Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 83:3

Αν πάλι η λογική ψυχή μας στερηθεί και αφαιρεθεί από αυτήν η θελητική και επιθυμητική της δύναμη, σε τίποτε δεν διαφέρει από την άλογη και αδιάνοητη ψυχή του ίππου. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσα και να ευαρεστήσω τον Θεό, αν όχι διά της θελητικής και ενεργητικής της κινήσεως και δυνάμεως; Και πώς θα επιτελέσω το θέλημα του Θεού, αν όχι διά του εμφύτου και ουσιώδους θελήματός της; Αυτό ακριβώς βρίσκουμε πολλές φορές στην Γραφή να ονομάζεται με διάφορα ονόματα, δηλαδή αγαθό θέλημα, πόθος, επιθυμία, αγάπη, έρως. Και αν πρέπει να παραθέσουμε και λίγες μαρτυρίες, δεν πρέπει να διστάσουμε. Πράγματι έχει ειπωθεί ότι «το θέλημα εκείνων που τον φοβούνται θα το εκπληρώσει ο Κύριος», και «στον νόμο του Κυρίου είναι το θέλημα του μακαρίου ανδρός», και «όπως επιποθεί η έλαφος τις πηγές των υδάτων, έτσι σε επιποθεί η ψυχή μου, Θεέ», και «ποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου», και «επεπόθησα το σωτήριό σου, Κύριε». Για την αγάπη πάλι: «θα σε αγαπήσω, Κύριε, δύναμή μου», και «αγάπησα, γιατί ο Κύριος θα εισακούσει», και «πώς αγάπησα τον νόμο σου, Κύριε», και «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου». Πώς, λοιπόν, θα μπορέσει να αγαπήσει τον Θεό η ψυχή, αν δεν έχει ουσιωδώς μέσα της τη θελητική και επιθυμητική και αγαπητική και ερωτική δύναμη, φυσική και αγαθή; Αυτήν έχοντας ο Ιγνάτιος έλεγε ότι «ο δικός μου έρως έχει σταυρωθεί». Εφόσον, λοιπόν, αυτοί δεν έχουν έρωτα Θεού και αγάπη Θεού και πόθο και επιθυμία Θεού και θελητική όρεξη προς τον Θεό, αλλά έχουν το διαβολικό θέλημα και πράττουν τα θελήματα της σαρκός τους, αρνούνται, θεωρώντας το πονηρό, να ομολογήσουν εν Χριστώ το θεόδοτο και θεόκτιστο και θεόμοιο στοιχείο της νοερής και θεοχάρακτης ψυχής μας, καθώς και τη ζωοποιό και συστατική της θεήπνευστη ενέργεια· χωρίς αυτά η νοερά ψυχή μας, δοσμένη από τον Θεό και προερχόμενη από το θείο εμφύσημα, δεν μπορεί ούτε να θελήσει ούτε να ενεργήσει κάτι από τις θείες εντολές.

«Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Και ιδού τώρα ψάλλει μαζί μας στις εκκλησίες· επιθύμησε άφεση αμαρτιών και ο Κύριος τη χάρισε, και για να το πούμε απλά: «Την επιθυμία της καρδιάς του του έδωσες και το αίτημα των χειλέων του δεν του το στέρησες.» Στόμα και χείλη του Δαβίδ ήταν οι ψαλμωδοί που μελωδούσαν τα δικά του λόγια, οι οποίοι επιθυμούσαν πάντοτε ο Δαβίδ με τη θεία χάρη να προφητεύει τους ψαλμούς, ώστε να συγκεντρώσουν περισσότερες συλλογές ψαλμών. Και γιατί τα λέμε αυτά; Επειδή έχουμε τα παρελθόντα ως εγγυήσεις των μελλοντικών και των παρόντων. «Διότι τον πρόλαβες με ευλογίες αγαθότητας.» Όταν ο Θεός εκλέγει έναν άξιο από τους ανάξιους, τότε τον ευλογεί πριν από την εκλογή του, όπως επαινούσε τον Παύλο, και αυτόν που ο Ανανίας έβλεπε ως διώκτη, ο Θεός τον προέβλεπε ως ευαγγελιστή· έτσι λοιπόν ευλόγησε και τον Δαβίδ με επαίνους και μίλησε με καλά λόγια γι' αυτόν λέγοντας: «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου» και «Είδα ανάμεσα στους γιους του Ιεσσαί βασιλιά για μένα», προφθάνοντας, όπως λέει, τον Δαβίδ με αυτές τις ευλογίες.

Στην δε επιθυμία αρμόζει το να μελετά κανείς τον νόμο του Κυρίου διαρκώς· το να θεωρεί τα δικαιώματα του Κυρίου πιο επιθυμητά από τον χρυσό και από τους πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκά από το μέλι και την κηρήθρα· το να λέει μαζί με τον Δαβίδ: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· επιποθεί και λιώνει από τον πόθο η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Έτσι δίκαιος ήταν ο Συμεών, χωρίς να υστερεί σε κανένα απολύτως είδος αρετής· εφόσον γνωρίζουμε ότι η δικαιοσύνη εμπεριέχει και όλες τις άλλες αρετές, όσες υπάγονται σε αυτές τις γενικές κατηγορίες. Και πώς ήταν «ευλαβής»; Επειδή έτρεφε βαθύ σεβασμό ενώπιον του προσώπου του Κυρίου και των προσταγμάτων του· διότι είχε διαβάσει, και μάλιστα με πολλή προσοχή, το εξής: «Σε ποιον θα επιβλέψω με εύνοια, παρά στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου;» Ήταν «εκείνος που προσέμενε την παράκληση του Ισραήλ.» Ποια παράκληση; Εκείνην την οποία ο Αβραάμ, όταν την είδε με μορφή αγγέλου, την προσκύνησε θεοπρεπώς. Ποια παράκληση;

Ονομάζει «σκηνώματα» τις άγιες εκκλησίες του Θεού που έχουν ιδρυθεί κατά τόπους, προς τις οποίες σπεύδει με ζήλο κάθε θεοφιλής ψυχή. «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζώντα Θεό». Είναι σαν να λέει: Και με το σώμα και με την ψυχή προσέφερα τον εαυτό μου για να δουλεύει στον ζώντα και αληθινό Θεό. Η δε φράση «στον ζώντα Θεό» έχει ειπωθεί σε αντιδιαστολή με τα είδωλα, εφόσον εκείνα είναι νεκρά και αποτελούνται από άψυχη ύλη.

