Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 83:7

Τι σημαίνει όμως το «κατέβαινε»; Ο Κύριος, διαλεγόμενος με τους Εβραίους και διδάσκοντάς τους ως άφρονες που αναστρέφονται μάταια σε τούτη την κοιλάδα του κλαυθμώνος, λέει περίπου το εξής: Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω, κάνοντας τη διάκριση του καλού και του χείρονος αποκλειστικά από τους όρους του άνω και του κάτω. Έτσι και τώρα, λέγοντας «κατέβαινε», εκφράστηκε με την ίδια έννοια.

Ας ονομάζεται, λοιπόν, ο Πέτρος υιός του Ιωνά· αλλά το ποιος ήταν αυτός, καθόλου δεν με ενδιαφέρει. Διότι εγώ, μέσα από τις πράξεις του υιού, τιμώ αυτόν που τον γέννησε· και ξεκινώντας από τα κάτω, παραπέμπω τη δόξα προς τα άνω, όπως ακριβώς οι λύχνοι, που τη νύχτα φωτίζουν από το δάπεδο τις οροφές. Ο Ησαΐας, λοιπόν, λέει προφητεύοντας ότι ο Πατέρας έθεσε τον Υιό ως ακρογωνιαίο λίθο, υποδεικνύοντας ότι ολόκληρη η σύσταση του κόσμου έχει Εκείνον ως έδρα και θεμέλιό της. Ο δε Μονογενής πάλι, όπως λέει στα Ευαγγέλια, ονομάζει τον Πέτρο θεμέλιο της Εκκλησίας: «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την εκκλησία μου». Διότι αληθινά αυτός πρώτος, σαν ένας μέγας και ισχυρός λίθος, ρίχτηκε στο κοίλωμα τούτου του κόσμου ή στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, όπως λέει ο Δαβίδ, ώστε, βαστάζοντας όλους τους χριστιανούς που εποικοδομούνται πάνω του, να τους αναγάγει προς το ύψος, το οποίο είναι το οικητήριο της ελπίδας μας. Και ο Παύλος ονομάζει τον Χριστό θεμέλιο, λέγοντας: «Κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Με παρόμοια όμως κλήση ο Σωτήρας μας κατεκόσμησε και τον πρώτο του μαθητή, ονομάζοντάς τον πέτρα της πίστεως. Χάρη στον Πέτρο, λοιπόν, διασώζεται άπτωτο και ακλόνητο το θεμέλιο των Εκκλησιών, καθώς εκείνος έγινε γνήσιος και πιστός μυσταγωγός της ευσέβειας. Χάρη στην οικοδόμηση αυτού του δικαίου στεκόμαστε ριζωμένοι εμείς, οι χριστιανοί, από την ανατολή μέχρι και τη δύση του ηλίου.

Είναι άριστο και εξαιρετικά ωφέλιμο να την ασκεί κανείς με ταπεινό φρόνημα· διότι είναι δυνατόν κάποιος και να πράττει, αλλά επειδή δεν το κάνει σωστά να εκμηδενίζει τον κόπο του, όπως είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς από τα προκείμενα πρόσωπα. Διότι, επιδεικνύοντας τον ίδιο ζήλο, και ο Φαρισαίος και ο τελώνης προσήλθαν στον ναό, αλλά επειδή δεν προσευχήθηκαν με την ίδια διάθεση, κατέληξαν σε εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα. Ο μεν στάθηκε υπεροπτικά σαν αυθάδης δούλος, χωρίς να ικετεύει τον Δεσπότη ούτε να κάμπτει με την ταπεινότητα της διάθεσής του την εξουσία του Θεού, χωρίς να ζητά όσα του έλειπαν, αλλά απαριθμώντας όσα είχε κατορθώσει, χωρίς να παρακαλεί για να ελεηθεί, αλλά επιδεικνυόμενος για να επαινεθεί: «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου, που δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμα και σαν αυτόν τον τελώνη». Ποιον όγκο αλαζονείας δεν ξεπερνούν αυτά τα λόγια; Και ποια υπερβολή υπεροψίας άφησε κατά μέρος ο Φαρισαίος; Διότι ανύψωσε αποκλειστικά τον εαυτό του πάνω από όλους τους ανθρώπους που υπήρχαν στα πέρατα του κόσμου, και τοποθετώντας τον εαυτό του, όπως νόμιζε, στην κορυφή των κατορθωμάτων, οίκτιρε τους άλλους ως χαμερπείς και σερνομένους στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, ενώ μακάριζε τον εαυτό του ως παραστάτη του Θεού, που είχε φτάσει σε ύψος ανέφικτο για τους άλλους. Διότι, αν προσηλώσεις τον νου σου και κατανοήσεις τι σημαίνει το «σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους», θα διαπιστώσεις ότι δεν άφησε απολύτως κανέναν ισότιμο με τον εαυτό του.

Μακάριοι όσοι κατοικούν στον οίκο σου· δηλαδή στον επουράνιο. Μακάριος ο άνθρωπος του οποίου η βοήθεια προέρχεται από εσένα· ετοίμασε αναβάσεις μέσα στην καρδιά του. Έχοντας ορίσει εσένα ως βοηθό του, λέγει, οικοδομεί καθημερινά για τον εαυτό του αγαθούς λογισμούς, τους οποίους στο παρόν χωρίο ονόμασε αναβάσεις, διότι μέσω αυτών συντελείται τρόπον τινά μία ανάβαση από τα γήινα προς τα επουράνια. Στην κοιλάδα του κλαυθμώνος.

Ονομάζει τον θνητό βίο κοιλάδα του κλαυθμώνος. Λέει, λοιπόν: Στον θνητό βίο θα τους γεμίσεις με αγαθούς λογισμούς, οικοδομώντας τους καθημερινά. Απέκτησαν αίσθηση χάρη στη δική σου προστασία. Διότι ευλογίες θα δώσει ο νομοθέτης· θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη. Αμοιβές, λέει, για τους καλούς λογισμούς θα τους δώσει ο νομοθέτης, δηλαδή Εκείνος που τους έδωσε τον νόμο της Καινής Διαθήκης.

Λαφυραγωγούν δε τη θάλασσα, υπερισχύοντας του δράκοντα και εκείνων που βρίσκονται υπό την εξουσία του, τους οποίους οι Απόστολοι του Χριστού, μεταφέροντάς τους στην επίγνωση της αλήθειας, δικαίως θα λεγόταν ότι τους λαφυραγωγούν, καθιστώντας τρόπον τινά δικά τους λάφυρα όσα προηγουμένως κατείχε εκείνος που συνέλαβε αιχμάλωτο τον άνθρωπο. — Ως θάλασσα πρέπει να κατανοήσουμε τώρα τον τόπο της κακώσεως, τον οποίο και αλλού έχουμε διδαχθεί ως κοιλάδα του κλαυθμώνος. — Πλοία των αλλοφύλων λέγονται ίσως τα σώματά μας, εξαιτίας του ότι δεν έχουν οικειότητα προς τη φύση της ψυχής. Διότι η σάρκα δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, αλλά επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα. — Αυτοί επίσης λέγεται ότι λαφυραγωγούν την Ιδουμαία, δηλαδή ότι κυριαρχούν επί των γήινων πραγμάτων, και επιβάλλουν τα χέρια τους επί του Μωάβ. Η λέξη Μωάβ ερμηνεύεται «εκ πατρός». Σε αυτούς, λοιπόν, είπε ο Κύριος: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε». Πάνω σε αυτούς επιβάλλουν τα χέρια τους, ώστε μέσω της δικής τους αγαθής πράξης να τους καταστήσουν υποχείριούς τους. Έπειτα, οι Υιοί του Αμμών πρώτοι θα υπακούσουν.

