Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 82:3

«Διότι, ιδού, οι εχθροί σου εθορυβήσαν». Πασίγνωστη, λέει, έχει γίνει η αδικία που διαπράττουν εναντίον μας. «Έγιναν βοήθεια στους υιούς του Λωτ». Συνέδραμαν, λέει, και συμπολέμησαν στον εναντίον μας πόλεμο οι προαναφερθέντες στο πλευρό των υιών του Λωτ. Υιοί δε του Λωτ είναι οι Μωαβίτες και οι Αμμανίτες. Από αυτό, λοιπόν, γνωρίζουμε ότι οι δαίμονες προσκαλούν ο ένας τον άλλον για την απώλεια της ψυχής, ώστε να επιφέρουν σε εμάς πανωλεθρία και να παραδώσουν στη λήθη τον πολυθρύλητο Ισραήλ. Έπειτα απαριθμεί τους όμορους λαούς, από τους οποίους προσκλήθηκαν και συγκεντρώθηκαν και οι υπόλοιποι.

ΨΑΛΜΟΣ ΠΒ΄. [<Ιδού οι εχθροί σου ήχησαν.> Ιδού, ένα άλλο είδος της προς τον Θεό έχθρας εξέθεσε ο Προφήτης. Διότι εκείνοι που εχθρεύονται τον λαό του Θεού και τους αγίους, εναντίον Του αναλαμβάνουν πόλεμο· του οποίου εκείνοι τυγχάνουν δούλοι και οικείοι φίλοι.] [Και ποιος θα μπορέσει να σκεφτεί κάτι ή να μηχανευτεί ή έστω και να φανταστεί εναντίον του Θεού, ο οποίος είναι απρόσιτος όχι μόνο στις αισθήσεις αλλά και στους λογισμούς; Αλλά ο Ίδιος λογαριάζει ως δικά Του τα όσα υφίστανται εκείνοι που έχουν εμπιστοσύνη σε Αυτόν· και για τον λόγο αυτό οι επιβουλές εναντίον τους λέγεται ότι στρέφονται εναντίον του ίδιου του Θεού, ως πατέρα, προστάτη και κηδεμόνα όσων επιβουλεύονται. —Και ποιοι είναι αυτοί που απεργάζονται τις επιβουλές;] <Εκείνοι που σε μισούν σήκωσαν κεφάλι.> (B f. 349 b, C f. 178 b, F f. 136, G f. 95, H f. 331 b, L f. 196 b) Πάλι, όπως αναφέρεται για τα φίδια και τις ασπίδες, λέει το «Σήκωσαν κεφάλι.» Διότι, όπως ακριβώς τα φίδια, όταν δαγκώνουν, σηκώνουν αργά το κεφάλι και ανασηκώνονται από τη γη, έτσι και εκείνοι που πολεμούν τη δόξα του Χριστού, υψώνουν αργά το κεφάλι· αλλά πέφτουν αμέσως· διότι πλήττονται από Αυτόν, επειδή Αυτός είναι που συντρίβει τα κεφάλια των δρακόντων. <Τα σκηνώματα των Ιδουμαίων, και οι Ισμαηλίτες, κ.τ.λ.> (B f. 549 b, G f. 93 b, H f. 332 b) Τα έθνη δε αυτά είναι βάρβαρα και εχθρικά προς τον κατά σάρκα Ισραήλ, και ονομάστηκαν ιδιαιτέρως αλλόφυλοι.

Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια: «Διότι, ιδού, οι εχθροί σου θορύβησαν, και εκείνοι που σε μισούν ύψωσαν κεφάλι». Σύμφωνα δε με τον Ακύλα: «Διότι, ιδού, οι εχθροί σου οχλαγώγησαν, και εκείνοι που σε μισούν ύψωσαν κεφάλι»· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Διότι ιδού, οι εχθροί σου», λέγει, «θορυβούν από κοινού, και εκείνοι που σε μισούν υψώνουν κεφάλι».

