Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 83:2

Στην δε επιθυμία αρμόζει το να μελετά κανείς τον νόμο του Κυρίου διαρκώς· το να θεωρεί τα δικαιώματα του Κυρίου πιο επιθυμητά από τον χρυσό και από τους πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκά από το μέλι και την κηρήθρα· το να λέει μαζί με τον Δαβίδ: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· επιποθεί και λιώνει από τον πόθο η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Έτσι δίκαιος ήταν ο Συμεών, χωρίς να υστερεί σε κανένα απολύτως είδος αρετής· εφόσον γνωρίζουμε ότι η δικαιοσύνη εμπεριέχει και όλες τις άλλες αρετές, όσες υπάγονται σε αυτές τις γενικές κατηγορίες. Και πώς ήταν «ευλαβής»; Επειδή έτρεφε βαθύ σεβασμό ενώπιον του προσώπου του Κυρίου και των προσταγμάτων του· διότι είχε διαβάσει, και μάλιστα με πολλή προσοχή, το εξής: «Σε ποιον θα επιβλέψω με εύνοια, παρά στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου;» Ήταν «εκείνος που προσέμενε την παράκληση του Ισραήλ.» Ποια παράκληση; Εκείνην την οποία ο Αβραάμ, όταν την είδε με μορφή αγγέλου, την προσκύνησε θεοπρεπώς. Ποια παράκληση;

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, στους υιούς Κορέ, ΨΑΛΜΟΣ ΠΓ΄. Υπόθεση. Πάλι για τις Εκκλησίες κάνει λόγο και σε τούτον τον ψαλμό, και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι έχει επιγραφεί «υπέρ των ληνών». Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!

Ονομάζει «σκηνώματα» τις άγιες εκκλησίες του Θεού που έχουν ιδρυθεί κατά τόπους, προς τις οποίες σπεύδει με ζήλο κάθε θεοφιλής ψυχή. «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζώντα Θεό». Είναι σαν να λέει: Και με το σώμα και με την ψυχή προσέφερα τον εαυτό μου για να δουλεύει στον ζώντα και αληθινό Θεό. Η δε φράση «στον ζώντα Θεό» έχει ειπωθεί σε αντιδιαστολή με τα είδωλα, εφόσον εκείνα είναι νεκρά και αποτελούνται από άψυχη ύλη.

Όταν, λοιπόν, κάποιος διέλθει αυτή τη σάρκα χωρίς προσκόλληση, παροικώντας σε αυτήν ως σε κάτι ξένο και χωρίς να εξαρτάται από αυτήν ως να ήταν δική του, αυτός, επειδή νέκρωσε τα επίγεια μέλη του και κατόρθωσε τον αγιασμό, είναι άξιος της κατασκηνώσεως στο άγιο όρος· την οποία επιθυμώντας ο Ψαλμωδός έλεγε: «Θα εισέλθω στον τόπο της θαυμαστής σκηνής»· και το: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων». Εκεί μας κατασκηνώνει τόσο η αγάπη προς τον πλησίον, έχοντας ως σκοπό εκείνη την κατασκήνωση στο όρος, όσο και η φιλία που δημιουργείται από τον μαμωνά της αδικίας. Διότι λέει: «Αποκτήστε για τον εαυτό σας φίλους από τον μαμωνά της αδικίας, ώστε, όταν πεθάνετε, να σας δεχθούν στις αιώνιες σκηνές». Για εκείνη τη διαβίωση ο Κύριος έλεγε με τη μορφή προσευχής: «Πάτερ άγιε, δώσε ώστε, όπου είμαι εγώ, να βρίσκονται και αυτοί». Σπάνιος είναι και αυτός που παροικεί στο σώμα, και αυτός που κατασκηνώνει στο όρος. Γι' αυτό, εκφράζοντας απορία ο λόγος, λέει: «Ποιος θα παροικήσει;» και, «Ποιος θα κατασκηνώσει;» όπως το: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» και το: «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά;» και το: «Ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;» και το: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος οικονόμος;» Πιθανώς δε το «Ποιος» να έχει και ερωτηματική έννοια, ως έκφραση του αγίου που επιζητεί απάντηση από τον Κύριο, με τον οποίο συνομιλεί. Προς τον οποίο τι λέει η θεία φωνή, λύνοντας το ερώτημα; «Εκείνος που πορεύεται άμωμος και εργάζεται τη δικαιοσύνη».