Διότι ο Θεός εκλέγει εκείνον που είναι κατάλληλος για να αγωνιστεί και να τρέξει· ενώ εκείνον που έχει ήδη νικήσει και έχει κλείσει τη ζωή του με ένα καλό τέλος, τον προσλαμβάνει στον ουρανό, όπου του παραχωρεί ως κλήρο μία σκηνή στις δικές Του αυλές. Για αυτές έχει ειπωθεί: «Υπάρχουν πολλές μονές κοντά στον Πατέρα». Ώστε, το να προσληφθεί κάποιος από Εκείνον που τον εξέλεξε είναι κάτι τελειότερο από το να εκλεγεί. Διότι, όταν ο εκλεγμένος πράξει τα πάντα σύμφωνα με το βούλημα του Θεού, τότε προσλαμβάνεται με δόξα στις υποσχέσεις, και αφού μετοικήσει από τον επίγειο τόπο, κατασκηνώνει εκεί, στις αυλές Εκείνου που τον εξέλεξε. Έχοντας, λοιπόν, κάποιος πόθο γι' αυτές ήδη από τον παρόντα βίο, είπε: «Λιώνει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου». Ώστε αυτά τα λόγια, εννοώ δηλαδή το «Μακάριος εκείνος τον οποίο εξέλεξες και προσέλαβες», εύλογα τα προφέρουν όσοι μακαρίζουν και επιθυμούν την κατάσταση εκείνων που έχουν απαλλαγεί από αυτή τη ζωή.

Πόσο μεγάλος είναι λοιπόν ο κίνδυνος, να αφαιρεθεί από κάποιον ακόμη και αυτό που νομίζει ότι έχει. Ο Άγιος όμως, υπεραγαπώντας τον Θεό, ασπάζεται με υπέρμετρη ευλάβεια όλα τα σύμβολα του Θεού, λέγοντας: Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.

Μετά από αυτό λέγεται: «Γι' αυτό θα κλάψουν, όπως τον κλαυθμό της Ιαζήρ, την άμπελο της Σεβαμά». Μήπως, λοιπόν, ο κλαυθμός της Ιαζήρ είναι κλαυθμός της ισχύος, τον οποίο κλαίνε μακαρίως οι ισχυροί, στενάζοντας αφενός για την παροικία τους σε τούτο τον βίο και βαρυνόμενοι από αυτήν, ποθώντας αφετέρου με την ψυχή τους και λιώνοντας για τις αυλές του Κυρίου; Ή μήπως, όπως ακριβώς θρηνείται η ισχύς που μαράζωσε από τη νόσο, επειδή δεν υπάρχει πλέον σε αυτόν που κάποτε την κατείχε, έτσι θα γίνει και ο κλαυθμός της αμπέλου της Σεβαμά, ως αμπέλου που έχει απομαρανθεί και πρόκειται να παραδοθεί στο πυρ.

Το ότι η βασιλεία είναι εντός μας, τι άλλο σημαίνει, παρά την ουράνια ευφροσύνη του Πνεύματος που ενεργείται στην άξια ψυχή; Διότι την απόλαυση, τη χαρά και την πνευματική ευφροσύνη στο αιώνιο φως που πρόκειται να έχουν οι Άγιοι στη βασιλεία των ουρανών, τον αρραβώνα και την απαρχή αυτών αξιώνονται να λάβουν ήδη από αυτήν εδώ τη ζωή οι άγιες και πιστές ψυχές μέσω της ενεργού κοινωνίας του Πνεύματος. Διότι λέει: Αυτός που μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε και εμείς να παρηγορούμε αυτούς που βρίσκονται σε κάθε θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό. Αλλά και το χωρίο, η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό, και το, ας χορτάσει η ψυχή μου σαν από πάχος και παχύτητα, και τα παρόμοια με αυτά, υποδηλώνουν την ενεργή ευφροσύνη του Πνεύματος και την παρηγοριά του αγιασμού. Τα δε ακόλουθα παραγγέλματα όλων των εντολών, αποτελούν κατά κάποιον τρόπο τα μέλη της κεφαλής.