Στο Ψαλτήριο: Ο Θεός των εκδικήσεων, ο Κύριος, ο Θεός των εκδικήσεων φανερώθηκε με παρρησία· υψώσου, εσύ που κρίνεις τη γη, απόδωσε ανταπόδοση στους υπερήφανους. Διότι και ευλογίες θα δώσει αυτός που νομοθετεί. Θα πορευτούν από δύναμη σε δύναμη· θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου.

Κάποιος άλλος θα μπορούσε να πει ότι, επειδή παλαιά μεν ο τόπος ανήκε στους Ιουδαίους, τώρα όμως, μετά την ανάληψη του Σωτήρος ημών, έχει παραδοθεί στους Έλληνες και στους Σαμαρείτες, γι' αυτόν τον λόγο έχει ειπωθεί το: «Θα υψωθώ και θα διαμοιράσω τα Σίκιμα»· αλλά και «την κοιλάδα των σκηνών θα καταμετρήσω». Κοιλάδα δε συνηθίζει να ονομάζει ο προφητικός λόγος το οικητήριο όλων των ανθρώπων· γι' αυτό έχει λεχθεί αλλού: «Το έθεσε στην κοιλάδα του κλαυθμώνος». Αυτό λοιπόν το οικητήριο όλων των ανθρώπων, και αυτήν την κοιλάδα, λέει, θα τη γεμίσω με δικές μου εκκλησίες· πράγμα που ακριβώς υπονοεί λέγοντας: «Θα καταμετρήσω σκηνές». Και ο Ακύλας κατά τον εξής τρόπο το ερμήνευσε: «Κοιλάδα συσκιασμών θα καταμετρήσω». Έπειτα, όπως, λέει, δικός μου έγινε ο Γαλαάδ, και δικός μου έγινε κάποτε ο Μανασσής, και ο Εφραίμ ήταν κάποτε, όταν υπήρχε, «κραταίωση της κεφαλής μου», ή, κατά τον Σύμμαχο, «ισχύς της αρχής μου»· και ομοίως, όπως ακριβώς ήταν κάποτε «ο Ιούδας ο βασιλιάς μου», ή, κατά τον Ακύλα, «Ιούδας ο ακριβαστής μου»· με τον ίδιο τρόπο θα είναι και η χώρα των αλλοφύλων και η πόλη που ονομάζεται Μωάβ· διότι θα γίνει «λέβητας της ελπίδας μου», ή, κατά τον Ακύλα: «λέβητας του λουτρού μου»· ή «λέβητας της αμεριμνίας μου», κατά τον Σύμμαχο. Τον δε Εφραίμ τον ονόμασε κραταίωση της κεφαλής του, ή ισχύ της αρχής του· επειδή ακριβώς εκείνοι από τη φυλή του Εφραίμ που βασίλευσαν, κυβέρνησαν κάποτε στη Σαμάρεια τις εννιάμισι φυλές του Ισραήλ.

Αυτό λοιπόν φανερώνει ο λόγος που λέει: «Στους αιώνες των αιώνων θα σε υμνούν εκείνοι που κατοικούν στον οίκο σου». Και πώς αλλιώς θα μπορούσε κανείς να υμνεί τον Θεό στους αιώνες των αιώνων, παρά μόνο εάν ζει αιώνια και ο ίδιος, έχοντας αποκτήσει αΐδια και αθάνατη ζωή; «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που η βοήθειά του προέρχεται από εσένα, που ετοίμασε αναβάσεις στην καρδιά του, στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, στον τόπο που έχει οριστεί». Αφού ολοκλήρωσε τον ειρμό και την ακολουθία του νοήματος, προχωρά σε αλλαγή του ύφους του λόγου μετά από το διάψαλμα.

Γι' αυτό, αφού προηγουμένως ονόμασε στον πληθυντικό αριθμό μακάριους αυτούς που κατοικούν στον οίκο του Θεού, εδώ μακαρίζει με ξεχωριστό τρόπο έναν συγκεκριμένο. Και ποιος είναι αυτός, παρά εκείνος που στην κοιλάδα του κλαυθμώνος αξιώθηκε τη βοήθεια του Θεού, εκείνος που έχει βάλει τις αναβάσεις προς τον Θεό στην καρδιά του; Διότι αυτόν τον άνδρα μακαρίζει και πάλι· όχι τον τηρητή των σωματικών εντολών του Μωυσή. Τέτοιος είναι καθένας που θρηνεί για τον εαυτό του μέσα στον θνητό και ανθρώπινο βίο, και ο οποίος αισθάνεται ως βάρος αυτή την επίγεια ζωή, την οποία ο λόγος ονομάζει κοιλάδα κλαυθμώνος, επειδή όσα συμβαίνουν εδώ είναι άξια θρήνου, και επειδή οι άνθρωποι πάνω στη γη πράττουν έργα άξια θρήνου, αλλά και επειδή οι άγιοι του Θεού στον παρόντα βίο θρηνούν, στενάζοντας και νιώθοντας βάρος, σύμφωνα με τον Απόστολο.

Επομένως, καθένας που μέσα στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, δηλαδή στον θνητό βίο, τυγχάνει της βοηθείας και της αντιλήψεως του Θεού, θα είναι αληθινά μακάριος, ιδίως όταν γίνονται στην καρδιά του αναβάσεις του Θεού. Διότι, ενώ οι άλλοι άνθρωποι κατασύρονται από θνητούς λογισμούς σε κάθε είδος αμαρτίας, αλλά και υποσκελίζονται από τις επιβουλές των δαιμόνων και τις σκέψεις των πονηρών πνευμάτων, εκείνος που δεν αιχμαλωτίζεται από αυτά, αλλά κατά τη χάρη του Θεού αποκτά στην καρδιά του αγαθές αναβάσεις και λογισμούς που αποστέλλονται από τον Θεό, αυτός είναι αληθινά μακάριος. Είναι αυτός που κατοικεί παντοτινά στον οίκο του Θεού, και σαν κάποιος ιερέας ασχολείται αποκλειστικά με τη λατρεία του Θεού. Και είναι μακάριος αυτός, επειδή πρώτον έχει τον Θεό ως αντίληπτορα, ο οποίος τον βοηθά και τον στηρίζει σε όλες του τις πράξεις· έπειτα, επειδή έχει αποκτήσει τις αναβάσεις του Θεού μέσα στην καρδιά του. Οι αναβάσεις υποδηλώνουν τους αγαθούς λογισμούς και τις αγαθές ενθυμήσεις που, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, ανυψώνονται και ανέρχονται στη μνήμη του μακαριζομένου ανθρώπου. Αυτό θα το κατανοήσεις εάν παραθέσεις το εξής: «Όταν σας καταδιώκουν και σας οδηγούν σε συνέδρια, μην μεριμνήσετε για το πώς ή τι θα πείτε· διότι θα σας δοθεί ο λόγος με το άνοιγμα του στόματός σας. Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατρός σας του εν ουρανοίς, το οποίο μιλά μέσα σας». Διότι, σε όποιον μιλά το Πνεύμα του Θεού, στου ανθρώπου αυτού την καρδιά γίνονται οι αναβάσεις του Θεού.