«Γιατί είναι κόκκινα τα ιμάτιά σου και τα ενδύματά σου σαν από πατητήρι γεμάτο που έχει καταπατηθεί;». Αποκρίνεται, λοιπόν, ο Χριστός και λέει: «Πατητήρι πάτησα ολομόναχος». Αληθινά πάτησε πατητήρι ο Χριστός, το πατητήρι των δικών μας παθών, το πατητήρι των δικών μας κακών· διότι συνέτριψε εκείνα τα σταφύλια και ανήγειρε άλλα πατητήρια. Γι' αυτά ο Δαβίδ ψάλλει και λέει: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων». Και επειδή αυτός ο ψαλμός μάς αναγνώστηκε μόλις τώρα, συλλογίσου, αγαπητέ, ή μάλλον μάθε από εμάς, αν το επιθυμείς, ότι αυτός ο ψαλμός έχει την εξής επιγραφή: «Ψαλμός υπέρ των ληνών». Εκείνο, λοιπόν, όπως είπα, το πατητήρι των εναντίων δυνάμεων αφού το κατήργησε, ανήγειρε για εμάς άλλο επουράνιο. Αλλά ας επαναλάβουμε το ρητό. Τι λέει, λοιπόν, ο Χριστός; «Πατητήρι πάτησα ολομόναχος». Διότι ποιος άλλος έπαθε για εμάς; «Μήπως ο Παύλος σταυρώθηκε για εμάς, ή στο όνομα του Παύλου βαπτιστήκαμε;». Μόνος σταυρώθηκε για εμάς ο Χριστός ο Υιός του Θεού, μόνος έπαθε για εμάς, μόνος μάς έσωσε· «Πατητήρι πάτησα ολομόναχος».

ΨΑΛΜΟΣ ΠΓ΄. «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου.» Αυτά τα σκηνώματα τα ονομάζει αιώνια και επουράνια. [Επειδή με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Θεού που σπλαχνίζεται τους πάντες προσκλήθηκαν από τον Χριστό, και, αφού άνοιξαν το μάτι της διάνοιας, δέχτηκαν το φως της αλήθειας, γνώρισαν την αλήθεια, έμαθαν τις οδούς της ευσέβειας, εισήλθαν στις θείες αυλές, και έτσι λοιπόν υμνολογούν τον Σωτήρα των πάντων Χριστό.] «Το τρυγόνι βρήκε φωλιά για τον εαυτό του.» Θαυμάζουν, όπως είπα, την ομορφιά της Εκκλησίας· επαινούν επίσης και την επιείκεια των δασκάλων που βρίσκονται σε αυτές, διότι, όπως ακριβώς κάποια τρυγόνια, περιθάλπουν τους δικούς τους νεοσσούς δίπλα στα θεία θυσιαστήρια. Και νεοσσοί των δασκάλων είναι εκείνοι που πιστεύουν μέσω αυτών· διότι αυτοί είναι πνευματικοί πατέρες.

Σεμνύνεται δε πάρα πολύ για αυτό και ο προφήτης Δαβίδ, λέγοντας τα εξής προς τον Θεό: «Άφησέ με, διότι είμαι πάροικος στη γη και παρεπίδημος, όπως όλοι οι πατέρες μου.» Και επιθυμούσε σφόδρα τις επουράνιες μονές, λέγοντας τα εξής: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων! Επιποθεί και λιποθυμά η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Αυτοί λοιπόν φρονούν τα άνω, και διψούν για τις μονές στους ουρανούς, τις οποίες και ο ίδιος ο Σωτήρας υπόσχεται σε όσους τον αγαπούν, λέγοντας: «Πηγαίνω να ετοιμάσω τόπο για εσάς, και πάλι θα έρθω, και θα σας παραλάβω μαζί μου, ώστε όπου είμαι εγώ, να είστε κι εσείς εκεί μαζί μου.» Τύπος επομένως αυτού που δεν ανέχεται να θεωρεί παροικία την παρούσα ζωή, είναι αυτός που οικοδομεί οικία, και επιδίδεται με ζήλο στις εργασίες γύρω από αυτήν· του φιλοκτήμονα δε και φιλοκερδούς, είναι αυτός που φυτεύει αμπελώνα· τον δε γυναικομανή, και τρυφηλό, που έχει παραδώσει τον νου του στις επιθυμίες της σάρκας, θα μπορούσε να τον υποδηλώνει εκείνος που προσέρχεται σε μνηστεία γυναίκας. Γι' αυτόν τον λόγο, στο άκουσμα της φωνής του στρατοκήρυκα, αυτοί αποχωρούν από το ιερό και μαχητικότατο πλήθος.

Το δε πλήθος των ληνών τώρα υποδηλώνει τα πολλά θυσιαστήρια, τα οποία επιμερίζονται στις κατά τόπους εκκλησίες. Γι' αυτό και στον πγ΄ ψαλμό, ο οποίος επιγράφεται με τον ίδιο τρόπο, προφητεύονται πολλά θυσιαστήρια και σκηνώματα και αυλές, σύμφωνα με το χωρίο: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων! Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου»· μετά τα οποία προσθέτει: «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων».