Διότι στο παρελθόν, καθώς γνώριζαν μόνο τον θνητό βίο και την πρόσκαιρη ζωή, μακάριζαν οπωσδήποτε όσους την απολάμβαναν, ορίζοντας ως υπέρτατο σκοπό την ηδονή, τα πλούτη και τη σωματική τρυφή· τώρα όμως που έτυχαν της εξιλέωσης και καθαρίστηκαν από τις δικές τους ασέβειες, απέκτησαν τη γνώση του αληθινά μακάριου. Και ισχυρίζονται ότι αυτός είναι εκείνος που εκλέγεται από τον Θεό και έχει αξιωθεί της πρόσληψής του από Αυτόν. Γι' αυτό λένε: Όλοι εμείς, που παλαιότερα ήμασταν σάρκα, έχουμε αξιωθεί της κλήσης· όμως γνωρίζουμε ότι πολλοί είναι οι κλητοί, αλλά λίγοι οι εκλεκτοί. Εύλογα, λοιπόν, ως κάτι σπάνιο, μακαρίζουμε τον εκλεκτό. Και ποιος είναι αυτός παρά εκείνος που διαχωρίστηκε από τους πολλούς και αναλήφθηκε από τον Θεό; Και πώς να μην είναι αληθινά μακάριος ένας τέτοιος άνθρωπος, όταν, εφόσον επιτύχει αυτά τα δύο, εννοώ δηλαδή την εκλογή και την από Θεού πρόσληψη, πρόκειται να αξιωθεί κάτι ανώτερο; Διότι θα κατοικήσει στις αυλές του Θεού. Και βρίσκοντας, λοιπόν, αυτήν την κατοικία και την ανάπαυση, εκεί θα εδραιωθεί, απολαμβάνοντας αυτό το αγαθό τέλος, το οποίο ευχόταν να επιτύχει και ένας άλλος προφήτης που είπε: «Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Και αυλές του Κυρίου είναι οι επουράνιες μονές, για τις οποίες αναφέρεται στο Ευαγγέλιο: «Υπάρχουν πολλές μονές κοντά στον Πατέρα.»

Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, του Ασάφ. Ψαλμός 80ός. Αγαλλιάσθε στον Θεό τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ. Οι ψαλμοί που έχουν την επιγραφή «υπέρ των ληνών» είναι τρεις στον αριθμό: ένας είναι του Δαβίδ, ο όγδοος, ένας του Ασάφ, αυτός που έχουμε στα χέρια μας, και των υιών Κορέ ο ογδοηκοστός τρίτος. Ο 8ος, λοιπόν, σαφώς προφήτευε την κλήση των εθνών, την οποία οι προφήτες του Θεού, βλέποντάς την εκ των προτέρων μέσω του θείου Πνεύματος, αισθάνονταν βαθύτατη έκπληξη· γι' αυτό και με θαυμασμό αναφωνούσαν το εξής: «Κύριε, ο Θεός ημών, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη!». Επίσης, και ο 83ος προέβλεπε πολλά σκηνώματα, πολλά θυσιαστήρια και πολλές αυλές, δηλαδή τις Εκκλησίες του Θεού σε όλη την οικουμένη και τα πολλά θυσιαστήρια μέσα σε αυτές. Αυτά ακριβώς παρουσιάζει λέγοντας: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!», και πάλι: «Επιποθεί και λιποθυμά η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου», και στη συνέχεια: «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων».

Επειδή δε ο αμπελώνας ήταν ένας, μία ήταν παλαιά και η ληνός, και ένα το θυσιαστήριο του ενός ναού. Οι τρεις ψαλμοί όμως, οι οποίοι επισημαίνονται στο παρόν, δεν κάνουν μνεία για μία, αλλά για πολλές ληνούς, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο τις εκκλησίες του Σωτήρος μας ανά όλη την οικουμένη. Αμέσως λοιπόν μέσω των προκειμένων, αναφέρεται μεν στην επιγραφή «υπέρ των ληνών»· στη συνέχεια δε προστίθεται: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων!», σχεδόν σαν να διασαφηνίζει ο λόγος ποιες άραγε είναι αυτές οι προαναφερθείσες ληνοί. Διότι φανερώνει ότι αυτές είναι τα σκηνώματα του Κυρίου, δηλαδή οι εκκλησίες του, τις οποίες προχωρώντας ονομάζει πάλι με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου».

Και προχωρώντας πάλι λέει: «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων». Και παρατήρησε αν δεν ειπώθηκαν στον πληθυντικό αριθμό τα σκηνώματα, καθώς και οι αυλές και τα θυσιαστήρια, σε συμφωνία με την επιγραφή που περιέχει τη φράση «υπέρ των ληνών», καθώς ο λόγος σαφώς δεν φανερώνει πλέον το ένα παλαιό σκήνωμα στα Ιεροσόλυμα, ούτε το ένα θυσιαστήριο που είχε ιδρυθεί εκεί, ούτε τη μία αυλή εκεί, αλλά δηλώνει τα θυσιαστήρια, τα σκηνώματα και τις αυλές σε ολόκληρη την οικουμένη των ανθρώπων.

Άλλοι λοιπόν, λέει, άλλα πράγματα αγαπούν και θεωρούν πολύ σπουδαία· σε εμένα όμως, Κύριε, τα σκηνώματά σου είναι προσφιλή και αγαπητά, στα οποία εσύ ο ίδιος καταδέχθηκες να κατοικήσεις, συναναστρεφόμενος τους ανθρώπους, έχοντας πει: «Όπου δύο ή τρεις είναι συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι και εγώ ανάμεσά τους». Και μου είναι τόσο προσφιλή και αγαπητά αυτά, ώστε εξαιτίας της υπερβολικής επιθυμίας μου γι' αυτά ομολογώ ότι εκλείπει η ψυχή μου, νικημένη από τον πόθο γι' αυτά, και ότι προτιμά τη διαμονή στις αυλές σου περισσότερο και από την ίδια τη ζωή. Και βέβαια δεν εκλείπει μόνο η ψυχή μου, αλλά και η καρδιά μου και, μαζί με την καρδιά μου, το ίδιο μου το σώμα και η σάρκα που έχω περιβληθεί. Διότι και αυτά γεμίζουν με χαρά και ευφροσύνη από την ανάμνηση της ζωής κοντά σου· ώστε με αλήθεια να λέω: «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό». Διότι ο Θεός μας είναι ζωντανός, και είναι ο μόνος που κατέχει τη ζωή μέσα του ως δικό του απόκτημα και φυσικό γνώρισμα, ή μάλλον, επειδή ο ίδιος είναι η πηγή κάθε ζωής, τη μεταδίδει σε όλους όσους τον πλησιάζουν. Γι' αυτόν τον λόγο και αυτή η ίδια η εκ φύσεως θνητή και φθαρτή μου σάρκα χαίρεται και συμμετέχει στη χαρά, επειδή πρόκειται να γίνει κοινωνός της αιώνιας ζωής και να μεταλάβει τη χάρη του Θεού.