Αντί δε του «Διέθετο εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ κλαυθμῶνος», ο Σύμμαχος αναφέρει: «Προοδεύων κοιλάδα ἔκλαιεν». Αναφέραμε δε ότι με την κοιλάδα του κλαυθμώνος εν προκειμένω δηλώνεται ο ανθρώπινος βίος, τον οποίο ο μακαριζόμενος, καθώς τον διαβαίνει και τον προσπερνά σαν πάροικος και παρεπίδημος, ποθώντας την επουράνια πατρίδα του, κλαίει με τον κλαυθμό που προξενεί τη μακαριότητα, σύμφωνα με το: «Μακάριοι οι κλαίοντες». Τέτοιος ήταν ο Παύλος που έλεγε: «Εμείς που βρισκόμαστε μέσα στο σκήνωμα αναστενάζουμε βαρυφορτωμένοι».

Αντί δε του «Εις τόπον ον έθετο», ο μεν Ακύλας αναφέρει: «Πηγή θα την καταστήσουν»· ο δε Σύμμαχος: «Πηγή θα οριστεί». Και ποια, λέγει, θα καταστήσουν πηγή, παρά προφανώς την κοιλάδα του κλαυθμώνος; Ολόκληρο λοιπόν το χωρίο κατ' αυτόν τον τρόπο το ερμήνευσε ο Ακύλας λέγοντας: «Διερχόμενοι μέσα από την κοιλάδα του κλαυθμού, πηγή θα την καταστήσουν».

Δηλώνει δε διά τούτων ότι, πράγματι, οι πάροικοι και παρεπίδημοι στον βίο αυτόν θα καταστήσουν την κοιλάδα των ανθρώπων πηγή, ή θα την ορίσουν ως πηγή κατά τον Σύμμαχο, ονομάζοντας με αυτόν τον τρόπο την ένθεη διδασκαλία.

Διότι πηγή ζωής και ποτό αθανασίας στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, δηλαδή στον ανθρώπινο βίο, έχει κατατεθεί από τους ανθρώπους του Θεού, μέσω της ζωοποιού και θεοσεβούς διδασκαλίας, την οποία οι ίδιοι ακολούθησαν και κληροδότησαν στους άλλους με τα συγγράμματά τους. Σε αυτούς ακριβώς, λέγει, ευλογίες ως μισθό του κλαυθμού και ως επάξιο καρπό θα δώσει ο νομοθέτης τους. Και σε ποιους θα δώσει αυτές τις ευλογίες, παρά προφανώς σε εκείνους που θρηνούν μέσα σε αυτήν την κοιλάδα και έχουν θέσει σε αυτήν πηγή; Αντί του όρου «ο νομοθετών», ο μεν Ακύλας ονόμασε «πρώιμος», ο δε Σύμμαχος «ο υποδείκτης»· η πέμπτη έκδοση, «ο φωτίζων»· και κάποια άλλη έκτη έκδοση πέραν αυτών, «ο διδάσκων»· ώστε από όλα αυτά να υπονοείται ο σωτήριος Λόγος. Διότι Αυτός είναι ο νομοθετών· Αυτός είναι και ο φωτίζων και ο διδάσκων· Αυτός και ο πρώιμος, Αυτός και ο υποδείκτης, λαμβάνοντας αυτές τις προσωνυμίες σύμφωνα με κάθε έννοια των δυνάμεων που ενυπάρχουν σε Αυτόν. Από Αυτόν, όσοι κλαίνε μέσα στην κοιλάδα, αφού λάβουν ευλογίες, θα πορευθούν διανύοντας την πορεία τους και ενδυναμούμενοι καθημερινά, ώστε διαρκώς να προκόβουν και να προχωρούν από μικρότερη δύναμη σε μεγαλύτερη δύναμη, και από δόξα σε δόξα, όπως λέγει ο θείος Απόστολος: «μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα». Γι' αυτό και ο Σύμμαχος ερμήνευσε λέγοντας: «Θα οδεύσουν από δύναμη σε δύναμη».

Θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου, δώσε προσοχή, Θεέ του Ιακώβ. Αφού είπε, «Ευλογίες θα δώσει ο νομοθέτης», ακολούθως διδάσκει πώς θα δώσει τις ευλογίες σε όσους βρίσκονται στην κοιλάδα. Πώς λοιπόν, λέει, θα τις δώσει, παρά μόνο εάν καταδεχθεί να φανερωθεί πάνω στη γη; Και πολύ λογικά, αφού ο λόγος προφήτευσε ότι πρόκειται να υπάρξουν πάρα πολλοί ληνοί του Θεού σε όλη την οικουμένη και πάρα πολλά σκηνώματα και περισσότερες αυλές, και πάρα πολλά θυσιαστήρια, παραθέτει την αιτία για την οποία επρόκειτο όλα αυτά να συγκροτηθούν πάνω στη γη. Το ποια δε ήταν η αιτία το διδάσκει λέγοντας: «Θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών», διδάσκοντας με σαφήνεια την παρουσία και τη φανέρωση του Θεού στους ανθρώπους.

Ποιους όμως εννοεί λέγοντας «δες», παρά αυτούς που καταπονούνται στην κοιλάδα του κλαυθμώνος; Στη συνέχεια προσθέτει: «Και επίβλεψε στο πρόσωπο του Χριστού σου», ευχόμενος να επισπευσθεί η παρουσία του Θεού Λόγου στον Χριστό του, τον οποίο ενδύθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ.

Μακάριος, λοιπόν, είναι εκείνος που τα διακρίνει αυτά, και τα ξεχωρίζει με την τομή του Λόγου, η οποία διαχωρίζει το ανώτερο από το κατώτερο, και ετοιμάζει αναβάσεις μέσα στην καρδιά του, όπως αναφέρει κάπου ο θείος Δαβίδ, και, αποφεύγοντας αυτήν την κοιλάδα του κλαυθμώνος, με όση δύναμη διαθέτει, αναζητά τα άνω, και, αφού σταυρωθεί για τον κόσμο μαζί με τον Χριστό, ενώνεται με τον Χριστό και ανέρχεται μαζί Του, γινόμενος κληρονόμος της ζωής που δεν μεταβάλλεται πλέον ούτε είναι απατηλή· εκεί όπου δεν υπάρχει πλέον φίδι να δαγκώνει στον δρόμο, ούτε να παραμονεύει τη φτέρνα, ενώ του παραμονεύουν το κεφάλι. Προς τους υπόλοιπους από εμάς ο ίδιος ο Δαβίδ ορθώς φωνάζει, σαν κάποιος κήρυκας με εξαιρετικά δυνατή φωνή από κάποιο υψηλό και πάνδημο βήμα, αποκαλώντας μας βαρυκάρδιους και αγαπώντες το ψεύδος, προτρέποντάς μας να μην προσκολλώμαστε υπερβολικά στα ορατά, ούτε να θεωρούμε όλη την εγκόσμια ευδαιμονία ως κάτι άλλο παρά μόνο χορτασμό από σιτάρι και κρασί, πράγματα που φθείρονται. Και ίσως αυτό ακριβώς να εννοούσε και ο μακάριος Μιχαίας, και, εξεγειρόμενος εναντίον των χαμερπών πραγμάτων που θεωρούνται αγαθά, λέει: «Πλησιάστε στα αιώνια όρη· σήκω και πορεύου, διότι αυτή δεν είναι τόπος αναπαύσεώς σου»· αυτό, λοιπόν, είναι σχεδόν σύμφωνο και με τα ίδια τα λόγια με τα οποία ο Κύριος και Σωτήρας μας δίνει παραγγελία. Τι λέει; «Εγερθείτε, ας φύγουμε από εδώ»· μη μετακινώντας μόνο τους τότε μαθητές Του από εκείνον μόνο τον τόπο, όπως θα μπορούσε να νομίσει κανείς, αλλά ελκύοντας πάντοτε και όλους τους μαθητές Του από τη γη και τα γήινα προς τους ουρανούς και τα επουράνια.