Αφού λοιπόν ξεπεράσει κανείς αυτή τη σάρκα και νεκρώσει τα επίγεια μέλη του, κατορθώνοντας τον αγιασμό, θα κατασκηνώσει στην αγία πόλη· την οποία επιθυμώντας ο Δαβίδ έλεγε: «Θα διέλθω σε τόπο θαυμαστής σκηνής, έως τον οίκο του Θεού»· και, «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!». Τη σπανιότητα δε αυτού του γεγονότος φανερώνει η λέξη «ποιος», όπως στη φράση, «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» και στη φράση, «Ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;» και στη φράση, «Ποιος άραγε είναι ο φρόνιμος και πιστός οικονόμος;».

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, του Ασάφ. Ψαλμός 80ός. Αγαλλιάσθε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ. Οι ψαλμοί που έχουν την επιγραφή «υπέρ των ληνών» είναι τρεις στον αριθμό: ένας είναι του Δαβίδ, ο όγδοος, ένας του Ασάφ, αυτός που έχουμε στα χέρια μας, και των υιών Κορέ ο ογδοηκοστός τρίτος. Ο 8ος, λοιπόν, σαφώς προφήτευε την κλήση των εθνών, την οποία οι προφήτες του Θεού, βλέποντάς την εκ των προτέρων μέσω του θείου Πνεύματος, αισθάνονταν βαθύτατη έκπληξη· γι' αυτό και με θαυμασμό αναφωνούσαν το εξής: «Κύριε, ο Θεός ημών, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!». Επίσης, και ο 83ος προέβλεπε πολλά σκηνώματα, πολλά θυσιαστήρια και πολλές αυλές, δηλαδή τις Εκκλησίες του Θεού σε όλη την οικουμένη και τα πολλά θυσιαστήρια μέσα σε αυτές. Αυτά ακριβώς παρουσιάζει λέγοντας: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!», και πάλι: «Επιποθεί και λιποθυμά η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου», και στη συνέχεια: «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων».

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΛΗΝΩΝ, ΣΤΟΥΣ ΥΙΟΥΣ ΚΟΡΕ, ΨΑΛΜΟΣ ΠΓʹ. Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων. Αφού τελείωσαν οι ψαλμοί που επιγράφονται στον Ασάφ, από τους οποίους πρώτος είναι ο ΟΒʹ και τελευταίος ο ΠΒʹ, ακολουθεί ο παρών ΠΓʹ, ο οποίος επιγράφεται στους υιούς Κορέ, για τους οποίους έχουμε εκθέσει τις απόψεις μας στα προηγούμενα σχόλια. Είναι δε αναγκαίο να παρατηρήσουμε ότι όλοι οι ψαλμοί του Ασάφ είναι δώδεκα στον αριθμό· ισάριθμοι με αυτούς είναι και όσοι επιγράφονται στους υιούς Κορέ. Αλλά από τους ψαλμούς των υιών Κορέ, οκτώ ήταν συνεχόμενοι, αρχίζοντας από τον ΜΑʹ ψαλμό· οι τέσσερις που υπολείπονται βρίσκονται εδώ, αρχίζοντας από τον ΠΓʹ, και τοποθετούνται αμέσως μετά τους ψαλμούς που επιγράφονται στον Ασάφ. Ομοίως, και από τους ψαλμούς του Ασάφ έντεκα είναι συνεχόμενοι, από τον ΟΒʹ έως τον ΠΒʹ. Ο δε δωδέκατος έχει καταταχθεί αμέσως μετά τους πρώτους οκτώ των υιών Κορέ, σαν να έχει γίνει κάποια ανταλλαγή, επειδή οι προφητείες που υπάρχουν και στους δύο επικοινωνούν μεταξύ τους στα πνευματικά τους νοήματα. Οι πρώτοι ψαλμοί των υιών Κορέ, λοιπόν, ήταν οκτώ στον αριθμό, αρχίζοντας συνολικά από τον ΜΑʹ και καταλήγοντας στον ΜΗʹ. Και περιείχαν, για να το πούμε συνοπτικά, κλαυθμό, θρήνο και οδυρμό για τον λαό της περιτομής, καθώς και την παρουσία του Χριστού και την κλήση των εθνών.

Επειδή δε ο αμπελώνας ήταν ένας, μία ήταν παλαιά και η ληνός, και ένα το θυσιαστήριο του ενός ναού. Οι τρεις ψαλμοί όμως, οι οποίοι επισημαίνονται στο παρόν, δεν κάνουν μνεία για μία, αλλά για πολλές ληνούς, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο τις εκκλησίες του Σωτήρος μας ανά όλη την οικουμένη. Αμέσως λοιπόν μέσω των προκειμένων, αναφέρεται μεν στην επιγραφή «υπέρ των ληνών»· στη συνέχεια δε προστίθεται: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!», σχεδόν σαν να διασαφηνίζει ο λόγος ποιες άραγε είναι αυτές οι προαναφερθείσες ληνοί. Διότι φανερώνει ότι αυτές είναι τα σκηνώματα του Κυρίου, δηλαδή οι εκκλησίες του, τις οποίες προχωρώντας ονομάζει πάλι με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου».