Αυτά δε τα λέει ο Προφήτης, διδάσκοντας τι είδους έρωτα και πόθο είχε για όσα προφητεύονταν από αυτόν. Γι' αυτό ο Σωτήρας μας έλεγε: Πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που εσείς βλέπετε, και δεν τα είδαν. Αναφέρει δε ότι η σάρκα μαζί με την καρδιά αγάλλεται για τον ζωντανό Θεό, υπονοώντας, όπως νομίζω, και την εκ νεκρών ανάσταση του Σωτήρα. Επειδή βέβαια οι θεωρούμενοι θεοί των εθνών τυγχάνουν να είναι νεκροί και άψυχοι· διότι τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών· αυτά λοιπόν σέβονταν οι τότε άνθρωποι· εγώ όμως, λέει, επειδή προέβλεπα όχι κάποιον τέτοιο Θεό, αλλά τον ζωντανό Θεό, ευφραίνομαι στην καρδιά μου· και αυτή η ίδια η σάρκα μου αγαλλίασε για αυτόν τον Θεό, ως για Θεό αληθινά ζωντανό και ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς, ο οποίος θα ζωοποιήσει και τη δική μου σάρκα μέσω της δικής του ανάστασης. Γι' αυτό, μαζί με την ψυχή, αγαλλίασε και η σάρκα μου. Διότι και το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του, και το τρυγόνι φωλιά, όπου θα εναποθέσει τα νεογνά του: τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων. Και πώς λοιπόν δεν είναι δίκαιο, λέει, να ομολογούμε ότι είναι προσφιλή και αγαπητά τα σκηνώματά σου, ω Κύριε, εφόσον έγιναν καταφύγιο για τον καθένα που είναι σε θέση να λέει: Η ψυχή μας σώθηκε σαν στρουθίο από την παγίδα των κυνηγών· και πάλι για εκείνον που αναφωνεί: Στον Κύριο έχω στηρίξει την ελπίδα μου, πώς θα πείτε στην ψυχή μου: Μετανάστευσε στα βουνά σαν στρουθίο;

Ο βασιλιάς μου και ο Θεός μου, μακάριοι όλοι όσοι κατοικούν στον οίκο σου, στους αιώνες των αιώνων θα σε υμνούν. Διάψαλμα. Γιατί μου είναι προσφιλή και αγαπητά τα σκηνώματά σου, και για ποιον λόγο λιώνει η ψυχή μου από τον πόθο γι' αυτά, αλλά και η καρδιά μου και η σάρκα μου για ποιο πράγμα αγαλλίασαν; Επειδή το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του και η τρυγόνα φωλιά, τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων· κοντά στα οποία θυσιαστήρια όσοι δεν διαμένουν για λίγο, αλλά κατοικούν διαρκώς, και παραμένουν μόνιμα, είναι τρισμακάριοι. Λέγοντας δε αυτό, έθεσε στο περιθώριο όλα τα νομικά παραγγέλματα του Μωυσή. Διότι δεν ονόμασε μακάριους τους περιτμημένους, ούτε όσους τηρούν τα Σάββατα, ούτε όσους τηρούν τις θυσίες κατά τον Μωυσή και τις υπόλοιπες εντολές του σωματικού νόμου, ούτε καν τους απογόνους του Αβραάμ, ούτε τον Ισραήλ, ούτε το έθνος των Ιουδαίων, αλλά γενικά όλους ανεξαιρέτως όσους κατοικούν στον οίκο του Θεού. Τι θα μπορούσε, αλήθεια, να είναι πιο μακάριο από το να αναγνωρίζει κανείς ως βασιλιά του τον Θεό και Κύριο των δυνάμεων, και να κατοικεί διαρκώς στον οίκο του, από τον οποίο αποκτάται η αθανασία του Θεού και η αιώνια ζωή;

Δεν πρέπει πάντως να εννοήσουμε υποχρεωτικά στον πληθυντικό τις «χιλιάδες»· διότι στους Εβραίους αυτή η λέξη σημαίνει μία χιλιάδα, όπως θα καταστεί φανερό σε καθέναν που θα το εξετάσει με προσοχή. Και επειδή ακριβώς η μία ημέρα είναι προτιμότερη από τη χιλιάδα μέσα στις αυλές, οι οποίες ιδρύθηκαν σε όλη την οικουμένη διά της θεοφανείας του προφητευόμενου Θεού· γι' αυτό και παραπάνω έλεγε: «Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου».

Άκουσα σε πολλά σημεία στις ιερές ψαλμωδίες τον Δαβίδ να επιθυμεί να απαλλαγεί από αυτήν την αναγκαιότητα, λέγοντας άλλοτε μεν ότι «Επιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου», άλλοτε δε ότι «Ἐξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου». Ομοίως και ο Ιερεμίας κρίνει άξια κατάρας την ημέρα εκείνη, η οποία αποτέλεσε για αυτόν την αρχή μιας τέτοιας ζωής. Και είναι δυνατόν να βρει κανείς μέσα στη Θεία Γραφή να αναφέρονται πολλές τέτοιες φωνές των παλαιών αγίων, οι οποίοι, από την επιθυμία τους για την όντως ζωή, δυσφορούσαν για την εν σαρκί διαβίωση.