Βλέπεις πόση δύναμη έλαβε προς τα άνω. Κοίταξε, πάλι, την ανάβαση που υπερβαίνει αυτήν· διότι όχι μόνο έγινε κλεισμένος κήπος που παράγει τη δική της τροφή, αλλά γίνεται και πόσιμη για όσους διψούν, έχοντας μεταβληθεί στη φύση της πηγής, και μάλιστα σφραγισμένης. Και δεν σταμάτησε ούτε σε αυτά, αλλά έφτασε σε τόσο μεγάλη αύξηση προς το υψηλότερο, ώστε από το στόμα της να βλαστάνει παράδεισος (διότι όποιος προσέξει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη σημασία της εβραϊκής λέξης, αντί να πει: «Οι αποστολές σου από το στόμα σου», λέει: «Παράδεισος από ροδιές», πράγμα που σημαίνει το εξής: ότι ο λόγος σου, που αποστέλλεται μέσω του στόματός σου, είναι παράδεισος από ροδιές. Οι δε ροδιές βλαστάνουν μια πανσπερμία από ακρόδρυα, και τα ακρόδρυα είναι η κύπρος μαζί με τον νάρδο, νάρδος και κρόκος, κάλαμος και κιννάμωμο και κάθε είδος λιβανιού και σμύρνα και αλόη και τα εκλεκτότερα μύρα). Επειδή, λοιπόν, σύμφωνα με τον μακαρισμό της ψαλμωδίας, επειδή δέχτηκε την αντίληψη (βοήθεια) από τον Θεό, ετοίμασε αυτές τις καλές αναβάσεις μέσα στην καρδιά της, προχωρώντας πάντοτε από δύναμη σε δύναμη, πολύ σωστά στην πιο τέλεια κατάσταση οι αποστολές του στόματός της ονομάζονται παράδεισος από ροδιές. Και απολύτως ταιριαστά προς το υποκείμενο νόημα εφαρμόστηκε η λέξη της αποστολής· διότι αυτό που αποστέλλεται, μεταβαίνει από αυτόν που το στέλνει προς εκείνον που το υποδέχεται.

Γρηγορίου Επισκόπου Νύσσης, Εις τον έκτον ψαλμόν, περί της ογδόης. Όσοι πορεύονται από δύναμη σε δύναμη, σύμφωνα με την προφητική ευλογία, και ετοιμάζουν τις καλές αναβάσεις μέσα στις ίδιες τους τις καρδιές, όταν συλλάβουν κάποιο αγαθό νόημα, καθοδηγούνται από αυτό προς ένα υψηλότερο νόημα, μέσω του οποίου συντελείται στην ψυχή η ανάβαση προς τα ύψη. Και έτσι, επεκτεινόμενος κανείς πάντοτε προς τα εμπρός, δεν θα παύσει ποτέ την αγαθή άνοδο, οδηγούμενος διαρκώς μέσω των υψηλών νοημάτων προς την κατανόηση των υπερκείμενων πραγμάτων. Αυτά σας τα είπα, αδελφοί, στρέφοντας τη διάνοιά μου στον έκτο ψαλμό και βλέποντας την αναγκαία ακολουθία της τάξεως, πώς δηλαδή μετά τον ψαλμό υπέρ της «κληρονομούσης» προστέθηκε σε εμάς ο λόγος περί της ογδόης. Εξάλλου, ασφαλώς δεν αγνοείτε το μυστήριο της ογδόης. Διότι βέβαια δεν είναι επόμενο να παρασύρεται η διάνοια κάποιων σε ιουδαϊκές αντιλήψεις· εκείνων οι οποίοι, υποβιβάζοντας το μεγαλείο του μυστηρίου της ογδόης στα άπρεπα μέρη του σώματός μας, ισχυρίζονται ότι με τον αριθμό οκτώ υποδηλώνεται ο νόμος της περιτομής, ο καθαρμός μετά τον τοκετό και τα παρόμοια.

Διάψαλμα: εναλλαγή της προφητείας (του λόγου). «Όπως αν ρυσθώσιν»: Οι δίκαιοι, έχοντας πάντοτε τη σφραγίδα στο μέτωπό τους, και όλοι οι πιστοί διασώζονται από κάθε κακό. «Σώσον τη δεξιά»: Δεξιά του Πατρός είναι ο Υιός, μέσω του οποίου σώθηκε το ανθρώπινο γένος. «Ο Θεός ελαλήσατο»: Ο Πατέρας εν τω Υιώ, <και ο Υιός εν τω Πατρί>. «Αγαλλιάσομαι»: Τα Σίκιμα ερμηνεύονται ως «ωμίασις» (ανάληψη στους ώμους)· τους δε ώμους των ισχυρών δαιμόνων τους διαμοίρασε ο Κύριος, δηλαδή τους δίχασε, ώστε να μην μπορούν να επιβληθούν κατά του ανθρώπου. «Και την κοιλάδα»: Εννοεί την κοιλάδα του κλαυθμώνος, καθώς σε αυτήν πρόκειται να κατασκηνώσει ο Κύριος όλα τα έθνη. Το δε «διαμετρήσω», σημαίνει ότι σε αυτήν πρόκειται να διαμετρήσει [και να κανονίσει] τα έργα όλων (των ανθρώπων). «Εμός εστιν»: Η Γαλαάδ ερμηνεύεται «μετοικεσία μαρτυρίας», ενώ ο Μανασσής «αυτός που ανθίσταται». Το να λέει «δικός μου είναι», σημαίνει ότι η μετοικεσία του Χριστού, δηλαδή Εκείνου που αναστήθηκε εκ νεκρών, έγινε μαρτυρία για όλη την κτίση. Διότι μετοίκησαν [πάλι] στα πατρικά τους. «Και Εφραίμ»: Ο Εφραίμ ερμηνεύεται «καρποφορία». Διότι ο καρπός του Πνεύματος είναι η κραταίωση του χριστιανισμού, που αποτελεί την κεφαλή του Χριστού.