Και προχωρώντας πάλι λέει: «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων». Και παρατήρησε αν δεν ειπώθηκαν στον πληθυντικό αριθμό τα σκηνώματα, καθώς και οι αυλές και τα θυσιαστήρια, σε συμφωνία με την επιγραφή που περιέχει τη φράση «υπέρ των ληνών», καθώς ο λόγος σαφώς δεν φανερώνει πλέον το ένα παλαιό σκήνωμα στα Ιεροσόλυμα, ούτε το ένα θυσιαστήριο που είχε ιδρυθεί εκεί, ούτε τη μία αυλή εκεί, αλλά δηλώνει τα θυσιαστήρια, τα σκηνώματα και τις αυλές σε ολόκληρη την οικουμένη των ανθρώπων.

Ο βασιλιάς μου και ο Θεός μου, μακάριοι όλοι όσοι κατοικούν στον οίκο σου, στους αιώνες των αιώνων θα σε υμνούν. Διάψαλμα. Γιατί μου είναι προσφιλή και αγαπητά τα σκηνώματά σου, και για ποιον λόγο λιώνει η ψυχή μου από τον πόθο γι' αυτά, αλλά και η καρδιά μου και η σάρκα μου για ποιο πράγμα αγαλλίασαν; Επειδή το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του και η τρυγόνα φωλιά, τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων· κοντά στα οποία θυσιαστήρια όσοι δεν διαμένουν για λίγο, αλλά κατοικούν διαρκώς, και παραμένουν μόνιμα, είναι τρισμακάριοι. Λέγοντας δε αυτό, έθεσε στο περιθώριο όλα τα νομικά παραγγέλματα του Μωυσή. Διότι δεν ονόμασε μακάριους τους περιτμημένους, ούτε όσους τηρούν τα Σάββατα, ούτε όσους τηρούν τις θυσίες κατά τον Μωυσή και τις υπόλοιπες εντολές του σωματικού νόμου, ούτε καν τους απογόνους του Αβραάμ, ούτε τον Ισραήλ, ούτε το έθνος των Ιουδαίων, αλλά γενικά όλους ανεξαιρέτως όσους κατοικούν στον οίκο του Θεού. Τι θα μπορούσε, αλήθεια, να είναι πιο μακάριο από το να αναγνωρίζει κανείς ως βασιλιά του τον Θεό και Κύριο των δυνάμεων, και να κατοικεί διαρκώς στον οίκο του, από τον οποίο αποκτάται η αθανασία του Θεού και η αιώνια ζωή;

Έτσι, λοιπόν, και τον προφήτη Ελισσαίο τον περικύκλωνε πλήθος αγγέλων δορυφόρων. Γι' αυτό λέγεται ότι κανένα βλαπτικό δεν θα πλήξει εκείνον για τον οποίο προφητεύει ο ψαλμός· ούτε βέβαια μάστιγα θα εγγίσει το σκήνωμά του. Ως μάστιγα εμείς δεν εννοούμε αυτήν που αναφέρεται με την πιο κοινή σημασία· διότι με αυτήν μαστιγώθηκαν αναρίθμητοι άγιοι μάρτυρες του Θεού, και του ίδιου του Σωτήρα μας το σωματικό σκήνωμα και η σάρκα υπέστη βασανιστήρια από μάστιγες κατά τον καιρό του πάθους, σύμφωνα με την προφητεία που αναφέρει για αυτόν: «Την πλάτη μου έδωσα σε μάστιγες, και τα μάγουλά μου σε ραπίσματα»· γι' αυτό πρέπει να θεωρήσουμε ότι ως μάστιγα εδώ δηλώνεται το πλήγμα από δαιμονική ενέργεια, όπως αυτές που έχει λεχθεί ότι ο ίδιος ο Σωτήρας θεράπευε και γιάτρευε στους ανθρώπους, δηλαδή τις μάστιγες των ακαθάρτων δαιμόνων. Τέτοιου είδους μάστιγα, λοιπόν, λέει ο παρών λόγος ότι δεν θα πλησιάσει το σκήνωμα του προφητευόμενου, επειδή φυλάσσεται από τους αγγέλους που έχουν οριστεί για να τον φρουρούν, οι οποίοι μάλιστα λέγεται ότι θα τον σηκώσουν στα χέρια τους μετέωρο, για να μην προσκρούσει σε λίθο το πόδι του. Και ως σκήνωμά του, κατά έναν μεν τρόπο, θα πεις ότι είναι η Εκκλησία του, σύμφωνα με το: «Έως ότου βρω τόπο για τον Κύριο, σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ»· έτσι και ως περισσότερα σκηνώματα ο λόγος αυτός εννοεί τις εκκλησίες που βρίσκονται σε όλη τη γη: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!».