Και αφού γλίτωσαν από τα χέρια των εχθρών, ομολογούσαν λέγοντας και οι ίδιοι: Η ψυχή μας σώθηκε σαν στρουθίο από την παγίδα των κυνηγών. Αφανείς, λοιπόν, και αόρατοι ήταν οι κυνηγοί, οι οποίοι επιβουλεύονταν τις ψυχές που επιδίωκαν τον ουράνιο και υψιπετή βίο, στήνοντας δίχτυα και παγίδες, και κατασκεύαζαν κάθε λογής θήρατρα για να τις παγιδεύσουν. Και αυτά τα πράγματα παραστάθηκαν μέσω του προηγούμενου ψαλμού, στον οποίο ειπώθηκε: Διότι ιδού, οι εχθροί σου βρυχήθηκαν, και εκείνοι που σε μισούν σήκωσαν κεφάλι. Σοφίστηκαν πανούργα σχέδια εναντίον του λαού σου, συνεδρίασαν εναντίον των οσίων σου. Κατά τους καιρούς εκείνους των διωγμών, κατά τους οποίους οι εχθροί του Θεού πολεμούσαν και καταδίωκαν τον λαό του, οι άνθρωποι του Θεού τρέπονταν σε φυγή εδώ και εκεί σαν στρουθία, και όταν αργότερα αξιώθηκαν την ειρήνη, βρήκαν τα σκηνώματα του Θεού, τις αυλές του και τα θυσιαστήρια ως καταφύγιο και ανάπαυσή τους. Θα μπορούσε, μάλιστα, να πει κανείς ότι το μεν στρουθίο συμβολίζει εκείνους που ζουν απερίσπαστοι και έχουν αναλάβει τον μοναχικό βίο, ενώ το τρυγόνι, το οποίο, όπως λέει, πρέπει να προσφέρει τους νεοσσούς του στον Θεό και να τους αφιερώνει σαν μέσα σε φωλιά στα θυσιαστήριά του, συμβολίζει εκείνους που έχουν μεριμνήσει για την τεκνοποιία και τις υπόλοιπες βιοτικές υποχρεώσεις.

Ο Θεός: Αυτή είναι η φωνή του λαού των Εβραίων· επειδή εξεπλάγησαν με την πτώση των εχθρών τους. Μην σιγήσεις: Δηλαδή μην αποσιωπήσεις ούτε να μείνεις αδρανής απέναντι σε αυτούς που μας θλίβουν. Διότι ιδού οι εχθροί: Ενισχύθηκαν, δηλαδή έγιναν ακουστοί σε όλους. Είναι δε οι Ιουδαίοι αυτοί που ύψωσαν φωνή κατά του Χριστού του Θεού. Και αυτοί που μισούν: Δηλαδή ξεσήκωσαν ως όχλο τα έθνη εναντίον του λαού· διότι κεφαλή είναι το πλήθος. Εναντίον του λαού: Πολλά, λέει, μηχανεύτηκαν οι εχθροί εναντίον του λαού των Ιουδαίων, συσκεπτόμενοι μεταξύ τους για το πώς θα τους εξολοθρεύσουν. Και βουλεύτηκαν: Διότι τότε οι Ιουδαίοι θεωρούνταν ότι είναι άγιοι. Μιλάει δε και για τον ναό, ότι ήταν άγιος. Είπαν· ελάτε: Δηλαδή για να μην ονομάζονται ούτε καν έθνος. Και να μην μνημονευθεί: Διότι τα έθνη εναντιώνονταν σφόδρα στους Ιουδαίους, αυτά που εξαιτίας τους εξολοθρεύονταν. Διότι βουλεύτηκαν: Επειδή επιτέθηκαν από κοινού σαν μια ψυχή. Εναντίον σου — τα σκηνώματα: Αναφέρεται στα απερίτμητα έθνη, ότι συμφώνησαν μεταξύ τους εναντίον του Ισραήλ, ώστε να τον αφανίσουν, πλην όμως τίποτα από αυτόν δεν εξέλιπε (αν και κάποιοι από αυτούς εξέλιπαν)· διότι Ιδουμαία ερμηνεύεται ως «αυτή που εκλείπει»· και δεν υπάκουσαν στην πίστη. Ισμαηλίτες δε ερμηνεύονται ως «αυτοί που υπακούν».

Για ποιο λόγο όμως προσευχόταν γι' αυτό; «Διότι, ιδού, οι εχθροί σου ήχησαν, και αυτοί που σε μισούν ύψωσαν κεφάλι». Σε τέτοιο βαθμό, λέει, επάρθηκαν οι αμαρτωλοί εξαιτίας της δικής σου μακροθυμίας, ώστε να ηχήσουν, δηλαδή να αποθρασυνθούν, και να καταστήσουν την κακία τους ολοφάνερη με την αναιδειά τους σαν άλλη σάλπιγγα, και να υψώσουν κεφάλι χωρίς να αισθάνονται ντροπή για τα αμαρτήματά τους, αλλά αντίθετα να αλαζονεύονται σαν να μην υπάρχει κανείς τον οποίο να πρέπει να φοβηθούν.

