Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 84:12

Ο Ιωάννης φεύγει γυμνός. Ο Πέτρος αρνείται. Οι μαθητές φεύγουν. Την ψυχή της μητέρας του, της Μαρίας, την διαπερνά η ρομφαία της αμφιβολίας. Επειδή λοιπόν κατά το πάθος κανείς δεν έδειξε τον καρπό της αγάπης, «δεν υπάρχει αυτός που πράττει την αγαθότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας», ούτε καν εκείνος ο ένας στρατιώτης, ο οποίος ακόμη και μετά τον θάνατο κέντησε την πλευρά του με τη λόγχη. Και γιατί, ω προφήτη; Πριν από την ένσαρκη παρουσία του και την ενανθρώπηση δεν επισκέφθηκε ως ιατρός τον ασθενούντα κόσμο; Ναι, τον επισκέφθηκε· επιζήτησε να βοηθήσει και θέλησε να σώσει, αλλά κανείς δεν θέλησε να ιατρευθεί και να σωθεί. «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό για να δει αν υπάρχει κάποιος που να συνιεί ή να εκζητεί τον Θεό», αλλά «όλοι παρεξέκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν». Και εκπληρωνόταν το «Η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό», δηλαδή από τον Πατέρα ο Χριστός· «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», δηλαδή από την Παρθένο ο Κύριος. Ακούγοντας όμως ότι «ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό», μην νομίσεις ότι η ασώματη και θεία φύση σκύβει ή κάμπτεται ή γονατίζει ή κλίνει τον αυχένα, αλλά να κατανοείς τη συγκατάβασή του και τη φιλανθρωπία και την εποπτεία του. Διότι, όπως λέγεται ότι έχει κεφαλή και οφθαλμούς και αυτιά και στόμα και χέρια και πόδια, και ότι κάθεται και ανίσταται, ενώ βεβαίως δεν συγκροτείται από μέλη και μέρη και σχήματα, έτσι και σκύβει, όχι επειδή κάμπτεται ο ίδιος, αλλά επειδή δείχνει φιλανθρωπία προς εμάς.

Και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό. Παρόμοιο είναι αυτό που ειπώθηκε προς την Παρθένο: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα», και τα εξής. Διότι και ο Κύριος θα δώσει χρηστότητα. Όταν, λέγει, από υπερβολική χρηστότητα επιλάμψει ο Κύριος σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη, τότε και εμείς, όντας νοητή γη, θα αποδώσουμε τους πνευματικούς καρπούς της δικαιοσύνης.

Πώς έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, που ήταν πλήρης κρίσεως; Σε αυτήν όπου είχε αναπαυθεί η δικαιοσύνη, τώρα υπάρχουν φονιάδες. Η απορία αυτή εκφράζει θαυμασμό, φανερώνοντας μεγάλη κατάπληξη για το παράδοξο του πώς η πιστή πόλη που ήταν πλήρης κρίσεως, και στην οποία είχε αναπαυθεί η δικαιοσύνη, έγινε η ίδια πόρνη και κατοικητήριο φονιάδων. Διότι πώς να μην είναι άξιο λυπηρού θαυμασμού το να ξεπέσει ολόκληρη πόλη από την καθαρότητα της πίστεως στην ακαθαρσία της πορνείας, όταν ακόμη και το να εκτραπεί μία μόνο ψυχή από τη σταθερή πίστη στην πορνεία της απιστίας, συγκαταλέγεται στα παράδοξα; —Πότε όμως της προσάπτονται αυτές οι κατηγορίες; Τότε που, αφού έγινε γενεά πονηρή και μοιχαλίδα, φόνευσαν τη δικαιοσύνη που πρόβαλε από τον ουρανό και αναπαύθηκε σε αυτήν, δηλαδή τον Χριστό και Κύριό μας. Αυτό ακριβώς επιτείνει τον θαυμασμό και καθιστά το παράδοξο μεγαλύτερο: ότι δηλαδή, ενώ η δικαιοσύνη ήταν παρούσα, η αδικία υπερπερίσσευσε. Και τα έπραττε αυτά, μολονότι δεν αγνοούσε τους υγιείς λόγους περί κρίσεως. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το «πλήρης κρίσεως».

Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν, η δικαιοσύνη και η ειρήνη ασπάστηκαν η μία την άλλη. Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη, και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό. Σε εσένα, Κύριε, ήλπισα, ας μην ντροπιαστώ ποτέ στον αιώνα. Με τη δικαιοσύνη σου λύτρωσέ με και ελευθέρωσέ με.

Ο τόπος της ταφής ήταν κήπος, και άμπελος αυτή που φυτεύτηκε· και έχει πει: «εγώ είμαι η άμπελος». Φυτεύτηκε, λοιπόν, στη γη, για να ξεριζωθεί η κατάρα που επήλθε εξαιτίας του Αδάμ. Η γη καταδικάστηκε σε αγκάθια και τριβόλους. Ανέτειλε από τη γη η αληθινή άμπελος, για να εκπληρωθεί το ρηθέν: «η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό». Και τι πρόκειται να πει αυτός που θάβεται στον κήπο; «Τρύγησα τη σμύρνα μου μαζί με τα αρώματά μου». Και πάλι: «σμύρνα και αλόη μαζί με όλα τα κορυφαία αρώματα». Αυτά δε είναι τα σύμβολα του ενταφιασμού. Και στα Ευαγγέλια αναφέρεται: «ήλθαν οι γυναίκες στο μνήμα φέρνοντας τα αρώματα που ετοίμασαν, και ο Νικόδημος φέρνοντας μίγμα από σμύρνα και αλόη».