Εις το τέλος—ψαλμός για τους υιούς Κορέ. Η προφητεία υπαινίσσεται στον λαό των Ιουδαίων τα περί των θυσιαστηρίων. Διότι «υιοί Κορέ» ερμηνεύεται ως «φαλάκρωμα», επειδή οι Ιουδαίοι έχασαν κάθε νόμο: προφητείες, θυσίες, προσφορές, απαρχές και τον ίδιο τον ναό. Ονομάζει δε «ληνούς» τα θυσιαστήρια, επειδή σε αυτά αναμειγνύεται το αίμα του Χριστού σαν κρασί. «Ως αγαπητά»: Ο λόγος αναφέρεται στις εκκλησίες (στην εκκλησία)· διότι αυτές αγαπώνται από τον Θεό (στον Θεό), επειδή είναι σκηνές Του και επειδή κατασκηνώνει μέσα σε αυτές. «Επιποθεί»: Ο κατά Θεόν άνθρωπος επιθυμεί διακαώς και σπεύδει στην εκκλησία, [διότι η εκκλησία είναι αυλή του Θεού]. «Η καρδία μου»: Ο κυριακός άνθρωπος προς τη θεότητα. «Και γαρ στρουθίον»: Ο Χριστός (είναι) το σώμα του Αδάμ· και ονομάζεται στρουθίο εξαιτίας της συγκατάβασής Του προς εμάς. «Και τρυγών»: Τρυγόνι είναι η εκκλησία, η οποία βρήκε το σώμα του Χριστού ως άφθαρτη φωλιά, και μέσα σε αυτήν τοποθετεί τα τέκνα της, τρέφοντάς τα με το σώμα και το αίμα του Χριστού. «Τα θυσιαστήριά σου»: Διότι σε αυτά η εκκλησία μοιράζει σαν άρτο το σώμα του Χριστού στα τέκνα της. «Ο βασιλεύς μου»: Διότι ο Χριστός είναι βασιλιάς και Θεός της εκκλησίας, καθώς αυτή έχει νυμφευθεί με Αυτόν. «Μακάριοι πάντες»: Μέσα στην εκκλησία· διότι αυτή είναι οίκος του Θεού. Μακάριοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που κατοικούν σε αυτήν, με πίστη και ειρήνη (δηλαδή με την πίστη και την ειρήνη).

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών στους υιούς Κορέ, ψαλμός πγ'. α'. Ότι οι υιοί Κορέ είναι ψαλμωδοί, όπως ο Ασάφ, λαμβάνοντας την προφητεία για τους ψαλμούς από τον Δαβίδ, το αποδείξαμε προηγουμένως· και ότι οι ληνοί είναι τα μυστήρια των παθών του Χριστού, επειδή σκιρτώντας και πατώντας τον ληνό, σαν να καταπατούσε τον θάνατο, τα εκπλήρωσε. Γι' αυτό βρίσκουμε τους άλλους ερμηνευτές να έχουν αποδώσει την επιγραφή αυτού του ψαλμού ως «Επινίκιον περί των ληνών»· σωστά λοιπόν και οι Εβδομήκοντα μετέφρασαν «Εις το τέλος», επειδή τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, για τον οποίο λέγονταν αυτά. Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων. Σκηνώματα του Κυρίου δεν ονομάζονται μόνο οι ναοί, οι οίκοι προσευχής, αλλά και όλοι όσοι παρακινούν τον Θεό να κατοικήσει μέσα τους μέσω της αγιοσύνης· και πολύ περισσότερο αφότου ο Χριστός, που κατοικεί από φιλανθρωπία μέσα μας, ήλθε στη γη.

ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί της εκκλησίας, και του οίκου του Θεού, και του θυσιαστηρίου, και της ιερατικής θυσίας· και ότι δεν πρέπει να εμπορεύονται [να καπηλεύονται] μέσα στις εκκλησίες. «Το θυσιαστήριο θα είναι άγιο των αγίων· και καθένας που αγγίζει το θυσιαστήριο, θα αγιασθεί.» «Τις απαρχές των πρωτογεννημάτων της γης σου θα τις φέρεις στον οίκο του Θεού σου.» «Δεν θα ανεβείς με σκαλοπάτια στο θυσιαστήριό μου, ώστε να μην αποκαλύψεις την ασχημοσύνη σου πάνω σε αυτό.» «Θα τοποθετείς πάνω στην τράπεζά μου άρτο ενώπιόν μου παντοτινά.» «Καθένας που θα αγγίξει τη θυσία των ιερέων θα αγιασθεί.» «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Μίλησε στον Ααρών τον αδελφό σου, και να μην εισέρχεται οποιαδήποτε ώρα στο άγιο εσωτερικό του καταπετάσματος, ενώπιον του ιλαστηρίου.» «Εγώ όμως με το πλήθος του ελέους σου θα εισέλθω στον οίκο σου· θα προσκυνήσω προς τον άγιο ναό σου με τον φόβο σου, και τα λοιπά.» «Εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω. Οι φοβούμενοι τον Κύριο, αινέστε αυτόν.» «Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου, και τον τόπο του σκηνώματος της δόξας σου.» «Ένα πράγμα ζήτησα από τον Κύριο, αυτό θα αναζητήσω,» και τα λοιπά. «Προσκυνήστε τον Κύριο στην άγια αυλή του.» «Θα χορτάσουμε από τα αγαθά του οίκου σου.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ.» «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων, ο βασιλιάς μου. Είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες.» «