Διάψαλμα: ανοχή του πνεύματος. Μακάριος ο άνθρωπος: Διότι είναι αληθινά μακάριος και τρισμακάριος εκείνος ο άνθρωπος, του οποίου η ελπίδα είναι στον Κύριο και η βοήθειά του προέρχεται από τον Θεό. Αναβάσεις: Δηλαδή, του οποίου η καρδιά πάντοτε αναλογίζεται τα σχετικά με την κρίση και θέτει ως κανόνα στον εαυτό του να τηρεί τις εντολές του Θεού. Στην κοιλάδα: Διότι εκεί πρόκειται να κρίνει ο Θεός όσα έχουμε πράξει. Πρέπει, επομένως, να έχουμε πάντοτε εκεί τον νου μας, δηλαδή στον τόπο που όρισε για την κρίση. Διότι ευλογίες: Διότι τότε απολαμβάνουν οι δίκαιοι την ανταμοιβή και αποστέλλονται στον παράδεισο. Θα πορευθούν: Μετά την κρίση, οι άγιοι θα πορευθούν στον παράδεισο της τρυφής. Θα φανερωθεί: Ο Θεός των αγίων· διότι στη Σιών, όταν έλθει με δόξα για να κρίνει τους πάντες. Κύριε ο Θεός: Ο προφήτης, έχοντας προθεωρήσει αυτά, δέεται στον Θεό, ώστε να δοξαστεί εκεί. Υπερασπιστά: Οι άγιοι τότε γεμάτοι ευγνωμοσύνη προσκυνούν [και υμνούν τον Κύριο]. Και επίβλεψον: Διότι όλοι [οι δίκαιοι] είναι χριστοί του Κυρίου μέσω του βαπτίσματος (μέσω του αγίου βαπτίσματος). Διότι κρείσσων: Διότι περισσότερο από όλες τις ημέρες της επίγειας ζωής, μία ώρα ανάπαυσης στη βασιλεία των ουρανών είναι ανώτερη. Εξέλεξα: Διότι πόσο μεγάλη ανταμοιβή περιμένει αυτόν που ταπεινώνεται στην εκκλησία του Θεού, αντί για τα βασιλικά και λαμπρά ανάκτορα.

«Δεν υπάρχει όμοιος» Διότι ποιος θεοφόρος ή δίκαιος εξισώνεται με την αγαθότητα του Θεού, ή ποιος θεός είναι σαν τον Θεό μας, επειδή δεν παρέβλεψε τον άνθρωπο που έπεσε; «Και δεν υπάρχει» Διότι ποιος θα εξιχνιάσει τα έργα Του ή ποιος είναι ικανός να διηγηθεί (να εξηγήσει) τα μεγαλεία Του (του Θεού); «Όλα τα έθνη» Πού; Στην κοιλάδα του κλαυθμώνος. Διότι έτσι είναι γραμμένο: και θα συνάξω όλα τα έθνη στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ. «Και θα προσκυνήσουν» Διότι τότε όλα τα έθνη θα υποταχθούν στον Θεό, θεωρώντας τη δόξα Του. «Διότι εσύ είσαι μέγας» Διότι ποιος θα είναι ικανός τότε να ατενίσει εκείνη την ημέρα, κατά την οποία όλοι θα αναβράζουν από φόβο και τρόμο; «Οδήγησέ με» Σε αυτόν τον αιώνα, λέει ο άνθρωπος, οδήγησέ με στην οδό της αλήθειας, για να βρω τότε παρρησία ενώπιόν Σου, Θεέ μου. «Ας ευφρανθεί» Διότι τίποτα δεν είναι ανώτερο από εκείνη την ευφροσύνη, του να έχει κανείς πάντοτε τον φόβο του Θεού. «Θα εξομολογηθώ» Ο πρωτόπλαστος άνθρωπος ευχαριστεί τον Θεό, ώστε αφού σωθεί να ανακαινιστεί. «Και θα δοξάσω» Και σε τούτο και στον μέλλοντα αιώνα οι δίκαιοι θα σωθούν (θα δοξάσουν το όνομα του Κυρίου). «Ότι το έλεος» Ο άνθρωπος λέει, ότι έτσι πεσμένο που ήμουν δεν με παρέβλεψες, αλλά με ελέησες ως Θεός. «Και με έσωσες» Όταν κατήλθε στον άδη, ο Χριστός ελευθέρωσε την ψυχή του Αδάμ, η οποία κρατούνταν για πολύ χρόνο. «Ο Θεός» Διότι οι δαίμονες επαναστάτησαν κατά του ανθρώπου, όπως οι Ιουδαίοι κατά του Χριστού.

Αλλά ποιος είναι αυτός, άκουσε: «Αναβάσεις στην καρδιά του ετοίμασε». Πώς και με ποιον τρόπο; «Στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, στον τόπο που καθόρισε». β'. Επομένως, ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης, ούτε βοηθά τους μεν, ενώ τους δε όχι, αλλά παρέχει τη βοήθειά Του σε όλους όσοι προσφέρουν τον εαυτό τους. Και πώς τον προσφέρουν; Στην κοιλάδα του κλαυθμώνος· δηλαδή, στον τόπο της μετανοίας. Διότι εκεί ο Θεός όρισε τόπο επιστροφής και σωτηρίας για τους αμαρτωλούς, λέγοντας: «Μετανοείτε, γιατί πλησίασε η βασιλεία των ουρανών». Ώστε αυτός που βαδίζει αυτόν τον δρόμο, «ετοίμασε αναβάσεις στην καρδιά του», έχοντας βάλει σκοπό να ανεβεί από τη γη στον ουρανό, όχι μέσω μιας βαθμίδας, αλλά μέσω πολλών. Γι' αυτό είπε «Αναβάσεις», και όχι «ανάβαση»· διότι έχουμε ανάγκη από πολλές αρετές και ποικιλότροπα κατορθώματα, έτσι ώστε, αφού απαλλαγούμε από τα κάτω, να κατακτήσουμε τα άνω. Και ποιες είναι αυτές; Μάθε.

Διότι ο νομοθέτης θα δώσει ευλογίες· θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη· θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Αναφέρεται, λοιπόν, στις ευαγγελικές εντολές, στις οποίες δεν μπορεί να βρει κανείς μόνο μία ευλογία, αλλά πολλές, δηλαδή τους διάφορους μακαρισμούς που νομοθέτησε ο Χριστός, στους οποίους όποιος δίνει προσοχή πορεύεται από δύναμη σε δύναμη, βαδίζοντας από αρετή σε αρετή: από την ταπεινοφροσύνη στο πένθος για τις αμαρτίες, από εκεί στην πραότητα, έπειτα στη διαρκή επιθυμία της δικαιοσύνης· στη συνέχεια στην ελεημοσύνη, από εκεί στην καθαρότητα της καρδιάς, και από αυτήν στην επίτευξη της ειρήνης. Και ως στεφάνι όλων αυτών θέτει τους διωγμούς υπέρ του Χριστού, στους οποίους όποιος καταρτιστεί και φθάσει στην τελειότητα, θα δει τον Θεό στη Σιών, στο παρατηρητήριο της ψυχής. Διότι η Σιών μεταφράζεται ως παρατηρητήριο. Η προκοπή, λοιπόν, της μακαριότητας είναι το να δει κάποιος τον Θεό, όχι κατά τη φύση Του, αλλά κατά το μέτρο που Εκείνος χαρίζεται. Θα μπορούσες δε να πεις ότι όλα αυτά, από το σημείο που αναφέρθηκε από εμάς το διάψαλμα, λέγονται και για τον Πέτρο. Διότι υπήρξε μακάριος επειδή έτυχε της θείας βοήθειας τον καιρό της άρνησης· γι' αυτό δεν απελπίστηκε, αλλά έθεσε στην καρδιά του αναβάσεις μέσω της μετάνοιας «στην κοιλάδα του κλαυθμώνος».