Και πάλι: Άνθρωπος είναι, και ποιος θα τον γνωρίσει; Και πάλι: Μετά από αυτά εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Και ο Δαβίδ λέει: Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη. Και πάλι: Και άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και ο ίδιος ο Ύψιστος τη θεμελίωσε.

Έπειτα, στη συνέχεια αυτών, διασαφηνίζει τον τρόπο με τον οποίο επρόκειτο να εκπληρωθούν όσα είχαν υποσχεθεί, λέγοντας: «Έλεος και αλήθεια συναντήθηκαν, δικαιοσύνη και ειρήνη φιλήθηκαν». Διά μέσου αυτών, λοιπόν, αναφέρει ότι συναντήθηκαν μεταξύ τους δύο ζεύγη, εκ των οποίων το πρώτο ήταν του ελέους και της αλήθειας, ενώ το δεύτερο της δικαιοσύνης και της ειρήνης. Συναντήθηκαν μεταξύ τους, λέει, και αντάλλαξαν φιλικούς ασπασμούς· και η αλήθεια και το έλεος καταφίλησαν ομού τη δικαιοσύνη και την ειρήνη. Από πού, όμως, έφτασαν για να συναντηθούν μεταξύ τους, πάλι προχωρώντας πιο κάτω το διδάσκει λέγοντας: «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη, και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό». Επομένως, σαν να συναντήθηκαν από μεγάλη απόσταση, αγκαλιάστηκαν και καταφιλήθηκαν· προβάλλοντας από πάνω, από τον ουρανό προς τη γη η δικαιοσύνη, και ανατέλλοντας από κάτω, από τη γη η αλήθεια. Ακολούθως με αυτά, στη συνέχεια θα παραθέσουμε και θα συνάψουμε τους πρώτους στίχους του ψαλμού, στους οποίους αναφερόταν: «Ευδόκησες, Κύριε, τη γη σου, απέστρεψες την αιχμαλωσία του Ιακώβ. Συγχώρησες την ανομία του λαού σου, σκέπασες όλες τις αμαρτίες τους».

Διότι είχε προφητευθεί ότι όλα αυτά επρόκειτο να συμβούν με τη φανέρωση του σωτηρίου του Θεού επί της γης. Επειδή, μαζί με το Σωτήριο, η αλήθεια, αφού ανέτειλε από τη γη και συναντήθηκε με τη δικαιοσύνη που έσκυψε από τον ουρανό, εξάπλωσε τη χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους εξίσου και με τον πλέον δίκαιο τρόπο.

Με σαφήνεια, λοιπόν, μέσα από αυτά παρουσιάζεται η θεοφάνεια του Κυρίου και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, μέσω του οποίου και μόνο ανέτειλε η αλήθεια από τη γη· επειδή ακριβώς ο ίδιος ήταν η αλήθεια, και ο λόγος της ευαγγελικής του διδασκαλίας δεν παραδιδόταν πλέον, όπως παλαιά, με τύπους και σύμβολα, αλλά μέσω της ίδιας της αλήθειας.

Γι’ αυτό έχει ειπωθεί: «Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγιναν διά του Ιησού Χριστού». Αλλά και όλες οι πράξεις του ήταν αλήθεια, τόσο η γέννησή του όσο και το πάθος και τα υπόλοιπα, τα οποία οι άθεοι αιρετικοί θεώρησαν ότι συνέβησαν φαινομενικά και κατά φαντασία. Αν δε κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης, μόνο αυτός ευλόγως, όντας η αλήθεια, ανέτειλε από τη γη, παραδίδοντας η γη ένα ξένο σε αυτήν πράγμα, και ένα αγαθό που ποτέ προηγουμένως δεν είχε παραγάγει· πάνω στον οποίο αναπαύθηκε η δικαιοσύνη που έσκυψε από τον ουρανό. Και ποια θα μπορούσε να είναι η δικαιοσύνη που αναπαύθηκε πάνω στην αλήθεια, αν όχι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση»; Διότι αυτός, αφού κατέβηκε από τους ουρανούς, αναπαύθηκε στην αλήθεια που ανέτειλε από τη γη, ενώθηκε με αυτήν, και την περιπτύχθηκε φιλικά σαν φίλη του. Με την αλήθεια που ανέτειλε από τη γη συνυπήρχε το έλεος το οποίο προπορευόταν από αυτήν· διότι χάρη στο έλεος του Θεού πραγματοποιήθηκε όλη η οικονομία της αλήθειας. Τη δικαιοσύνη, πάλι, που κατέβηκε από τους ουρανούς ακολουθούσε η ειρήνη, ώστε οι άνθρωποι που κατοικούν στη γη να μην απολαύσουν μόνο το έλεος και την αλήθεια του Θεού, αλλά και τη δικαιοσύνη από τους ουρανούς, μαζί με τη φίλη της, την ειρήνη. Διότι παλαιότερα κατοικητήριο της δικαιοσύνης και της ειρήνης αποτελούσε ο ουρανός· τώρα όμως είναι και η γη, από τότε που το έλεος του Θεού έλαβε υπόσταση πάνω στη γη.