Ψαλμός 83. Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, στους υιούς Κορέ. «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων». Σκηνώματα του Θεού είναι πρώτα αυτά της άνω Ιερουσαλήμ, και έπειτα και της κάτω, στην οποία «εμφανίστηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», για τα οποία «επιποθεί και εξαντλείται η θεοφιλής ψυχή» και «αγάλλεται σφόδρα η ψυχή μαζί με τη σάρκα και την καρδιά». «Διότι και το σπουργίτι βρήκε κατοικία και το τρυγόνι φωλιά για τον εαυτό του, όπου θα τοποθετήσει τα μικρά του». Οι Ιουδαίοι όμως, αιχμαλωτιζόμενοι πάνω και κάτω, δεν μπόρεσαν να στεριώσουν σε μία φωλιά. «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων», είναι σεμνά και χαρμόσυνα. «Μακάριοι όσοι κατοικούν στον οίκο σου, στους αιώνες των αιώνων θα σε δοξολογούν. Μακάριος ο άνθρωπος, του οποίου η βοήθεια προέρχεται από σένα», διότι «αναβάσεις στην καρδιά του» θα του χορηγήσεις, ώστε να πορεύεται από την πρακτική δύναμη προς τη δύναμη της θεωρίας. «Θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών», δηλαδή αυτός που επρόκειτο να φανερωθεί εν σαρκί στη Σιών κατά τους έσχατους χρόνους, δεν είναι απλός άνθρωπος, αλλά είναι Θεός των θεών, είτε των αποστόλων είτε κάποιων άλλων που ονομάζονται θεοί. «Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου» «και επίβλεψε στο πρόσωπο του χριστού σου, διότι είναι καλύτερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες» έτη στον πρόσκαιρο τούτο βίο.

Συνέβαινε κάποιες φορές να καταρρέει πάλι, και το αναστήλωνα λίγο λίγο, μέχρι που με τη συνεργία και τη χάρη του Θεού ολοκληρώθηκε, ώστε εύλογα να λένε όσοι το βλέπουν: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων». Επειδή, όμως, το καλό δεν είναι καλό όταν του λείπει κάτι από τα αναγκαία, δεν ανέχθηκα να αρκεστώ μέχρι αυτού του σημείου. Διότι όλοι γνωρίζετε αυτό που βιάζομαι να πω, αλλά και εγώ από εμπειρία το έμαθα, ότι, έστω κι αν μπορέσει κάποιος να περάσει μερικές ημέρες χωρίς τροφή και εξαιτίας αυτού ανασταλεί η λειτουργία του εντέρου, είναι αδύνατον να μην ενοχληθεί μία, δύο και τρεις φορές την ημέρα για την κένωση υγρών. Και σκεφτόμουν ότι ήταν δύσκολο, έστω και μόνο γι' αυτόν τον λόγο, να πραγματοποιεί κάποιος μια τόσο δυσχερή κατάβαση στο κάτω παρακέλλιο, και ήθελα να κάνω μια πολύ μικρή διευθέτηση πάνω και για αυτό το ζήτημα. Αλλά δεν ανεχόμουν να γίνει αυτή κοντά στο νέο κελί, διότι ευλαβόμουν την εκκλησία που βρισκόταν από κάτω και την αγία εγκλείστρα, και έτσι είχα πάλι μπροστά μου, με νέο κόπο, να σκάψω πολύ τον γκρεμό μέχρι το νότιο μέρος, στο ύψος του κυπαρισσιού, και να κατασκευάσω ένα στενό και μακρύ μονοπάτι· και η δυσκολία ήταν πάλι πολλή και μεγάλη, διότι από την κάτω πλευρά ήταν φοβερό μόνο και μόνο το να ατενίσεις το βάθος, ενώ από την πάνω, λόγω της μεγάλης σαθρότητας του γκρεμού, ο φόβος ήταν μεγαλύτερος.