Διότι και οι πατριάρχες γύρω από τον Αβραάμ είχαν μεν την επιθυμία να δουν τα αγαθά, και δεν έπαψαν να επιζητούν την επουράνια πατρίδα, όπως λέει ο Απόστολος· εντούτοις εξακολουθούν ακόμη να ελπίζουν τη χάρη, επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου: «Για να μην τελειωθούν», λέει, «χωρίς εμάς». Εάν λοιπόν εκείνοι υπομένουν την αναβολή από τόσο παλιά, έχοντας δει τα αγαθά μόνο διά της πίστεως και της ελπίδος και έχοντάς τα χαιρετίσει, όπως μαρτυρεί ο Απόστολος, στηρίζοντας τη βεβαιότητα της απόλαυσης όσων ήλπιζαν στο να θεωρήσουν αξιόπιστο Εκείνον που τα υποσχέθηκε· τι πρέπει να κάνουμε εμείς οι πολλοί, για τους οποίους ίσως, εξαιτίας του βίου μας, δεν υπάρχει καν ελπίδα για κάτι καλύτερο; Έλιωνε από την επιθυμία και η ψυχή του Προφήτη, και ομολογεί μέσα από την ψαλμωδία αυτό το ερωτικό πάθος, λέγοντας ότι η ψυχή του ποθεί σφοδρά και εξαντλείται για να βρεθεί στις αυλές του Κυρίου, έστω κι αν χρειαστεί να παραπεταχτεί στις τελευταίες θέσεις, θεωρώντας ότι είναι μεγαλύτερο και προτιμότερο το να είναι κανείς έσχατος εκεί, παρά να έχει την πρώτη θέση στα αμαρτωλά σκηνώματα αυτού του βίου.

Ποια βασιλεία λέει ότι βρίσκεται εντός ημών; Ποια άλλη από την ευφροσύνη που γεννιέται στις ψυχές άνωθεν, μέσω του Πνεύματος; Διότι αυτή αποτελεί τρόπον τινά εικόνα, αρραβώνα και δείγμα της αιώνιας χαράς, την οποία θα απολαύσουν οι ψυχές των αγίων στον προσδοκώμενο αιώνα. Μας παρηγορεί, επομένως, ο Κύριος μέσω της ενέργειας του Πνεύματος σε κάθε μας θλίψη, για να μας σώσει και να μας μεταδώσει τα πνευματικά αγαθά και τα δικά Του χαρίσματα. Διότι, όπως λέει: «Εκείνος που μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε θλίψη»· και το: «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό»· και το: «Σαν από στέαρ και λιπαρότητα ας χορτάσει η ψυχή μου»· όλα αυτά υποδηλώνουν αινιγματικά την ευφροσύνη και την παρηγοριά που προέρχεται από το Πνεύμα.

Τέτοια λόγια, αδελφέ, ταιριάζει να τα λένε οι αιρετικοί, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι το σώμα είναι πονηρό και πλάσμα του πονηρού. Εμείς όμως θεωρούμε ότι είναι κακό το να βρίσκεται ο νους στα σαρκικά φρονήματα, αλλά δεν είναι κακό το να βρίσκεται μέσα στο σώμα, επειδή ούτε το σώμα είναι πονηρό. Γι' αυτό, μαζί με τον Δαβίδ, καθένας από όσους αφιερώνουν τη ζωή τους στον Θεό, αναβοά προς τον Θεό: «Σε δίψησε η ψυχή μου, πόσες φορές και η σάρκα μου για σένα» και «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό» και, μαζί με τον Ησαΐα: «Η κοιλιά μου θα ηχήσει σαν κιθάρα και τα σπλάχνα μου σαν χάλκινο τείχος, το οποίο εγκαινίασες» και «Από τον φόβο σου, Κύριε, λάβαμε στην κοιλιά μας το Πνεύμα της σωτηρίας σου», έχοντας θάρρος στο οποίο, δεν θα πέσουμε, αλλά θα πέσουν όσοι μιλούν από τη γη και διαβάλλουν τα επουράνια ρήματα και τις πολιτείες ως γήινα. Διότι, αν και ο Απόστολος αποκαλεί το σώμα «θάνατο», λέγοντας «ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα του θανάτου αυτού;», το εννοεί ως το υλικό και σαρκικό φρόνημα, το οποίο είναι κυριολεκτικά σωματοειδές· γι' αυτό, συγκρίνοντάς το με το πνευματικό και θείο, δικαίως το ονόμασε «σώμα», και όχι απλώς «σώμα», αλλά «θάνατο σώματος», και λίγο πιο πάνω δηλώνει πιο ξεκάθαρα ότι δεν κατηγορεί τη σάρκα, αλλά την αμαρτωλή ορμή που εισήλθε εξαιτίας της παραβάσεως: «Είμαι πουλημένος», λέει, «κάτω από την αμαρτία»· και εκείνος που έχει πουληθεί δεν είναι εκ φύσεως δούλος.

Επειδή δε παρέδωσε και εγγράφως τέτοιου είδους λόγους, για να μην εξαπατήσει κανέναν από τους πολλούς και φανεί ότι λέει κάτι σεμνό και προσελκύσει στο ψεύδος, εγγράφως και εμείς καθιστούμε φανερή την αλήθεια και ελέγχουμε το ψεύδος, χρησιμοποιώντας σύντομους λόγους για αυτά και εκτενέστερους για τα πιο αναγκαία από αυτά, προβάλλοντας παντού τους Πατέρες οι οποίοι αντιτίθενται σε αυτόν τον νέο δάσκαλο της απραξίας. Αυτός, επειδή απορρίπτει ως δυσχερείς τις αγαθές πράξεις που γίνονται μέσω του σώματος, ευλόγως δεν αποδέχεται ούτε τις πνευματικές διαθέσεις που αποτυπώνονται στο σώμα, αν και κάθε ιερή και θεόπνευστη Γραφή είναι γεμάτη από τέτοια. Διότι λέει: «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό», και «Σε Αυτόν ήλπισα και βοηθήθηκα, και αναζωογονήθηκε η σάρκα μου», και πάλι, «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, περισσότερο από το μέλι στο στόμα μου». Ότι δε αναφέρεται στο αισθητό στόμα, το αποδεικνύει σαφώς και ο άγιος Ισαάκ, λέγοντας πως είναι σημάδι αυτών που προκόπτουν πνευματικά το να γίνονται γλυκά στο στόμα τους τα λόγια της προσευχής.