Διότι αυτό είναι το έργο της μοναχικής τάξεως, το να μη βρεθεί ποτέ κανείς αργός ως προς την πνευματική εργασία· πράγμα το οποίο βεβαίως κατόρθωσε άριστα ο γενναίος και ευσταλής σταδιοδρόμος της ουράνιας πορείας. Και διατήρησε άσβεστη τη θέρμη του από την αρχή μέχρι το τέλος, θέτοντας πάντοτε μέσα στην καρδιά του πνευματικές αναβάσεις, και μεταβαίνοντας από δύναμη σε υψηλότερη δύναμη, προσθέτοντας διαρκώς πόθο στον πόθο και ζήλο στον ζήλο, μέχρι που έφτασε στην ελπιζόμενη και ποθούμενη μακαριότητα.

Ας δούμε όμως τι λέει συγκαλυμμένα και ο θείος Ιωήλ: «Και κατά την ημέρα εκείνη θα σταλάξουν τα όρη γλυκασμό, και οι βουνοί θα αναβλύσουν γάλα, και όλες οι πηγές του Ιούδα θα αναβλύσουν ύδατα, και πηγή θα εξέλθει από τον οίκο του Κυρίου και θα ποτίσει τον χείμαρρο των σχοίνων». Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε για ποια ημέρα λέει ότι θα γίνουν αυτά. Και για να υποδείξουμε σαφέστερα την ημέρα, ας φέρουμε στο μέσο το προηγούμενο προφητικό χωρίο και ας δείξουμε φανερά, με τη βοήθεια του Θεού, για ποια λέει ότι «κατά την ημέρα εκείνη θα σταλάξουν τα όρη γλυκασμό» και τα εξής. «Ήχοι», λέει, «αντήχησαν στην κοιλάδα της δίκης». Οι «ήχοι» είναι οι οχλαγωγίες των Ιουδαίων, όταν συγκρότησαν το πονηρό συνέδριο εναντίον του Χριστού. Το «εγγύς είναι η ημέρα του Κυρίου» σημαίνει το πάθος του Κυρίου διά του σταυρού· διότι οι ήχοι του συνεδρίου και η ημέρα του πάθους του Κυρίου είναι κοντά. «Κοιλάδα» είναι η κοιλάδα του κλαυθμώνος, η οποία ονομάζεται και «κοιλάδα του Ιωσαφάτ» και «κοιλάδα της δίκης». Ποιας δίκης; «Διότι εκεί θα καθίσω», λέει, «για να κρίνω όλα τα έθνη ολόγυρα»· επειδή πολλές φορές και ο Χριστός κάθισε εκεί και θα καθίσει πάλι κατά τη θεοπρεπή Του δεύτερη παρουσία για να κρίνει και να διαχωρίσει όλα τα έθνη και «θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», και γι' αυτό έχει ονομαστεί «κοιλάδα της δίκης». «

Με τον ίδιο τρόπο λοιπόν και εσύ, μην έχοντας σκοπό να πεθάνεις ως κοινός άνθρωπος, αλλά έχοντας γίνει υιός του Υψίστου μέσω της αρετής και προετοιμάζοντας αναβάσεις στην καρδιά σου, δεν ξέχασες ούτε εμάς που είμαστε παραπεταμένοι στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, αλλά ποθείς να μαθαίνεις και τα δικά μας νέα, ώστε, αν το επιτρέψουν τα πράγματα, να αξιωθούν και της δικής σου πρόνοιας. Μάθε λοιπόν ότι, όταν ο πρωτοβεστιάριος έφτασε στη Νίκαια, εξυπηρετήσαμε τις επιθυμίες του ανδρός. Και φαινομενικά μας ευχαρίστησε και συγκατένευσε να βοηθήσει στην παροχή του πολυπόθητου εισοδήματος, όμως ακόμη αφήνει αόριστη την υπόσχεση και εμείς πεθαίνουμε από την πείνα. Και αν είχαμε συζευχθεί και με μια άφρονα γυναίκα, ίσως να ακούγαμε και τα λόγια που ειπώθηκαν στον Ιώβ από τη σύζυγό του: «Μέχρι πότε θα υπομένεις λέγοντας: Ιδού, θα περιμένω λίγο χρόνο ακόμη προσδοκώντας την ελπίδα της σωτηρίας μου;», και τα υπόλοιπα μικρόψυχα λόγια. Αλλά αυτά βέβαια ούτε εγώ ο ίδιος θα τα ξεστομίσω ποτέ (διότι γνωρίζω την καταστροφή στην έρημο του γογγυστού Ισραήλ) και τη γυναίκα μου, αν γογγύζει, θα την επιπλήξω κοιτάζοντάς την αυστηρά, ώστε να μην πειραζόμαστε όχι μόνο χωρίς κέρδος, αλλά και με πολύ μεγάλη βλάβη. Θα προβάλω, όμως, ως βοηθό τη δική σου δραστικότητα στα λόγια, την επιδεξιότητα στις πράξεις και τον σεβασμό που εμπνέεις σε όλους.

Ο ίδιος ο κρατών, όμως, κυοφορούσε τα πιο άνανδρα σχέδια. Και όταν τα μορφοποίησε και τα εξέφερε εις επήκοον εκείνων που ήταν μαζί του, και αυτό που υποδείκνυε ήταν η κρυφή φυγή και η παράδοση τόσων ψυχών στην αιχμαλωσία και τον θάνατο, προκάλεσε την κατάπληξη των ακροατών του και ακόμη περισσότερο του Κοντοστέφανου, καθώς ξεστόμιζε κυριολεκτικά λόγια ανθρώπου που έχει χάσει τα λογικά του και στροβιλίζεται σε σκοτοδίνη. Και όχι μόνο αυτοί που είχαν συγκεντρωθεί για να σκεφτούν το πρακτέο έφεραν βαρέως αυτά που άκουσαν, αλλά και κάποιος από τους άγνωστους στρατιώτες που στεκόταν έξω από τη σκηνή, μόλις έφτασε στ' αυτιά του το βασιλικό σχέδιο, υψώνοντας τη φωνή του και θρηνώντας γοερά, είπε: «Αλίμονο, τι πράγματα έβαλε στον νου του ο βασιλιάς των Ρωμαίων». Και στρέφοντας προς εκείνον την ορμή του λόγου του, λέει: «Δεν είσαι εσύ αυτός που μας στρίμωξε μέσα από αυτόν τον έρημο και στενό δρόμο και μας οδήγησε στην απώλεια, ή μάλλον μας συνέθλιψε σαν μέσα σε γουδί ανάμεσα σε αυτούς τους σκοπέλους που συγκρούονται και στα βουνά που έπεσαν κυριολεκτικά πάνω μας; Τι σχέση έχουμε εμείς με αυτήν την κοιλάδα του κλαυθμώνος και με το στόμιο του άδη ακριβώς απέναντι, και με τη διάβαση αυτών των ανώμαλων και τραχιών μονοπατιών; Ή ποια ιδιαίτερη κατηγορία θα μπορούσαμε να προσάψουμε στους βαρβάρους, οι οποίοι μας παγίδευσαν περικυκλώνοντάς μας σε αυτούς τους στενούς, δύσβατους και σκολιούς τόπους;»