Διότι, μετά τα αγαθά που χαρίστηκαν στη γη, καθένας από αυτούς που κατοικούν τη γη, εφόσον μετάσχει στη δικαιοσύνη που πρόβαλε από τους ουρανούς, και αποκτήσει και ο ίδιος προσωπική δικαιοσύνη, θα την έχει να προπορεύεται και να τον οδηγεί στον δρόμο που φέρει προς τα άνω, και να κατευθύνει τα βήματά του· ώστε, αφού βαδίσει την οδό που οδηγεί στους ουρανούς, στηριζόμενος και χειραγωγούμενος από τη δική του δικαιοσύνη που προπορεύεται αυτού, να επιτύχει τις επουράνιες επαγγελίες, τις οποίες ο Σωτήρας και Κύριός μας κήρυττε σε όλους τους ανθρώπους λέγοντας: «Πλησίασε η βασιλεία των ουρανών»· και, «Μακάριοι είναι οι τέτοιοι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών».

Δεν τα ακούσαμε έτσι αυτά από τα Ευαγγέλια, δεν διδαχθήκαμε έτσι από τη μεγάλη φωνή του Αποστόλου, αλλά το μεν κήρυγμα λέει ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, η δε ευαγγελική ιστορία αναφέρει ότι το Πνεύμα κατέβηκε με μορφή περιστεριού· σάρκωση όμως του Πνεύματος δεν ανέφερε κανείς από όσους λαλούν μυστήρια μέσω του Πνεύματος. Η δόξα κατασκήνωσε στη γη μας· και η αλήθεια ανέτειλε από τη γη· και ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα· και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό· και πολλά άλλα παρόμοια. Αλλά Πνεύμα που σαρκώνεται δεν γνωρίζει η θεόπνευστη Γραφή. «Και προϋπάρχει», λέει, «ο άνθρωπος Χριστός, όχι διότι το Πνεύμα, δηλαδή ο Θεός, είναι κάτι το διαφορετικό εκτός από αυτόν, αλλά διότι ο Κύριος είναι θείο Πνεύμα μέσα στη φύση του ανθρώπου του Θεού». Αυτά είναι κατά λέξη τα λόγια του συγγραφέα. Επειδή όμως, κατά κάποιον τρόπο, λόγω της αδυναμίας της εκφραστικής του ικανότητας το νόημα δεν είναι και πολύ ξεκάθαρο με σαφήνεια, πρώτα θα απογυμνώσω το υποκρυπτόμενο νόημα από το σκοτάδι των λέξεων, και στη συνέχεια θα θέσω τον ισχυρισμό του υπό εξέταση. «Προϋπάρχει», λέει, «ο άνθρωπος Χριστός». Συνεπινοεί, μαζί με τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής, και τον άνθρωπο που φανερώθηκε, θεωρώντας τον ως προϋπάρχοντα πριν από τη φανέρωσή του, και επεξεργάζεται περαιτέρω αυτό το νόημα μέσω των όσων ακολουθούν.

Αλλά απομακρυνθήκαμε πολύ από το θέμα μας, ενώ οφείλουμε να αναδράμουμε με τον λόγο μας στη Βηθλεέμ του Ευαγγελίου. Διότι, εάν εμείς είμαστε όντως ποιμένες και επαγρυπνούμε για τα δικά μας ποίμνια, τότε σίγουρα προς εμάς απευθύνεται η φωνή των αγγέλων που ευαγγελίζεται αυτήν τη μεγάλη χαρά. Επομένως, ας στρέψουμε το βλέμμα μας προς την ουράνια στρατιά, ας δούμε τη χοροστασία των αγγέλων, ας ακούσουμε τη θεία υμνωδία τους. Ποιος είναι ο ήχος εκείνων που εορτάζουν; «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», ανακράζουν. Γιατί άραγε δοξάζει η φωνή των αγγέλων τη θεότητα που θεωρείται στα ύψιστα; Διότι, όπως λέει, «και επί γης ειρήνη». Περιχαρείς έγιναν οι άγγελοι με όσα φανερώθηκαν. Επί γης ειρήνη. Η προηγουμένως καταραμένη γη, η γόνιμη σε αγκάθια και τριβόλους, το πεδίο του πολέμου, ο τόπος εξορίας των καταδίκων, αυτή έχει δεχθεί την ειρήνη. Ω, τι θαύμα! Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη. Τέτοιον καρπό απέδωσε η γη των ανθρώπων, και αυτά συντελούνται χάριν της ευδοκίας προς τους ανθρώπους. Ο Θεός ενώνεται με την ανθρώπινη φύση, ώστε το ανθρώπινο να συνυψωθεί στο ύψος του Θεού. Ακούγοντας αυτά, ας μεταβούμε στη Βηθλεέμ, ας δούμε το καινό θέαμα, πώς αγάλλεται η Παρθένος με τον τόκο, πώς η απειρόγαμος θηλάζει το νήπιο. Προηγουμένως όμως, το ποια είναι αυτή και από πού προέρχεται, ας το ακούσουμε από εκείνους που εξιστορούν τα σχετικά με εκείνη.