Διότι, ιδού, οι εχθροί σου θορυβούν, και αυτοί που σε μισούν σήκωσαν κεφάλι. Εναντίον του λαού σου κατέστρωσαν δόλια σχέδια, και βουλεύθηκαν εναντίον των αγίων σου. Διότι είπαν: «Ελάτε να τους εξολοθρεύσουμε, και να μη μνημονευθεί πλέον το όνομα του Χριστού». Αυτά κομπάζει ο Ιουλιανός· για αυτά θρασύνεται· με αυτά απειλεί τον λαό σου και την κληρονομία σου, για την οποία έχυσες το αίμα σου. Διότι, ιδού, τα θυσιαστήριά σου κατεδαφίστηκαν, και το αγίασμά σου πυρπολήθηκε, και η ευπρέπεια του οίκου σου εξαφανίστηκε, και το αίμα της διαθήκης σου εξουθενώθηκε εξαιτίας των αμαρτιών μας, και των βλασφημιών που εξέχεε ο Άρειος εναντίον σου, του Μονογενούς, και του Αγίου σου Πνεύματος, καθιστώντας σε αλλότριο της ομοουσιότητος του Πατρός και αποξενώνοντάς σε από τη φύση Του, αποκαλώντας εσένα, τον δημιουργό όλης της κτίσεως, κτίσμα, και θέτοντας υπό τον χρόνο εσένα που δημιούργησες τους αιώνες· λέγοντας τα εξής: «Υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός»· αποκαλώντας σε ο παρανομώτατος Υιό της βουλήσεως και της θελήσεως.

Ψαλμός πβ'. Ωδή του Ασάφ. «Θεέ, ποιος θα εξομοιωθεί με εσένα;» Διότι, αν και στάθηκες «σε σύναξη θεών», ωστόσο η διαφορά μεταξύ εσένα και εκείνων είναι μεγάλη και άπειρη, και κανείς δεν πρόκειται να εξομοιωθεί μαζί σου. Γι' αυτό «μη σιωπήσεις, ούτε να παραμείνεις ήσυχος, ω Θεέ. Διότι, ιδού, οι εχθροί σου θορύβησαν και αυτοί που σε μισούν σήκωσαν κεφάλι. Εναντίον του λαού σου μηχανεύτηκαν πανούργο σχέδιο. Είπαν: Ελάτε και ας τους εξολοθρεύσουμε, ώστε να μην είναι πλέον έθνος και να μη μνημονευθεί πια το όνομα του Ισραήλ».

Ο βασιλιάς, λοιπόν, αφού άκουσε προσεκτικά αυτά, χρησιμοποίησε πάρα πολλές άλλες μεθόδους, και μάλιστα το να μην εξέρχεται από τη σκηνή του με τη συνοδεία βουκίνων και σαλπίγγων, λέγοντας «δεν υπάρχει ανάγκη τέτοιων πραγμάτων τώρα, αλλά τόξων και δοράτων, ώστε αυτούς που μας μισούν, οι οποίοι (για να μιλήσω σύμφωνα με τον Δαβίδ) θορύβησαν και σήκωσαν κεφάλι, να τους διώξουμε από τα ρωμαϊκά εδάφη». Και ο ίδιος βέβαια δεν έκρινε καθόλου σωστό να εκστρατεύσει εναντίον των εχθρών, αλλά στέλνει τον ανιψιό του Ιωάννη Βατάτζη, ο οποίος επιδείκνυε δραστηριότητα τη δέουσα στιγμή, τον Κωνσταντίνο Δούκα, έναν νεαρό που μόλις άρχιζε να βγάζει γένια και έδινε υποσχέσεις, όπως τα ευγενή φυτά, να καρποφορήσει πριν από την ώρα του, καθώς επίσης και τον Μιχαήλ Ασπιέτη, αφού τους έδωσε πολλές συμβουλές ώστε να κάνουν καθετί που επρόκειτο να πραχθεί με σύνεση και τάξη, και, πριν από αυτά, να μην πλησιάσουν καθόλου τους βαρβάρους, εάν προηγουμένως δεν μάθουν με ακριβή έρευνα πόσοι είναι σε πλήθος και με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να τους νικήσουν στη μάχη.

Προς τον επίσκοπο Βιδίνης. Λυπηρά είναι βέβαια τα όσα σου συμβαίνουν, τιμιότατε αδελφέ, και αγγίζουν κάθε καρδιά. Ποιος θα φέρει αντίρρηση; Εξωτερικά υπάρχουν μάχες, εσωτερικά φόβοι. Βοηθός και σύμμαχος πουθενά. Οι μεν εχθροί θορυβούν και σηκώνουν κεφάλι και δίνουν τα νεκρά σώματα των δούλων ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Χύνουν το αίμα τους γύρω από την πόλη μας και δεν υπάρχει κανείς για να τους θάψει. Οι δε φίλοι και οι πλησίον στέκονται απέναντι. Κι αν πλησιάζουν, στέκονται ετοιμάζοντας με χειρότερο τρόπο το ολέθριο αγκίστρι. Διότι, αφού η αγάπη έχει εντελώς ψυχρανθεί, εχθροί του ανθρώπου έγιναν οι ίδιοι οι οικείοι του. Αυτά βέβαια μπορούν να πληγώσουν την ψυχή σε απερίγραπτο βαθμό. Όμως, αν αναλογιστούμε ότι κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε λύπη, ο καθολικός χαρακτήρας της συμφοράς θα γίνει για εμάς παρηγοριά. Διότι ποιος, πες μου, έχει άνεση σε αυτές τις πονηρές ημέρες; Εγώ νομίζω, κανένας.