Εις το τέλος—ψαλμός για τους υιούς Κορέ. Η προφητεία υπαινίσσεται στον λαό των Ιουδαίων τα περί των θυσιαστηρίων. Διότι «υιοί Κορέ» ερμηνεύεται ως «φαλάκρωμα», επειδή οι Ιουδαίοι έχασαν κάθε νόμο: προφητείες, θυσίες, προσφορές, απαρχές και τον ίδιο τον ναό. Ονομάζει δε «ληνούς» τα θυσιαστήρια, επειδή σε αυτά αναμειγνύεται το αίμα του Χριστού σαν κρασί. «Ως αγαπητά»: Ο λόγος αναφέρεται στις εκκλησίες (στην εκκλησία)· διότι αυτές αγαπώνται από τον Θεό (στον Θεό), επειδή είναι σκηνές Του και επειδή κατασκηνώνει μέσα σε αυτές. «Επιποθεί»: Ο κατά Θεόν άνθρωπος επιθυμεί διακαώς και σπεύδει στην εκκλησία, [διότι η εκκλησία είναι αυλή του Θεού]. «Η καρδία μου»: Ο κυριακός άνθρωπος προς τη θεότητα. «Και γαρ στρουθίον»: Ο Χριστός (είναι) το σώμα του Αδάμ· και ονομάζεται στρουθίο εξαιτίας της συγκατάβασής Του προς εμάς. «Και τρυγών»: Τρυγόνι είναι η εκκλησία, η οποία βρήκε το σώμα του Χριστού ως άφθαρτη φωλιά, και μέσα σε αυτήν τοποθετεί τα τέκνα της, τρέφοντάς τα με το σώμα και το αίμα του Χριστού. «Τα θυσιαστήριά σου»: Διότι σε αυτά η εκκλησία μοιράζει σαν άρτο το σώμα του Χριστού στα τέκνα της. «Ο βασιλεύς μου»: Διότι ο Χριστός είναι βασιλιάς και Θεός της εκκλησίας, καθώς αυτή έχει νυμφευθεί με Αυτόν. «Μακάριοι πάντες»: Μέσα στην εκκλησία· διότι αυτή είναι οίκος του Θεού. Μακάριοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που κατοικούν σε αυτήν, με πίστη και ειρήνη (δηλαδή με την πίστη και την ειρήνη).

Γι' αυτό και ο Ιωάννης ο Θεολόγος έγραψε: Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας. Αυτά λοιπόν είναι αγαπητά στον Θεό, επειδή αυτός κατοικεί σε αυτά· είναι όμως αγαπητά και σε εμάς, επειδή μέσω αυτών μπορούμε να πλησιάζουμε τον απρόσιτο Θεό. Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου. Εκλείπει, όχι από αδυναμία, αλλά από την υπερβολική αγάπη, όπως ακριβώς οι θερμοί εραστές εξαντλούνται, όταν αποχωρίζονται για λίγο τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Αυτό λέει ο προφήτης ότι παθαίνει προς τις αυλές του Θεού, είτε τις αισθητές είτε τις νοητές. Και πολύ εύλογα. Διότι εκεί ο φτωχός βρίσκει παρηγοριά, ο αδικούμενος υπομονή, ο ευημερών χαλιναγώγηση· όλοι τα πάντα, είτε φάρμακα για τα πάθη, είτε εκείνα που μας προετοιμάζουν και μας δυναμώνουν για την αρετή, λαμβάνουμε. Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν στον ζωντανό Θεό. Πρώτα η καρδιά, και έπειτα η σάρκα δέχεται την αγαλλίαση του Θεού. Διότι, εάν αναθέσουμε στον Θεό τη διάνοια, η σάρκα, καθοδηγούμενη από αυτήν, δεν χαίρεται πλέον με τη μέθη, τη σαρκική μίξη και την ασέλγεια, αλλά αγαλλιάζει για τον ζωντανό Θεό, επιδιώκοντας μέσω της φιλοσοφίας όσα ανήκουν στην αληθινή ζωή, με την ελπίδα της επικείμενης αφθαρσίας.

Ψαλμός 83. Εις το τέλος, υπέρ των ληνών, στους υιούς Κορέ. «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων». Σκηνώματα του Θεού είναι πρώτα αυτά της άνω Ιερουσαλήμ, και έπειτα και της κάτω, στην οποία «εμφανίστηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», για τα οποία «επιποθεί και εξαντλείται η θεοφιλής ψυχή» και «αγάλλεται σφόδρα η ψυχή μαζί με τη σάρκα και την καρδιά». «Διότι και το σπουργίτι βρήκε κατοικία και το τρυγόνι φωλιά για τον εαυτό του, όπου θα τοποθετήσει τα μικρά του». Οι Ιουδαίοι όμως, αιχμαλωτιζόμενοι πάνω και κάτω, δεν μπόρεσαν να στεριώσουν σε μία φωλιά. «Τα θυσιαστήριά σου, Κύριε των δυνάμεων», είναι σεμνά και χαρμόσυνα. «Μακάριοι όσοι κατοικούν στον οίκο σου, στους αιώνες των αιώνων θα σε δοξολογούν. Μακάριος ο άνθρωπος, του οποίου η βοήθεια προέρχεται από σένα», διότι «αναβάσεις στην καρδιά του» θα του χορηγήσεις, ώστε να πορεύεται από την πρακτική δύναμη προς τη δύναμη της θεωρίας. «Θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών», δηλαδή αυτός που επρόκειτο να φανερωθεί εν σαρκί στη Σιών κατά τους έσχατους χρόνους, δεν είναι απλός άνθρωπος, αλλά είναι Θεός των θεών, είτε των αποστόλων είτε κάποιων άλλων που ονομάζονται θεοί. «Κύριε, ο Θεός των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου» «και επίβλεψε στο πρόσωπο του χριστού σου, διότι είναι καλύτερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες» έτη στον πρόσκαιρο τούτο βίο.

