οι εχθροί σου θορύβησαν και αυτοί που σε μισούν σήκωσαν κεφάλι. Εναντίον του λαού σου μηχανεύτηκαν πανούργο σχέδιο. Είπαν: Ελάτε και ας τους εξολοθρεύσουμε, ώστε να μην είναι πλέον έθνος και να μη μνημονευθεί πια το όνομα του Ισραήλ».