Σήμερα, σύμφωνα με τον ψαλμικό λόγο, «η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», ως αψευδές άγαλμα της άνωθεν ανθρώπινης ευγένειας, «και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό», η οποία εξέβαλε και τον ίδιο τον άρχοντα της αδικίας από την ίδια την εξουσία των αδίκων, επειδή, αν και καταδικάστηκε άδικα, καταδίκασε δίκαια, και αφού έδεσε τον ισχυρό στην κακία, άρπαξε τα σκεύη του, τα μεταμόρφωσε και τα κατέδειξε δεκτικά της θείας δικαιοσύνης· και έτσι, αφού δικαίωσε τους αιχμαλώτους της αμαρτίας μέσω της πίστεως σε αυτόν, τους πήρε για να ζουν αιώνια μαζί της, ενώ τον άρχοντα της αμαρτίας, αφού τον περιέβαλε με αναπόδραστα δεσμά, θα τον παραδώσει στο αιώνιο και σκοτεινό πυρ.

Αλλά ποιος είναι ο νέος κόσμος, ο ξένος παράδεισος, το παράδοξο βιβλίο, η έμψυχη σκηνή και κιβωτός του Θεού, η αλήθεια από τη γη, η πολυΰμνητη ράβδος του Ιεσσαί; Είναι η προ του τόκου και μετά τον τόκο αειπάρθενος κόρη, της οποίας τη γέννηση από στείρα εορτάζουμε σήμερα. Διότι ο Ιωακείμ και η Άννα, που ζούσαν μαζί και ήταν άμεμπτοι ενώπιον του Θεού, θεωρούνταν μεμπτοί στους Ισραηλίτες κατά τον νόμο, επειδή συζούσαν άτεκνοι. Επειδή η ελπίδα της αθανασίας δεν υπήρχε ακόμη, γι' αυτό η διαδοχή του γένους φαινόταν ως το πλέον αναγκαίο. Τώρα όμως, εφόσον η παρθένος που γεννήθηκε σήμερα μας χάρισε την αιωνιότητα μέσω του εν παρθενία τόκου της, δεν μας είναι πια αναγκαία η διαδοχή από την τεκνοποιία. Αλλά για τους Ισραηλίτες τότε, η πολυτεκνία θεωρούνταν ανώτερη και από την αρετή, και η ατεκνία ήταν τόσο μεγάλο κακό, ώστε και αυτοί οι δίκαιοι αντί να επαινούνται για την αρετή τους, περισσότερο κατακρίνονταν για την ατεκνία τους.

Πλην εγγύς: Όπως λέει η Γραφή: «Αυτός που έρχεται θα φτάσει και δεν θα καθυστερήσει»· διότι πλησίασε η σωτηρία των ανθρώπων. Του κατασκηνώσαι: Διότι κατασκήνωσε μέσα στον άνθρωπο η θεότητα· επειδή γη είναι ο άνθρωπος, και δόξα η θεότητα. Έλεος: Ο Χριστός και η Παρθένος [η Θεοτόκος]· διότι κατασκήνωσε μέσα της ο Λόγος και Θεός. Δικαιοσύνη: Ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Αλήθεια: Αλήθεια από τη γη είναι η Παρθένος η Θεοτόκος· διότι αληθινά είναι παρθένος, αληθινά μητέρα. Και δικαιοσύνη από τον ουρανό είναι ο Χριστός. Διότι, όντας δίκαιος, εργάστηκε τη δικαιοσύνη προς την αλήθεια, καθιστώντας την παρθένο και μητέρα και διατηρώντας την παρθένο. Και γαρ ο Κύριος: Αφού επέστρεψε τους πάντες στην αλήθεια. Και η γη: Εννοεί τον σταυρό και τη Θεοτόκο· διότι αυτά προέρχονται από τη γη. Δικαιοσύνη: Οι προφήτες, οι οποίοι κήρυξαν την παρουσία Του. Και θήσει: Αφού ετοίμασε τους δρόμους των αποστόλων για την οδό του ευαγγελίου.

Σε όσους δε τον δέχτηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού· αυτοί δεν γεννήθηκαν από αίματα ούτε από θέλημα σαρκός· το λέει αυτό αναφερόμενος στα έθνη. Διότι δεν είχαν τη συγγένεια με τον Αβραάμ από αίμα ή σάρκα, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό· γι' αυτό και ευλόγως πρόσθεσε: Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας. Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν, η δικαιοσύνη και η ειρήνη ασπάστηκαν η μία την άλλη. Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη, και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό. Εδώ εννοεί τη συνδρομή της θεότητας και της ανθρωπότητας, καθώς καθεμία από αυτές έσπευσε σύμφωνα με τη δική της αξία· διότι αυτό σημαίνει το «Συναντήθηκαν».