Γιατί; Διότι «είναι αθανασία», λέει, «η μνήμη του, και αναγνωρίζεται και από τον Θεό και από τους ανθρώπους». Αν λοιπόν το εγκώμιο του δικαίου ευφραίνει τους λαούς, και «είναι αθανασία η μνήμη του, και αναγνωρίζεται και από τον Θεό και από τους ανθρώπους», ποιος δεν θα ευφραινόταν λοιπόν ακούγοντας εγκώμια όχι απλώς ενός δικαίου και ενός από τους πολλούς, αλλά εγκώμια της αγίας θεονύμφου και θεομήτορος, από την οποία γεννήθηκε αληθινά Εκείνος που βρίσκεται υπεράνω κάθε δικαιοσύνης και ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου και έχει εμφυτεύσει κάθε δικαιοσύνη, και όχι απλώς μιας γυναίκας που έχει μνήμη αθανασίας, αλλά που βάσταξε τον Λόγο και όχι μόνο γνωρίζεται από τον Θεό και τους ανθρώπους, αλλά είναι όντως θεοδόξαστη και υμνείται επάξια αγγελικώς; Τότε θα μπορούσα, όπως προείπα, να μιλήσω επάξια για αυτήν, εάν με είχε αγγίξει μια σταγόνα από το φρόνημα εκείνης της ιερής Παιδός. Τότε θα αναδεικνυόμουν ακριβέστατος εξηγητής κρυπτών μυστηρίων, τότε το μάτι της διάνοιας, που είναι κλειστό εξαιτίας της τυραννίας των παθών, θα αφυπνιζόταν πεντακάθαρα, τότε «η καρδιά μου και η σάρκα μου θα αγαλλιούσαν για τον ζώντα Θεό», τότε και η ψυχή μου και το σώμα μου και όλα τα αισθητήριά μου θα νεκρώνονταν για τον κόσμο και θα ζούσαν για τον Θεό.

«Η καρδιά μου», λέει, «και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό» και «μακάριοι» οι θλιμμένοι και «όσοι πενθούν» κατά Θεόν, «διότι αυτοί θα παρηγορηθούν», και «ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άνδρες θλιμμένοι», ότι «κάναμε διαθήκη με τον άδη και συμφωνίες με τον θάνατο», δηλαδή την ατρόμητη κάθοδο του Θεανθρώπου σε αυτόν, μέσω της οποίας οι θλιμμένοι δίκαιοι στον άδη θα λάβουν ανακουφιστικό φάρμακο για τα δεινά τους και θα απολαύσουν την ατελεύτητη χαρά με τη χάρη του Χριστού. Είθε να αναδειχθούμε και εμείς άξιοι αυτής και να απαλλαγούμε από τα προαναφερθέντα ολέθρια πάθη, φρουρούμενοι από τη δύναμη της αχώριστης Τριάδας, προς δόξα και προσκύνησή της πάντοτε, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. <Αμήν>.

Στα κοίλα τμήματα κοντά στην ίδια την οροφή του ημισφαιρίου εικονίζεται ένα πλήθος αγγέλων να δορυφορούν τον κοινό Δεσπότη. Η δε αψίδα που υψώνεται από το θυσιαστήριο αστράφτει ολόγυρα από τη μορφή της Παρθένου, η οποία απλώνει τα άχραντα χέρια της υπέρ ημών και εξασφαλίζει στον βασιλιά τη σωτηρία και τα ανδραγαθήματα κατά των εχθρών. Ένας χορός μαρτύρων και αποστόλων, καθώς και προφητών και πατριαρχών, γεμίζοντας ολόκληρο τον ναό με τις εικόνες τους, τον εξωραΐζουν· από αυτούς, ο μεν ένας, αν και σιωπά, μέσα από όσα παλαιότερα αναφώνησε, βοά: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου»· ο δε άλλος: «Πόσο θαυμαστός είναι αυτός ο τόπος· δεν είναι τίποτε άλλο, παρά οίκος Θεού». Ίσως δε να επιφωνεί και κάποιος από αυτούς που δεν ανήκουν στους δικούς μας, ούτε είναι εικονισμένοι, εκθειάζοντας άθελά του τα δικά μας: «Πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου, Ισραήλ, και είναι σαν παράδεισοι δίπλα σε ποταμούς, και σαν τις σκηνές που έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος». Παλαιότερα, λοιπόν, από τον θεόπτη Μωυσή είχε κατασκευαστεί η Σκηνή με θείο πρόσταγμα, για να προσφέρει θυσία στον Θεό και να εξιλεώσει τις αμαρτίες του λαού· και αργότερα από τον βασιλιά Σολομώντα ο ναός στα Ιεροσόλυμα, ένα τερπνό οικοδόμημα που επισκίαζε όλα τα προηγούμενα με το κάλλος, το μέγεθος και την πολυτέλειά του.