Του ιδίου αγιωτάτου Φωτίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, ομιλία δεύτερη εις τον Ευαγγελισμόν της Υπεραγίας Θεοτόκου. Εκφωνήθηκε παρουσία του βασιλέως. Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων, θα αναφωνήσω μαζί με τον προφήτη Δαβίδ τώρα που το καλεί ο καιρός, βλέποντας τις αυλές της εκκλησίας να γεμίζουν ασφυκτικά από το πλήθος των λογικών προβάτων και να ανθίζουν από την τερπνότητα και την ποικιλία όσων έχουν συγκεντρωθεί. Όντως, πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου, Ισραήλ, σαν παράδεισοι δίπλα σε ποτάμια και σαν τις σκηνές που έστησε ο Κύριος. Διότι καλά και εύλογα διατυπώθηκαν αυτά από τον θεόπνευστο προφήτη, παρόλο που στεκόμενος έξω από τη δική μας αυλή προφήτευε υπό θεία έμπνευση τα δικά μας. Και εγώ χαίροντας, και βλέποντας να επιβεβαιώνονται στα έργα τα λόγια που καλώς είχαν προφητευθεί από παλιά, με τα ίδια λόγια τώρα και ο ίδιος, με λαμπρή φωνή και με μεγάλη χαρά κάνω το προοίμιό μου. Διότι είναι στ' αλήθεια ωραίες και όμορφες στην όψη οι σκηνές του νέου Ιακώβ, που αξιώθηκε να δει τον Θεό σαρκωμένο, και ικανές να αναπτερώσουν διαρκώς την ψυχή προς τον θείο έρωτα σε όσους, εκκινώντας από τα ωραία θεάματα που βλέπουν, διεγείρεται και επεκτείνεται η προθυμία τους προς τα νοητά και θεία κάλλη.

Στα κοίλα τμήματα κοντά στην ίδια την οροφή του ημισφαιρίου εικονίζεται ένα πλήθος αγγέλων να δορυφορούν τον κοινό Δεσπότη. Η δε αψίδα που υψώνεται από το θυσιαστήριο αστράφτει ολόγυρα από τη μορφή της Παρθένου, η οποία απλώνει τα άχραντα χέρια της υπέρ ημών και εξασφαλίζει στον βασιλιά τη σωτηρία και τα ανδραγαθήματα κατά των εχθρών. Ένας χορός μαρτύρων και αποστόλων, καθώς και προφητών και πατριαρχών, γεμίζοντας ολόκληρο τον ναό με τις εικόνες τους, τον εξωραΐζουν· από αυτούς, ο μεν ένας, αν και σιωπά, μέσα από όσα παλαιότερα αναφώνησε, βοά: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου»· ο δε άλλος: «Πόσο θαυμαστός είναι αυτός ο τόπος· δεν είναι τίποτε άλλο, παρά οίκος Θεού». Ίσως δε να επιφωνεί και κάποιος από αυτούς που δεν ανήκουν στους δικούς μας, ούτε είναι εικονισμένοι, εκθειάζοντας άθελά του τα δικά μας: «Πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου, Ισραήλ, και είναι σαν παράδεισοι δίπλα σε ποταμούς, και σαν τις σκηνές που έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος». Παλαιότερα, λοιπόν, από τον θεόπτη Μωυσή είχε κατασκευαστεί η Σκηνή με θείο πρόσταγμα, για να προσφέρει θυσία στον Θεό και να εξιλεώσει τις αμαρτίες του λαού· και αργότερα από τον βασιλιά Σολομώντα ο ναός στα Ιεροσόλυμα, ένα τερπνό οικοδόμημα που επισκίαζε όλα τα προηγούμενα με το κάλλος, το μέγεθος και την πολυτέλειά του.

Προοίμιον II. Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· γι' αυτό, Σωτήρα, εκείνοι που κατοικούν σε αυτά θα σε αινούν στους αιώνες, άδοντας και ψάλλοντας μαζί με τον προφήτη Δαβίδ: Αλληλούια.

Νόμοι λοιπόν, θεοπαγείς και συνάμα απολύτως δίκαιοι, φανερώθηκαν στους ανθρώπους με τις αρχέγονες θείες αποκαλύψεις, και προπάντων ορίζουν ότι όσοι λαμβάνουν πάρα πολλές δωρεές από ευεργέτες, δεν πρέπει να γίνονται αμνήμονες και αχάριστοι απέναντι στους προστάτες τους, αλλά απεναντίας να κηρύττουν τις χάρες με όλη τη φυσική δύναμη που διαθέτει ο καθένας. Προστάτες, επομένως, ταχείς και θερμοί ενώπιον του Θεού, καθώς και πρεσβευτές των θνητών, άοκνοι και ακατάπαυστοι, είναι οι άγγελοι, οι οποίοι, λαμβάνοντας τη φιλανθρωπία από τον φιλάνθρωπο Δεσπότη, είναι φιλάνθρωποι άγγελοι, η πρώτη κτίση που φωτίζεται μεθεκτικά από το άκτιστο φως. Άγγελοι, ο πρώτος υπερκόσμιος κόσμος πριν από τον κόσμο, οι οποίοι προκήρυξαν σε αυτόν τον κόσμο τον υπερκόσμιο κόσμο, τον Χριστό. Άγγελοι, οι άμεσοι μεσίτες των βροτών προς τον Θεό, που ονομάζονται θεοί κατά θέωσιν από τον Θεό, αλλά όχι κατά φύσιν. Άγγελοι, οι ελεύθεροι πολίτες της άνω ελεύθερης πόλεως, δηλαδή της άνω ελεύθερης Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η μητέρα όλων των συγκληρονόμων της ελευθερίας του Χριστού. Άγγελοι, το έμψυχο και νοερό πυρ, η λογική φλόγα του Θεού. Άγγελοι, τα φωτεινά, ανώτερα, μετέωρα, υπερβατικά και αιώνια όρη, «δια των οποίων μας φωτίζει θαυμαστά από τα αιώνια όρη». Άγγελοι, οι προκαθήμενοι ετοιμαστές των άνω σκηνωμάτων και μονών: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων! Σε αυτά επιποθεί και λιώνει η ψυχή μας για τις αυλές σου, Κύριε».