Συναντά δε και ο βραδύς τον ταχύ, και ο χωλός τον αρτίποδα. Και δεν φανέρωσε μόνο συνάντηση, αλλά και την ένωση που προέρχεται από αγάπη. Διότι αυτό σημαίνει το «Φιλήθηκαν», επειδή με το φιλί ενώνονται μεταξύ τους αυτοί που φιλούν και αυτοί που φιλιούνται. Και δεν θα κατέβαινε ο Θεός Λόγος στην ανθρωπότητα, αν ο Ποιητής δεν έτρεφε θερμή αγάπη προς τον άνθρωπο. Διότι τόσο, λέει, αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε απέστειλε σε αυτόν τον Υιό του τον μονογενή. Αλλά από πού προήλθε η σύμπτωση και η συνάντηση; Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη, και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό. Αλήθεια είναι η σάρκα. Όχι μόνο επειδή έτσι, όπως λέει ο ψαλμωδός, ανέτειλε από τη γη, αλλά επειδή πραγματικά σαρκώθηκε, και ο Θεός Λόγος έγινε όντως άνθρωπος. Δικαιοσύνη είναι η θεότητα. Γι' αυτό λέει ότι αυτή έσκυψε από τον ουρανό. Η οποία εφάρμοσε τη δικαιοσύνη, συντρίβοντας την αδικία που τυραννούσε πάνω στη γη. Αλλά μετά την ένωση, αυτά δεν είναι δυνατόν να χωριστούν. Γι' αυτό ολόκληρος ο Χριστός ονομάζεται αλήθεια. Διότι λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή».

Πάλι εξ ολοκλήρου έχει ονομαστεί δικαιοσύνη από τον Παύλο, λέγοντας για τον Χριστό: «Ο οποίος έγινε για εμάς δικαιοσύνη από τον Θεό». Και ο προφήτης επιμένει εξηγώντας το μυστήριο. «Διότι ο Κύριος θα δώσει αγαθότητα», δηλαδή ο Πατέρας θα δώσει τον δικό Του Λόγο. Γι' αυτό οι άλλοι ερμηνευτές είπαν: «Θα δώσει τον αγαθό». Διότι έχεις γνωρίσει από τα δικά Του λόγια ότι κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνον ο Θεός. «Και η γη μας θα δώσει τον καρπό της», δηλαδή τη σάρκα που βλάστησε από τη Μαρία. Διότι από το καθένα από αυτά τα δύο συγκροτήθηκε το μυστήριο του Χριστού, η δικαιοσύνη για την οποία προηγουμένως έλεγε: «Η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό». Διότι η θεότητα προπορεύεται της ανθρωπότητας, όπως ακριβώς λέει και ο Αββακούμ: «Μπροστά από το πρόσωπό Του θα πορευτεί λόγος». Έπειτα, για την ανθρωπότητα λέει: «Και θα βγει για διαπαιδαγώγηση ακολουθώντας τα βήματά Του», μιλώντας σύμφωνα με τους τωρινούς ψαλμούς. Διότι, ιδού, ακολουθεί και εξαρτάται από αυτά που ειπώθηκαν: «Και θα κατευθύνει σε οδό τα βήματά Του». Επειδή η θεότητα που προπορεύεται, δηλαδή που καθοδηγεί τη δική της σάρκα, κατευθύνει τα βήματα στην οδό της θείας οικονομίας, ώστε αυτή να μην πλανάται σε τίποτα το ανθρώπινο, ούτε να σφάλλει.

Εκείνος δε προανήγγειλε και τον καιρό κατά τον οποίο πρόκειται να οικονομήσει τούτο: «Διότι θα εγερθώ», λέει, «τον όρθρο». Με αυτήν ακριβώς τη λέξη εξέφρασε εκείνο που έχει ιστορηθεί από τον Λουκά σχετικά με την ανάσταση: «Όρθρου βαθέος ήλθαν γυναίκες στο μνήμα, φέρνοντας αρώματα που είχαν ετοιμάσει»· στα οποία πρόσθεσε και τα υπόλοιπα γεγονότα της αναστάσεως του Σωτήρος. «Διότι είναι μέγα πάνω από τους ουρανούς». Το μυστήριο της οικονομίας του Χριστού είναι έλεος και αλήθεια· γι' αυτό ο ίδιος Προφήτης λέει αλλού: «Έλεος και αλήθεια συναντήθηκαν». Διότι η θεότητα και η ανθρωπότητα του Χριστού ενώθηκαν σε ένα με τη σάρκωση του Λόγου. Αλλά το μεν έλεος αρμόζει στη θεότητα του σαρκωθέντος Λόγου (διότι αυτή ελέησε το δικό της πλάσμα), η δε αλήθεια αρμόζει στη σάρκα. (Διότι ο Θεός Λόγος δεν σαρκώθηκε κατά φαντασία, όπως νομίζουν μερικοί από τους αιρετικούς, αλλά κατά αλήθεια). Διότι προς ερμηνεία και επιβεβαίωση αυτού έλεγε πάλι ο Δαβίδ: «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», εννοώντας την ανθρωπότητα του Κυρίου· αυτήν που ανέτειλε από τη δική μας γη, δηλαδή την ανθρώπινη φύση. Μέγα λοιπόν πάνω από τους ουρανούς είναι η θεότητα του Χριστού εξαιτίας της δόξας, με την οποία δοξαζόταν από τις δικές της δυνάμεις· διότι πάνω στη γη αγνοούνταν, και επισκιαζόταν από τη σάρκα. «Υψώσου πάνω από τους ουρανούς, ο Θεός». Βλέπεις ότι ο Δαβίδ, προφητεύοντας την ανάληψη του Χριστού, μνημόνευσε προηγουμένως τα νέφη;