Αλλά και το «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό», και το «Σαν από πάχος και παχύτητα ας χορτάσει η ψυχή μου», και τα παρόμοια με αυτά, υπαινίσσεται δι' αυτών την ενεργή ευφροσύνη και παρηγοριά του Πνεύματος. Ενώ τα ακόλουθα παραγγέλματα όλων των εντολών είναι σαν μέλη της κεφαλής, τα οποία όσοι έχουν παραδώσει τους εαυτούς τους στον Θεό οφείλουν να εκπληρώνουν ανάλογα με τις δυνάμεις τους.

Διότι, λέει, «η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό»· και το χωρίο: «Ας χορτάσει η ψυχή μου σαν από πάχος και παχύτητα»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά, στο ίδιο σημείο κατατείνουν, και υπονοούν την ενεργό ευφροσύνη και παρηγορία του Πνεύματος.

Νόμοι λοιπόν, θεοπαγείς και συνάμα απολύτως δίκαιοι, φανερώθηκαν στους ανθρώπους με τις αρχέγονες θείες αποκαλύψεις, και προπάντων ορίζουν ότι όσοι λαμβάνουν πάρα πολλές δωρεές από ευεργέτες, δεν πρέπει να γίνονται αμνήμονες και αχάριστοι απέναντι στους προστάτες τους, αλλά απεναντίας να κηρύττουν τις χάρες με όλη τη φυσική δύναμη που διαθέτει ο καθένας. Προστάτες, επομένως, ταχείς και θερμοί ενώπιον του Θεού, καθώς και πρεσβευτές των θνητών, άοκνοι και ακατάπαυστοι, είναι οι άγγελοι, οι οποίοι, λαμβάνοντας τη φιλανθρωπία από τον φιλάνθρωπο Δεσπότη, είναι φιλάνθρωποι άγγελοι, η πρώτη κτίση που φωτίζεται μεθεκτικά από το άκτιστο φως. Άγγελοι, ο πρώτος υπερκόσμιος κόσμος πριν από τον κόσμο, οι οποίοι προκήρυξαν σε αυτόν τον κόσμο τον υπερκόσμιο κόσμο, τον Χριστό. Άγγελοι, οι άμεσοι μεσίτες των βροτών προς τον Θεό, που ονομάζονται θεοί κατά θέωσιν από τον Θεό, αλλά όχι κατά φύσιν. Άγγελοι, οι ελεύθεροι πολίτες της άνω ελεύθερης πόλεως, δηλαδή της άνω ελεύθερης Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η μητέρα όλων των συγκληρονόμων της ελευθερίας του Χριστού. Άγγελοι, το έμψυχο και νοερό πυρ, η λογική φλόγα του Θεού. Άγγελοι, τα φωτεινά, ανώτερα, μετέωρα, υπερβατικά και αιώνια όρη, «δια των οποίων μας φωτίζει θαυμαστά από τα αιώνια όρη». Άγγελοι, οι προκαθήμενοι ετοιμαστές των άνω σκηνωμάτων και μονών: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων! Σε αυτά επιποθεί και λιώνει η ψυχή μας για τις αυλές σου, Κύριε».

ΛΟΓΟΣ Ξ'. Το να ζει κανείς χωρίς περιουσία αποτελεί αποστολικό τρόπο ζωής. ΠΑΤΕΡΕΣ ΜΟΥ ΚΑΙ ΑΔΕΛΦΟΙ ΚΑΙ ΤΕΚΝΑ, ήθελα και επιθυμούσα μαζί με τον λόγο να σας παρέχω και την κατήχηση που προέρχεται από τα έργα, ώστε και με τα δύο να σας ελκύσω προς την αρετή και την ένθεη πολιτεία. Επειδή όμως υστερώ και στα δύο, στενοχωριέμαι και αδημονώ, και δεν γνωρίζω τι να κάνω γι' αυτό. Διότι αληθινά, τέκνα, η ταπεινή ψυχή μου επιθυμεί διακαώς και σχεδόν λιώνει για το πώς θα σωθείτε, βαδίζοντας στην αληθινή οδό, και πώς θα προοδεύετε κάθε ημέρα. Διότι αναλογίζομαι την αποταγή όλων σας και την αναχώρηση με την οποία απαρνηθήκατε τον κόσμο, καθώς και την αμετάκλητη αποξένωση από τα υπάρχοντά σας, και τη σταύρωση μέσω της αποταγής κάθε περιουσίας και του ίδιου σας του θελήματος, και το πώς βρίσκεστε όλοι μαζί και είστε ένα, ενωμένοι και συμβιώνοντας με μία καρδιά και ένα πνεύμα. Και θλίβομαι βαθύτατα μήπως δεν επιτύχετε τα ελπιζόμενα αγαθά, αν τυχόν παραστρατήσετε εξαιτίας του δικού μου ελεεινού τρόπου ζωής.

Κάποιος άνδρας που κατοικούσε κοντά στον λεγόμενο ποταμό Βαρδάρη, κατεχόταν από δαιμονικό πνεύμα, βγάζοντας από το στόμα του κάθε είδους αισχρολογία και χωρίς να έχει επίγνωση για τίποτα από όσα έλεγε ή έπραττε. Αυτός, αφού οδηγήθηκε στους αγίους και έλαβε την ίαση, και έχοντας αποκτήσει πάλι φωτισμένο τον νου του, ο οποίος ήταν καλυμμένος από το δαιμονικό σκοτάδι, επέλεξε με μεγάλη αγαλλίαση να υπηρετεί στον ναό, λέγοντας μάλιστα και αυτός μαζί με τον Δαβίδ: «Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου», και, «διότι είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες», και, «προτίμησα να βρίσκομαι παραπεταμένος στον οίκο του Θεού μου, παρά να κατοικώ στα σκηνώματα των αμαρτωλών». Αφού λοιπόν υπηρέτησε τρία χρόνια στον ναό των αγίων, επέστρεψε στο σπίτι του, μνημονεύοντας πάντοτε τη χάρη των αγίων.