Το επιχείρημα λοιπόν είναι το εξής: το «ως» άλλοτε μεν λαμβάνεται με την έννοια της ομοιώσεως στην θεόπνευστη Γραφή, άλλοτε δε με την έννοια της βεβαιώσεως. Το πρώτο: έγινα ως στρουθίο που μονάζει στη στέγη, και εγώ ωσεί ελιά κατάκαρπη. Το δεύτερο: πόσο (όντως) αγαθός ο Θεός του Ισραήλ και πόσο αγαπητά τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· διότι εδώ ο λόγος δεν είναι περί ομοιώσεως, αλλά περί βεβαιώσεως. Εάν λοιπόν κάποιος λέγει με αυτόν τον τρόπο ότι προσκυνά την εικόνα του Χριστού ως (σαν να ήταν) τον ίδιο τον Χριστό, έχει υγιές φρόνημα, εάν όμως το λέγει βεβαιωτικά, τότε ουδαμώς· διότι η εικόνα και το αρχέτυπο δεν είναι το ίδιο ως προς τη φύση, αλλά το ίδιο ως προς την ομοίωση. Διότι, ενώ και τα δύο ταυτίζονται (στην όψη), διαφέρουν παντελώς ως προς την ουσία, και αναφέρομαι βεβαίως στις τεχνητές εικόνες. Πώς λοιπόν θα προσκυνήσει την εικόνα βεβαιωτικά ως τον ίδιο τον Χριστό, εφόσον ο Χριστός δεν ενυπάρχει σε αυτήν φυσικώς αλλά σχετικώς, δηλαδή καθ' ομοίωσιν; Διαψεύδεται και με άλλον τρόπο το λεγόμενο από την αλήθεια. Στην εικόνα φανερώνεται το αρχέτυπο και στην εικόνα προσκυνείται ο Χριστός· επομένως το να λέει κανείς «στην εικόνα» δηλώνει το ένα μέσα σε κάποιο άλλο, και μέσω του ενός προσκυνείται το άλλο. Ο Χρυσόστομος είδε άγγελο σε εικόνα, ενώ ο Κορνήλιος τον ίδιο τον άγγελο· εμείς βλέπουμε τον Χριστό σε εικόνα, ενώ οι απόστολοι τον ίδιο τον Χριστό· διότι, λέει (η Γραφή), είδαμε τον Κύριο. Εμείς τον προσκυνούμε στην οικεία εικόνα, εκείνοι όμως τον ίδιο προσωπικά· διότι λέει, και βλέποντάς τον, τον προσκύνησαν.

Ποιος λοιπόν δεν θα αφυπνιζόταν; Ποιος δεν θα έτρεχε; Ποιος δεν θα επιθυμούσε να προφθάσει σε εκείνες τις αιώνιες σκηνές; Τις οποίες και ο μακάριος Δαβίδ ποθώντας έψαλλε: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων! Επιποθεί και λιώνει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Διότι αληθινά εκείνες είναι επιθυμητές διαμονές. Εδώ όμως βρισκόμαστε υπό καταδίκη, και η διάρκεια της ζωής μας είναι ελάχιστη· επειδή και ολόκληρος ο παρών αιώνας σε σχέση με τους μελλοντικούς αιώνες λογίζεται ως μία ημέρα. Γιατί λοιπόν να δημιουργούμε φιλίες με τον κόσμο; Γιατί να μένουμε προσκολλημένοι στα παρόντα; Γιατί να στρεφόμαστε, δεν λέω προς τη μία ή την άλλη επιθυμία, αλλά ούτε και προς τον ίδιο τον ουρανό, τη γη, τη θάλασσα, τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα, και οτιδήποτε άλλο από τα ορατά; Αφού αυτά λίγο αργότερα θα τα εγκαταλείψουμε, γιατί μάταια προσκολλώμαστε σε αυτά; «Ένα, λέει, ζήτησα από τον Κύριο, αυτό θα επιζητήσω, το να κατοικώ στον οίκο του Κυρίου όλες τις ημέρες της ζωής μου, για να βλέπω την τερπνότητα του Κυρίου και να επισκέπτομαι τον ναό του.» Σε αυτήν όποιος αξιωθεί να φθάσει, έχει λυτρωθεί από εκείνη την πονηρή ημέρα, για την οποία λέει κάποιος από τους προφήτες: «Γιατί εσείς ζητάτε την ημέρα του Κυρίου; Αυτή είναι σκοτάδι, και όχι φως.»