Αλλά επειδή οπωσδήποτε είδε αυτόν που στον ογδοηκοστό τέταρτο ψαλμό σαφώς είχε εξαγγελθεί από το Πνεύμα, θέλησε να πει γι' αυτόν τέτοια λόγια όπως αυτά που έψαλε ο Δαυίδ, ο ψαλμωδός, προβάλλοντάς τον: «Ευδόκησες, Κύριε, τη γη σου, απέστρεψας την αιχμαλωσία του Ιακώβ· συγχώρησες τις ανομίες του λαού σου, σκέπασες όλες τις αμαρτίες τους. Κατέπαυσες όλη την οργή σου, απομακρύνθηκες από την οργή του θυμού σου. Αλήθεια ανέτειλε από τη γη, και δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό»· διότι σε αυτά συνίσταται «η λύτρωση της Ιερουσαλήμ», την οποία στη συνέχεια ιστορείται ότι κήρυξε και προφήτευσε η γυναίκα· διότι λέει: «η οποία δεν απομακρυνόταν από το ιερό.» Πολλοί βέβαια κατοικούν στο ιερό, αλλά κατοικώντας το υβρίζουν, όσοι δεν το κατοικούν έτσι όπως ακριβώς βρισκόταν να το κατοικεί η Άννα, «λατρεύοντας με νηστείες και δεήσεις νύχτα και ημέρα»· διότι με τις νηστείες καθάριζε το σώμα, ενώ με τις δεήσεις έδινε φτερά στο φρόνημα της ψυχής και κατοικούσε στο ιερό ούσα η ίδια ιερή. «Και παρουσιάστηκε εκείνη ακριβώς την ώρα»· διότι οπωσδήποτε το Πνεύμα οδήγησε και αυτήν, όπως ακριβώς και τον Συμεών, στη δοξολογία του βρέφους. «Και ανθωμολογείτο στον Θεό»· δεν δοξολογούσε απλώς αλλά ανθωμολογείτο, αναφωνώντας παρόμοια με αυτά που είχαν ειπωθεί από τον Συμεών. «Και μιλούσε γι' αυτόν σε όλους εκείνους που περίμεναν λύτρωση στην Ιερουσαλήμ.» Ποια και τι λογής πράγματα λέγοντας; «

Ο Χριστός γεννήθηκε, τα επίγεια ενώνονται με τα επουράνια, οι άγγελοι χορεύουν μαζί με τους ανθρώπους, οι ποιμένες αγρυπνούν στο ύπαιθρο και οι μάγοι προσκυνούν, ο ουρανός καταυγάζεται από φως και η γη βαστάζει τον λαμπρό καρπό της πάνω στη φάτνη. Και εκπληρώθηκε τότε εκείνο που έχει γραφτεί για τη γη, το «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη»· διότι Αλήθεια είναι ο Χριστός, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια». Από τη γη, δηλαδή από την Παρθένο, ανέτειλε κατά σάρκα. Ερευνώ, λοιπόν, από πού διδάχθηκαν οι μάγοι για τον αστέρα, τον οποίο χρησιμοποίησαν ως οδηγό για την ανεύρεση του παιδιού που αναζητούσαν. Διότι δεν ήταν απατηλός ο αστέρας, όπως κάποιοι φαντάστηκαν, λέγοντας ότι ο αστέρας ήταν πλάνος και ότι οι μάγοι δεν αναζητούσαν ένα αληθινό παιδί. Πώς, άλλωστε, αν ο αστέρας ήταν απατηλός, θα αναδείκνυε την αλήθεια, δηλαδή τον Χριστό; Διότι, αφού έφτασε μέχρις Εκείνον, σταμάτησε την πορεία του. Πώς επίσης και οι μάγοι, αν δεν αναχωρούσαν για την αλήθεια, θα του έφερναν από τους δικούς τους κόπους τέτοιες προσφορές, οι οποίες φανερώνουν τη θεότητα και την ανθρωπότητά του, και οι οποίες εκπληρώνουν το προφητικό λόγιο: «Θα ζήσει, και θα του δοθεί από το χρυσό της Αραβίας»; Ούτε πάλι ισχύει, όπως ισχυρίζονται οι μυθολόγοι, ότι δηλαδή για κάθε άνθρωπο που γεννιέται ανατέλλει και ένας αστέρας· αυτοί ούτε καν τη μυθική αστρολογία των Ελλήνων δεν γνωρίζουν.