Πότε θα σε δούμε, όχι όπως τώρα σαν πεδίο αφανισμού και κοιλάδα κλαυθμώνος και καταπατημένη από στρατόπεδα ή ακόμη εξουθενωμένη και απορριγμένη, αλλά ελευθερωμένη και σωσμένη και προσκυνούμενη από εκείνους που σε ταπείνωσαν και σε πίκραναν, και να θηλάζεις γάλα εθνών και να τρέφεσαι με τον πλούτο των βασιλέων, όπως παλαιότερα; Πότε επίσης, όπως τα φύλλα συκής και τους δερμάτινους χιτώνες, θα αποβάλουμε αυτά τα ζαρωμένα ράκη, που δεν φτάνουν καν να καλύψουν όλο το σώμα, τα οποία μας φόρεσαν οι επίβουλοι αλλόφυλοι σαν το φίδι, αυτά τα κακά που συνοικούν μαζί μας και μας επιβουλεύονται;

Αλλά μέχρι πότε θα βάζω βουλές στην ψυχή μου και θα έχω οδύνες στην καρδιά μου ημέρα και νύχτα, και αφενός θα κατατρύχομαι από τα δικά μου οδυνηρά άλγη, θεωρώντας την παραμονή μου εδώ σαν έναν άλλον ποταμό της Βαβυλώνας γεμάτο ιτιές και σαν μια δεύτερη αιχμαλωσία, όπου δεν είναι καν γνωστό αν υπάρχει κάποια έλλογη ωδή και μελωδικό άσμα, και αφετέρου δεν θα πονώ λιγότερο για τον δικό σου θάνατο; Εμπρός, λοιπόν, ας περιορίσουμε όσο πρέπει την υπέρμετρη λύπη για εσένα, γινόμενοι εμείς οι ίδιοι παρηγορητές του εαυτού μας, επειδή «περιμέναμε κάποιον να συλλυπηθεί, αλλά δεν υπήρξε, και κάποιον να παρηγορήσει, και δεν βρήκαμε»· όχι επειδή, κατά τον Όμηρο, «γρήγορα έρχεται ο κόρος του παγερού θρήνου», ούτε επειδή θα μπορούσαμε να αναστήσουμε εσένα, τον ποθούμενο, προτού πάθουμε εμείς κάποιο άλλο κακό, αλλά επειδή, έχοντας εγκαταλείψει γεμάτος ελπίδα την κοιλάδα του κλαυθμώνος και έχοντας αναχωρήσει από τα σκηνώματα της Κηδάρ, έχεις μεταφερθεί στους κόλπους του Αβραάμ και έχεις φθάσει στην άγια γη, που πατείται από τα πόδια των πραέων, και συγχρόνως επειδή σεβόμαστε τη σολομώντεια ρήση για τον δίκαιο που πεθαίνει, η οποία αποφαίνεται: «Φάνηκε στα μάτια των αφρόνων ότι πέθανε, ο Κύριος όμως τον προσέλαβε»· όσο για τα δικά μας βάσανα, και θα τα θρηνήσουμε και θα τα πενθήσουμε.

Όπως ακριβώς επαινούμε και μακαρίζουμε τους αγίους μάρτυρες, επειδή, ενώ ήταν ούτως ή άλλως δεδομένο ότι θα πεθάνουν, εκείνοι μέσω της αγαθής τους προαιρέσεως οικειοποιήθηκαν τον κοινό και φυσικό θάνατο, έτσι οικτίρουμε και κατακρίνουμε έναν τέτοιο άνθρωπο, διότι, ενώ ήταν δεδομένο ότι θα πεθάνει, αυτός με κακό τρόπο επινόησε βίαιο θάνατο για τον εαυτό του. Έτσι, λοιπόν, και εκείνον που ρίχτηκε στη φυλακή και δεν περίμενε να αποφυλακιστεί από τον δικαστή, αλλά αυτοβούλως έβγαλε έξω τον εαυτό του, ακόμη κι αν έτυχε να οριστεί η αποφυλάκισή του την ίδια ακριβώς στιγμή που εκείνος διέφυγε, πολλές φορές τον κατακρίναμε και τον μεμφθήκαμε, επειδή με αυθάδεια ιδιοποιήθηκε την εξουσία του δικαστή· και πολύ εύστοχα χρησιμοποιήσαμε τώρα αυτό το παράδειγμα. Διότι φυλακή και κοιλάδα κλαυθμώνος είναι ο παρών βίος, όπως έχει ονομαστεί από τον Δαβίδ πριν από εμάς, στον οποίο καταδικαστήκαμε να κατοικούμε εξαιτίας της παραβάσεως, και εκείνος που επιθυμεί διακαώς να απαλλαγεί από αυτήν τη φυλακή οφείλει να παρακαλεί μαζί με τον ίδιο τον Προφήτη: «Εξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου», και όχι να εξάγει αυτοβούλως ο ίδιος τον εαυτό του, επισύροντας επιπλέον εναντίον του και την κατηγορία του φόνου.

Διότι αυτό που έχει ειπωθεί για τον Χριστό, ότι δηλαδή το παιδίον αυξανόταν και ενδυναμωνόταν στο πνεύμα, και η χάρις του Θεού ήταν επάνω του· και πάλι: «Και ο Ιησούς προέκοπτε στη σοφία, την ηλικία και τη χάρη»· αυτό πρέπει να γίνεται και σε εμάς, ώστε και εμείς να αυξανόμαστε και να προκόβουμε όχι περισσότερο σωματικά παρά πνευματικά. Μάλλον δε, από τη σωματική προκοπή να μεταβαίνουμε πάντοτε στην πνευματική, και να καθιστούμε την πρώτη προϋπόθεση για τη δεύτερη, λησμονώντας μεν όσα βρίσκονται πίσω, σύμφωνα με την αποστολική προτροπή, και επεκτεινόμενοι προς όσα βρίσκονται εμπρός, προετοιμάζοντας αναβάσεις στην καρδιά μας, και προχωρώντας από δύναμη σε δύναμη και από δόξα σε δόξα, μέχρις ότου φθάσουμε σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού.

Ο Κύριος, διαλεγόμενος με τους Εβραίους και υποδεικνύοντάς τους ότι ως άφρονες μάταια διαβιούν σε αυτή την κοιλάδα του κλαυθμώνος, αναφέρει περίπου τα εξής: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα πάνω», κάνοντας τη διάκριση του καλού και του χείρονος μόνο εκ των λέξεων του πάνω και του κάτω. Και τώρα, μιλώντας για κάποιον που «κατέβαινε», ομίλησε με την ίδια έννοια. Αυτός δε θα ήταν ο Αδάμ, ο οποίος κατρακυλούσε από εκείνη τη μακάρια και υψηλή διαγωγή στον βαραθρώδη και χαμερπή βίο.