Πρώτος ικετεύει ο Δαβίδ: «Κύριε, κλίνε τους ουρανούς και κατέβα». Και αφού πέτυχε το αίτημά του, ευαγγελίζεται και λέει: «Έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε». Και επειδή επρόκειτο να φανερωθεί ως παιδί, λέει ο Ησαΐας: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς». Και για το ότι έμελλε να τον πάρει η μητέρα του και να φύγει στην Αίγυπτο, (η Γραφή λέει): «Ιδού, ο Κύριος κάθεται επάνω σε ελαφριά νεφέλη και θα έρθει στην Αίγυπτο, και θα σειστούν τα χειροποίητα είδωλα της Αιγύπτου». Ελαφριά νεφέλη εύλογα ονόμασε ο λόγος την Παρθένο, διότι δεν δέχθηκε το βάρος ανθρώπινου σπέρματος. Και για το ότι έμελλε να βαπτιστεί στον Ιορδάνη, λέει ο Ιερεμίας: «Τι θα κάνεις απέναντι στην ορμή του Ιορδάνη;» Και γιατί τα απαριθμούμε ένα προς ένα; Ας φέρουμε λοιπόν όλες μαζί τις προφητείες, συνενώνοντάς τες σε έναν φωστήρα. Σχετικά με την ερμηνεία του Γαβριήλ, λέει: «Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, ο οποίος θα ετοιμάσει την οδό σου μπροστά σου». Και σχετικά με τη συνάντηση του Χριστού και του Βαπτιστή, ο Δαβίδ λέει: «Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν»· και για τον ασπασμό της Ελισάβετ προς την αγία και αγνή Θεοτόκο: «Η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν». Και πάλι, για τον Ιωάννη και για τον Κύριο λέει: «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό». Και για τους αποστόλους λέει: «Εγώ είπα: Θεοί είστε». Και για την άνωθεν μαρτυρία ο Δαβίδ λέει: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα».

Διότι, ερμηνεύοντας αυτό, ο Δαβίδ έλεγε πάλι: «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», εννοώντας την ανθρώπινη φύση του Κυρίου, η οποία ανέτειλε από τη δική μας γη, δηλαδή από την ανθρωπότητα. Μεγάλη λοιπόν υπεράνω των ουρανών είναι η θεότητα του Χριστού, λόγω της δόξας με την οποία δοξαζόταν από τις οικείες Του δυνάμεις. Διότι πάνω στη γη αγνοούνταν και επισκιαζόταν από τη σάρκα. Υψώσου επάνω από τους ουρανούς, Θεέ, και σε όλη τη γη η δόξα Σου.

Τη φωνή σου εισάκουε ακόμη και όταν σιωπούσες, όπως άλλοτε του Μωυσή, ο Δεσπότης των πάντων, όταν, έχοντας υψωμένα τα χέρια σε προσευχή, φαινόσουν ολόκληρος ένθεος, μετέωρος και εκδημώντας προς Αυτόν με την ανάταση του νου. Η πραγματική αλήθεια ανέτειλε από την αγία σου γη· και από τον ουρανό έσκυψε φανερά η δικαιοσύνη, ο Θεός των πάντων, Υπεράμωμε, ο οποίος σε ανέδειξε έμψυχο ουρανό πάνω στη γη.

Ψαλμός πδ'. Εις το τέλος, στους υιούς Κορέ. «Ευδόκησας, Κύριε, τη γη σου» και τα εξής ευχαριστήρια και ικετευτικά προς τον Θεό λόγια. Έπειτα, λέγοντας «δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και το σωτήριό σου δώσε σε εμάς», εννοεί τον αγαπητό Υιό και αληθινό σωτήρα του κόσμου, ο οποίος «και θα λαλήσει ειρήνη στον λαό του και στους οσίους», ήτοι στους πιστούς του, «και σε εκείνους που στρέφουν την καρδιά τους προς αυτόν, και είναι κοντά σε εκείνους που τον φοβούνται, για να κατασκηνώσει η δόξα στη γη μας», είτε στη «χοϊκή ουσία» μας είτε και στη γη, μετασχηματίζοντάς την προς τη δόξα της θεογνωσίας. «Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν» στον Ιορδάνη. Έλεος είναι ο Χριστός, αλήθεια ο Βαπτιστής, ο οποίος τον κηρύττει εν αληθεία ως Υιό του Θεού και «αμνό που αίρει την αμαρτία του κόσμου». «Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν», δηλαδή τα προαναφερθέντα πρόσωπα, «τη δικαιοσύνη και την ειρήνη καταφίλησαν»· φιλικά καταφίλησαν τη δικαιοσύνη και την ειρήνη, φιλικά ο ένας προσέφερε στον άλλον την αληθινή μαρτυρία. Ο μεν μαρτυρώντας ότι «αυτός είναι ο Υιός του Θεού», ο δε ότι «αυτός είναι ο άγγελος που προκηρύχθηκε μέσω του Ησαΐα και του Μαλαχία, ο οποίος ετοιμάζει την οδό για εκείνον που έρχεται». «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», δηλαδή η αληθινά φανερωθείσα Θεοτόκος μητέρα και παρθένος. «Και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό» και κατήλθε ο Χριστός με τρόπο άρρητο μέσα στην πάναγνη μήτρα και κοιλιά της. «

Λόγος σύντομος του Νεοφύτου πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, περί της θεόπαιδος Μαρίας, όταν από τους γονείς της σε ηλικία τριών ετών παραδόθηκε στον Θεό στα Άγια των Αγίων· για την οποία υπάρχουν και μαρτυρίες της Γραφής. Πάτερ, ευλόγησον. 1. Καθώς το θεαρχικό μυστήριο οδηγούνταν στην εκπλήρωσή του, έπρεπε λοιπόν και το εργαστήριο που θα το διακονούσε να είναι γεμάτο από κάθε αγιότητα, ώστε ο υπεράγιος, ο οποίος αναπαύεται ανάμεσα στους αγίους, αφού κατασκηνώσει σε άγιο τόπο, να φέρει εις πέρας αυτό που είχε προφητευθεί: Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν· η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν, η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό. Διότι ο Κύριος, ως πατέρας, θα δώσει την αγαθότητα, δηλαδή τον Λόγο Του, και η γη μας θα δώσει τον καρπό της, το σκήνωμα του Θεού Λόγου, τη θεόκλητη Μαρία. Η δικαιοσύνη θα προπορευθεί ενώπιόν του, βοώντας: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, και θα κατευθύνει τα βήματά Του στον δρόμο. Επειδή, δηλαδή, εκείνο το κάλλιστο και θεόπλαστο αγαθό, εννοώ αυτό που μας δωρήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού, το αμαυρώσαμε με την απάτη του φιδιού και παραδοθήκαμε χωρίς δίκη στη συγγενική μας γη, και στερηθήκαμε και τα δύο, και εκείνη την εικόνα και την αθανασία· και αντί για την αγιότητα κυλιστήκαμε μαζί στον βούρκο της αμαρτίας· και υποδουλωθήκαμε στην αμαρτία και την ανομία, και κάθε είδος παρανομίας κάλυψε ολόκληρη την οικουμένη, ώστε να πει ο Δαβίδ: Δεν υπάρχει ούτε ένας.

Λόγος επίτομος του Νεοφύτου, πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, περί της Θεόπαιδος Μαρίας, όταν σε ηλικία τριών ετών παραδόθηκε στον Θεό στα Άγια των Αγίων από τους γονείς της, για την οποία υπάρχουν και μαρτυρίες των Γραφών. Πάτερ, ευλόγησον. Καθώς το θεαρχικό μυστήριο οδηγούνταν προς την εκπλήρωσή του, έπρεπε λοιπόν και το εργαστήριο που θα το υπηρετούσε να είναι γεμάτο από κάθε αγιότητα, ώστε ο υπεράγιος και «αναπαυόμενος εν αγίοις», αφού κατασκηνώσει σε άγιο, να φέρει σε πέρας το προφητευθέν: «το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν, η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν, η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό».

Επειδή δε «η αλήθεια ανέτειλε από τη γη» «σε όσους κάθονταν στο σκοτάδι του ψεύδους και στη σκιά», τότε ακριβώς και «η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό», φανερωμένη πλέον για πρώτη φορά αληθινά και τέλεια στους ανθρώπους. Και δικαιωθήκαμε, πρώτον επειδή απαλλαγήκαμε από τα δεσμά και την αισχύνη, αφού Εκείνος που δεν διέπραξε καμία αδικία απολογήθηκε υπέρ ημών με τον σταυρικό του θάνατο, μέσω του οποίου υπέστη την τιμωρία για όσα εμείς τολμήσαμε να πράξουμε· έπειτα, μέσω εκείνου του θανάτου, καταστήκαμε και φίλοι του Θεού και δίκαιοι. Διότι ο Σωτήρας με τον θάνατό του δεν μας ελευθέρωσε απλώς και μας συμφιλίωσε με τον Πατέρα, αλλά και «μας έδωσε την εξουσία να γίνουμε τέκνα Θεού», ενώνοντας αφενός με τον εαυτό του τη δική μας φύση μέσω της σάρκας την οποία προσέλαβε, και ενώνοντας αφετέρου τον καθένα από εμάς με τη δική του σάρκα μέσω της δυνάμεως των μυστηρίων. Και με αυτόν τον τρόπο ανατέλλει μέσα στις δικές μας ψυχές τη δική του δικαιοσύνη και ζωή.

Του αγίου Σωφρονίου αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, για τα θεία γενέθλια του Σωτήρος που συνέπεσαν σε ημέρα Κυριακή και για την αταξία και καταστροφική εξέγερση των Σαρακηνών. Βλέπω τη σημερινή ημέρα φαιδρή και υπέρλαμπρη, να μας καταυγάζει με διπλά κάλλη και να λάμπει με διττές λαμπρότητες και φαιδρότητες, όχι παρουσιάζοντάς μας διπλό φως ως προερχόμενο από δύο ήλιους και αστράφτοντας γύρω μας με διπλές χάρες, αλλά φέρνοντας τον έναν Ήλιο της δικαιοσύνης, που ανατέλλει διπλά για εμάς πάνω στη γη και μας προσφέρει διττές ακτίνες, προκαλώντας μας παρομοίως διττές πνευματικές ευφροσύνες. Αφενός, διότι γεννιέται από παρθενική μήτρα και χαρίζει ένθεη χαρά στους επί της γης, αφετέρου διότι ανίσταται από τα βάθη του Άδη, έχοντας νεκρώσει τον αγέλαστο Θάνατο και έχοντας ελευθερώσει όλους τους νεκρούς του, προσφέροντας σε εμάς τους επίγειους ζωή άφθαρτη και αθάνατη. Διότι και τα δύο συνέπεσαν μαζί, σύμφωνα με εκείνο που μελωδείται κάπου στους Ψαλμούς: «Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν, η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν, η αλήθεια ανέτειλε από τη γη, και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό· διότι πράγματι ο Κύριος θα δώσει αγαθότητα και η γη μας θα δώσει τον καρπό της».