Ήταν αδύνατο, συνεπώς, να διαψευστεί ο λόγος του Κυρίου στα θεία Ευαγγέλια και να κρυφτεί μια πόλη που βρίσκεται χτισμένη πάνω σε βουνό, δηλαδή η πολιτεία αυτών των ιερών ανδρών, η οποία είχε εγκατασταθεί στο ύψος της αρετής και είχε υψωθεί πάνω από την κοιλάδα του κλαυθμώνος, μακριά από την ταπεινότητα των γήινων και χαμερπών πραγμάτων. Αντιθέτως, όσο προσπαθούσαν να μείνουν στην αφάνεια, τόσο πιο περιφανείς γίνονταν, και μάλιστα σε όσους αγαπούσαν την αρετή. Αυτοί, θεωρώντας ανυπόφορο, ενώ διψούσαν, να μην προστρέξουν στην πηγή που ανέβλυζε εξαιρετικά γλυκό και διαυγές νάμα, έτρεξαν με προθυμία. Ήταν δε αυτοί ο Πέτρος και ο Ιωάννης, ο Σέργιος, ο Θεόδωρος και ο Νικηφόρος, οι οποίοι δοξολογούσαν τον Κύριο από την τάξη των πρεσβυτέρων. Μαζί με αυτούς ο Βασίλειος και ο Θωμάς, που είχαν τον βαθμό του διακόνου, και από τους μοναχούς ο Ιερόθεος, ο Δανιήλ και ο Χαρίτων. Ο Σωκράτης, που υπηρετούσε με σύνεση στις τάξεις του στρατού, έχοντας αρκετό πλούτο και δόξα, αφού τα αποτίναξε όλα σαν σκόνη, έγινε και αυτός μέλος αυτής της ευλογημένης συνοδείας των Πατέρων. Όταν, λοιπόν, συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί, ακολουθούσαν πράγματι αγγελικό βίο και, μελετώντας τον νόμο του Θεού ημέρα και νύχτα, εκπλήρωναν στο πρόσωπό τους εκείνο το δαβιτικό λόγιο: «Ιδού δη, τι καλόν ή τι τερπνόν, αλλ' ή το κατοικείν αδελφούς επί το αυτό;».

Έχεις πονηρούς καστρινούς; Αλλά αυτοί είναι παιδιά μπροστά στους δικούς μας Βούλγαρους καστρινούς. Ή μάλλον, για να μην υποτιμήσω το μέγεθος της κακίας στο δικό μας κάστρο, τι είναι οι δικοί σου παμπόνηροι μπροστά στους δικούς μας άξεστους Μοκρηνούς; Αυτά δε τα εφάρμοσα μεταφορικά στα όσα συμβαίνουν στην Αχρίδα, τα οποία γνωρίζεις και εσύ, αφού παροίκησες όχι για λίγο χρόνο σε αυτήν την κοιλάδα του κλαυθμώνος, για να σου φανερώσω συνεκδοχικά το όλον από το μέρος. Ένας, λοιπόν, είναι ο λυτρωτής και ιατρός όλων αυτών. Τον οποίο, αν τον λυπούμε, δεν θα καταφέρουμε απολύτως τίποτα το ευχάριστο, για να μην πω ότι και θα τον εξοργίσουμε. Αν, όμως, τον ικετεύουμε και τον επικαλούμαστε με δάκρυα ως βοηθό, είμαι πεπεισμένος ότι θα τον βρούμε να συγκαταβαίνει προς τους δικούς του.

Προς τον επίσκοπο Δέβρης. Ο μεν αγαθότατος αδελφός μου, τιμιότατε συνεπίσκοπε, αφού προσλήφθηκε από τον Κύριο, είναι όντως μακάριος για αυτή του την πρόσληψη. Εμείς όμως απομείναμε στον τόπο της λύπης, στα σκηνώματα του σκοταδιού, στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, εκτεθειμένοι σε όλα τα πνεύματα της πονηρίας, αφού θρηνήσαμε μεν τον αδελφό όσο απαιτούσε η φύση και ο παλαιός Αδάμ, αλλά γρήγορα στρέψαμε το βλέμμα μας προς τον ανακαινιστή της φύσεως Λόγο, τον δεύτερο Αδάμ και Θεό του πρώτου, ο οποίος και καθόρισε για εμάς τους νόμους του πένθους, στον οποίο και έχουμε την πεποίθηση ότι, αφού παρέλαβε τον αδελφό που ήταν τα πάντα για εμάς, δεν θα μας αφήσει στο εξής αβοήθητους, αλλά θα δώσει οπωσδήποτε στους αδυνάτους δύναμη με τους τρόπους που Εκείνος γνωρίζει, Αυτός που και προηγουμένως μας ενίσχυε μέσω του αδελφού.

Διότι, σαν να είχε αφεθεί να παραμείνει στη σάρκα ακριβώς για αυτό, για να επιτελέσει την εφεύρεση των γραμμάτων και την εκμάθηση των Γραφών, αφού διακόνησε σε αυτά το θείο θέλημα, παραλαμβάνεται από Εκείνον που τον δίδαξε τη γνώση του Θεού. Προγνωρίζοντας δε το τέλος του, ενδύεται το μοναχικό σχήμα, το οποίο από παλιά ποθούσε, αλλά από μετριοφροσύνη το ανέβαλλε, θεωρώντας το κάτι το μέγα που υπερβαίνει τις δυνάμεις του. Και αφού έζησε δέκα ημέρες με αυτό το σχήμα και προσέθεσε φως στο φως, μετέστη στους ουρανούς, όπου βρίσκεται ο Χριστός, εγκαταλείποντας την κοιλάδα του κλαυθμώνος, τα σκηνώματα του σκοτασμού, τον βούρκο της λάσπης, την εδώ παροικία. Και το μεν πνεύμα του το παρέδωσε στον Θεό των πνευμάτων, το δε σώμα του εκείνο, που πριν από τη φυσική νέκρωση είχε γευθεί την προαιρετική, αφού τιμήθηκε με ύμνους από τον θείο πάπα και από ολόκληρο τον κλήρο, εναποτέθηκε στον ναό του Κλήμεντος, εκείνου του Κλήμεντος που υπήρξε μαθητής του κορυφαίου των αποστόλων Πέτρου και που καθυπέταξε την ελληνική σοφία στη σοφία του Χριστού, όπως μια δούλη στην δέσποινά της. Και δέχεται τον φιλόσοφο ο φιλόσοφος, ο μέγας διδάσκαλος προσλαμβάνει τη φωνή του Λόγου, ο καθηγητής των εθνών κάνει οικείο του εκείνον που άναψε στα έθνη το φως της γνώσεως.

«Ακούγοντας συχνά για το κλάμα, ας μην ξενιζόμαστε· διότι όπως όλοι οι άγιοι βρίσκονταν στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, και ο Ιωσήφ έκλαιγε για τους αδελφούς του, και ο Ιερεμίας θρηνούσε για την αιχμαλωσία των Ιουδαίων, έτσι οφείλουμε και εμείς να κλαίμε, όντας τέκνα τους.» Δίδασκε πάλι τους αδελφούς περί απαθείας, ώστε να μην προσέχουν την ωραιότητα του σώματος ή το κάλλος αυτού του αιώνα, ούτε να επιθυμούν καλό φαγητό ή ένδυμα ή κελί ή ακόμη και βιβλίο με ωραία εξωτερική εμφάνιση. «Διότι το κάλλος του πιστού», έλεγε, «είναι οι εντολές του Θεού, όπως λέει στον ψαλμό: Κύριε, με το θέλημά σου χάρισε δύναμη στο κάλλος μου. Ο δε Ιωσήφ, αν και ήταν πάρα πολύ ωραίος στην όψη και ανήλθε στη βασιλεία της Αιγύπτου, δεν έδινε προσοχή σε αυτά που είναι φθαρτά, έχοντας την αγνεία ως ωραιότητα και βασιλεία. Άλλοι όμως, που έβρισκαν την τέρψη σε αυτά, χάθηκαν με κακό θάνατο, όπως ο Αμνών, ο Αβεσσαλώμ και ο Αδωνίας, οι γιοι του Δαβίδ.»